Schistosomatoza – co to jest? Objawy, diagnostyka, leczenie

Schistosomatoza (łac. schistosomatosis, ang. schistosomiasis) jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez przywry krwi z rodzaju Schistosoma. W skali światowej, schistosomatoza jest jedną z trzech najpoważniejszych chorób parazytologicznych. Szacuje się, że na schistosomatozę choruje ponad 200 milionów ludzi na całym świecie, z czego 85% zakażeń dotyczy Afryki. Choroba ta odpowiada za 200 tysięcy zgonów rocznie.

Bilharcjoza i schistosomatoza – znaczą to samo

Schistosomatoza jest chorobą spowodowaną przez zarażenie pasożytniczymi przywrami krwi (ang. blood flukes). Inna nazwa tego schorzenia to bilharcjoza od nazwiska niemieckiego naukowca, Theodora Bilharza, który jako pierwszy zidentyfikował jedną z przywr – Schistosoma haematobium.

Schistosomatoza wywoływana jest najczęściej przez trzy gatunki przywr z rodzaju Schistosoma:

• Schistosoma mansoni,
• Schistosoma japonicum,
• Schistosoma haematobium.

Rzadziej rejestrowane są dwa pozostałe gatunki przywr krwi, które także mogą wywołać tę chorobę:

• Schistosoma mekongi,
• Schistosoma intercalatum.

Do zarażenia schistosomatozą dochodzi podczas kontaktu skażoną wodą, np. podczas prac rolnych, obowiązków domowych lub kąpieli w zbiornikach skażonych larwami. Na ogół do zakażeń dochodzi na obszarach wiejskich.

Cykl życia rozpoczyna przedostanie się jaj do słodkiej wody przez odchody lub mocz zarażonych ludzi. Z jaj wylęgają się miracidia, które wymagają żywicieli pośrednich – określonych gatunków ślimaków wodnych. W ciele ślimaka pasożyty namnażają się, po czym są uwalniane do środowiska zewnętrznego w postaci cerkarii. Cerkarie żyją przez około 48 godzin i w tym czasie zdolne są do penetracji ludzkiej skóry. Następnie migrują przez krążenie, aż dotrą do wątroby, gdzie dojrzewają i stają się dorosłymi osobnikami.

📌 Sprawdź: Tropikalne wakacje – jakie badania po podróży warto wykonać?

Przywra krwi – objawy

Objawy schistosomatozy zależne są od postaci choroby, która może mieć charakter ostry – zespół Katayamy oraz przewlekły.

• Ostra schistostomatoza (zespół Katayamy) jest chorobą ogólnoustrojową, która objawia się nagłą gorączką, pokrzywką, obrzękiem naczynioruchowym, dreszczami, bólem mięśni i stawów, suchym kaszlem, biegunką, bólem brzucha, bólem głowy. 

Objawy skórne schistosomatozy mają istotne znaczenie diagnostyczne, ponieważ umożliwiają różnicowanie schistosomatozy z malarią, w której tego typu manifestacje nie występują. Charakterystyczny jest uporczywy świąd, tzw. „świąd pływaków”, pokrzywka, rumień, plamisto-grudkowe zmiany skórne, pojawiające się kilka godzin po zakażeniu. Inne objawy pojawiają się zwykle po 4-8 tygodniach. Zazwyczaj objawy są stosunkowo łagodne i ustępują po kilku dniach lub tygodniach. Zespół Katayamy najczęściej obserwuje się u osób niemieszkających na obszarach endemicznych, np. turystach, podróżnych, którzy wcześniej nie byli narażeni na ekspozycję.

• Schistosomatoza przewlekła występuje znacznie częściej niż postać ostra. Objawy związane są z silną indukcją układu immunologicznego przez jaja Schistosoma, naciekiem zapalnym, tworzeniem ziarniaków i stopniowo zmian zwłóknieniowych. Choroba może atakować przewód pokarmowy, wątrobę, śledzionę, mięśnie, płuca, układ moczowo-płciowy i ośrodkowy układ nerwowy. Objawy obejmują także niedokrwistość, niedożywienie i opóźnienie wzrostu. Dorosłe przywry mają zdolność absorbowania białek gospodarza, przez co układ odpornościowy nie rozpoznaje antygenów pasożyta jako obcych i dochodzi do uniknięcia odpowiedzi immunologicznej. Mechanizm ten pozwala przetrwać przywrom we krwiobiegu przez lata.

