Uchyłek Zenkera jest stosunkowo rzadką, jednak istotną klinicznie chorobą przełyku, występującą głównie u osób starszych. Polega na uwypukleniu błony śluzowej i podśluzowej w obrębie gardłowo-przełykowego połączenia. Objawy, takie jak trudności w połykaniu, cofanie niestrawionych resztek pokarmowych czy przewlekły kaszel, mogą znacząco obniżać jakość życia pacjenta i prowadzić do powikłań. Dowiedz się więcej na temat mechanizmów powstawania choroby, charakterystycznych objawów, metod diagnostycznych oraz aktualnych możliwości leczenia. 

Uchyłek Zenkera – czym jest?

Uchyłek Zenkera to tzw. uchyłek rzekomy przełyku, zlokalizowany w górnym jego odcinku, na granicy gardła dolnego i przełyku szyjnego. Najczęstszym miejscem powstawania uchyłka Zenkera jest trójkąt Killiana. W przeciwieństwie do uchyłków prawdziwych nie obejmuje on wszystkich warstw ściany przewodu pokarmowego, lecz jedynie błonę śluzową i podśluzową. Jest to rzadkie schorzenie, którego częstość występowania w populacji szacuje się na 0,01–0,11% Choroba najczęściej dotyczy osób po 60. roku życia i częściej występuje u mężczyzn. Chociaż uchyłek Zenkera rozwija się powoli, z czasem może osiągnąć znaczne rozmiary, prowadząc do nasilonych dolegliwości.

Uchyłek Zenkera – przyczyny powstawania

Uchyłek Zenkera powstaje przede wszystkim w wyniku zaburzeń czynnościowych górnego zwieracza przełyku, czyli mięśnia pierścienno-gardłowego. W warunkach prawidłowych mięsień ten rozluźnia się w trakcie połykania, umożliwiając płynne przechodzenie pokarmu do przełyku. Gdy mechanizm nie działa prawidłowo, ciśnienie w gardle dolnym i górnym odcinku przełyku wzrasta. Pod wpływem zwiększonego ciśnienia błona śluzowa i podśluzowa zaczynają się uwypuklać, prowadząc do powstania charakterystycznego uchyłka. Proces powstawania uchyłka Zenkera jest zazwyczaj powolny i narasta przez lata, ujawniając się najczęściej w późniejszym wieku. W rozwoju tej zmiany znaczenie mają również czynniki towarzyszące, takie jak:

• zmiany degradacyjne mięśni i tkanek związane z wiekiem, które osłabiają elastyczność ściany przełyku,
• zaburzenia neurologiczne,
• przewlekły refluks żołądkowo-przełykowy,
• styl życia i dieta.

Rozwój tej choroby jest zatem efektem współdziałania czynników anatomicznych, fizjologicznych oraz środowiskowych. 

Uchyłek Zenkera – objawy

Objawy związane z uchyłkiem Zenkera rozwijają się stopniowo i często są początkowo niepozorne, co sprawia, że choroba bywa rozpoznawana dopiero po wielu latach. Pierwsze dolegliwości są zazwyczaj dyskretne – pacjent może odczuwać niewielkie trudności w połykaniu lub sporadyczne uczucie zalegania pokarmu w gardle, uczucie, że ,,coś utknęło w gardle”. W miarę powiększania się uchyłka objawy stają się coraz bardziej uciążliwe. 

Najbardziej charakterystycznym objawem jest dysfagia, czyli trudności w połykaniu. Pacjenci często zgłaszają, że jedzenie ,,zatrzymuje się” w gardle, a spożycie większych kęsów powoduje uczucie ucisku. Towarzyszy temu często regurgitacja, czyli cofanie się niestrawionych resztek pokarmowych do jamy ustnej, zwłaszcza kilka godzin po posiłku. Nieprzyjemny zapach z ust, także może być jednym z pierwszych symptomów choroby. 

Innymi typowymi objawami są problemy z oddychaniem i krztuszenie się, wynikające z przedostawania się zalegających w uchyłku resztek pokarmowych do dróg oddechowych. Objawy te nasilają się zwłaszcza w nocy lub gdy pacjent leży, co może wywoływać napady kaszlu i uczucie duszenia. Niektórzy pacjenci skarżą się też na chrypkę i przewlekły kaszel, które są efektem podrażnienia gardła i krtani przez cofające się resztki pokarmowe.

W bardziej zaawansowanych przypadkach uchyłek Zenkera może prowadzić do rozwoju zachłystowego zapalenia płuc czy niedoborów pokarmowych i niedożywienia, wynikających z ograniczenia przyjmowania pokarmów. 

Wczesne zaobserwowanie niepokojących objawów i zgłoszenie się do lekarza jest kluczowe, aby rozpocząć leczenie i uniknąć powikłań.

Uchyłek Zenkera – diagnostyka

Rozpoznanie uchyłka Zenkera opiera się na dokładnym wywiadzie lekarskim oraz wykonaniu badań obrazowych. Ze względu na początkowo niespecyficzne objawy, choroba może przez pewien czas pozostawać nierozpoznana. Dlatego istotne jest, aby pacjent podczas wizyty dokładnie opisał lekarzowi wszystkie dolegliwości, nawet te pozornie drobne, jak chrypka czy nieprzyjemny zapach z ust. Badania obrazowe umożliwiają ocenę stanu błony śluzowej, uwidocznienie uwypuklenia oraz określenie wielkości uchyłka. Wykonuje się w odpowiednich projekcjach chociażby zdjęcia rentgenowskie czy przeprowadza badanie endoskopowe. 

Uchyłek Zenkera – leczenie

Wybór metody leczenia uchyłka Zenkera zależy przede wszystkim od jego wielkości oraz nasilenia objawów klinicznych. Niewielkie uchyłki o długości poniżej 1 cm i niepowodujące dolegliwości, zwykle nie wymagają interwencji zabiegowej. W takich przypadkach stosuje się postępowanie zachowawcze i regularną obserwację, a leczenie wdraża się dopiero w razie pojawienia się objawów lub powiększenia uchyłka.

Większe uchyłki wymagają indywidualnego podejścia. Zmiany bardzo duże, przekraczające 5 cm, są