W postaci przewlekłej obraz kliniczny schistosomatozy uwarunkowany jest lokalizacją odkładania się jaj przywr w tkankach gospodarza, co stanowi podstawę do wyróżnienia poszczególnych typów schorzenia oraz towarzyszących im charakterystycznych objawów:

• Schistosomatoza jelitowa – główne objawy to ból brzucha, biegunka (może być krwista), wzdęcia; w ciężkiej formie choroby mogą wystąpić przewlekłe owrzodzenia okrężnicy, zwężenia i niedrożność jelit,
• Schistosomatoza wątrobowo-śledzionowa – powiększenie wątroby i śledziony, wodobrzusze, mogą tu wystąpić powikłania płucne objawiające się głównie dusznością, a także ziarniniakowym zapaleniem płuc, kaszlem, krwiopluciem, stopniowym rozwojem nadciśnienia płucnego,
• Schistosomatoza układu moczowo-płciowego – objawia się krwinkomoczem lub krwiomoczem, w zaawansowanym stadium choroby może wystąpić niedrożność szyi pęcherza moczowego, wodniak, wodonercze; zajęcie układu rozrodczego może prowadzić do bezpłodności,
• Glomerulopatia (uszkodzenie kłębuszków nerkowych) – prowadzi do białkomoczu i zespołu nerczycowego,
• Neuroschistosomatoza (neurologiczna postać choroby) – charakteryzuje się drgawkami, bólem głowy, bólem kończyn dolnych, dysfunkcją ruchową, zaburzeniami motorycznymi i sensorycznymi, a przy zajęciu móżdżka – zawrotami głowy i nudnościami.

Przywra krwi – leczenie

Możliwe jest całkowite wyleczenie schistosomatozy. Lekiem z wyboru jest prazykwantel – lek przeciwpasożytniczy, który wpływa na przepuszczalność błony przywr, dzięki czemu zostają one atakowane przez układ odpornościowy gospodarza. Lek nie jest skuteczny na schistosomule, dlatego we wczesnym etapie choroby i ostrej schistosomatozie stosowane są kortykosteroidy. 

Przywra krwi – profilaktyka

Nie istnieje szczepionka przeciwko przywrom wywołującym schistosomatozę, dlatego ważne jest zachowanie ostrożności podczas przebywania na terenach endemicznego występowania choroby. Najistotniejsze jest unikanie przebywania w naturalnych zbiornikach słodkowodnych, w których mogą występować gatunki ślimaków odpowiedzialnych za transmisję choroby. Zastosowanie repelentów na skórę może zmniejszyć ryzyko zakażenia. Istotne jest również edukowanie lokalnych społeczności na temat schistosomatozy.

Schistosomatoza – badanie

Diagnostyka w kierunku schistosomatozy opiera się wykrywaniu swoistych przeciwciał we krwi. Dodatni wynik w teście ELISA wskazuje na obecność przeciwciał dla antygenów Schistosoma spp. i wymaga potwierdzenia w teście Western Blot, który to test pozwala na ustalenie gatunku i potwierdzenie swoistości wyniku. Przeciwciała pojawiają się po 4-8 tygodniach od zakażenia.

Możliwe jest wykrycie jaj pasożyta w moczu, kale lub zeskrobinach błony śluzowej odbytnicy, jednak metoda ta jest obarczona ryzykiem fałszywie ujemnych wyników, ponieważ wydalanie jaj może być nieregularne.

Dla ostrej schistosomatozy charakterystycznym odchyleniem w morfologii krwi jest znacznie podwyższona liczba eozynofilii.

Mgr Katarzyna Roszkowska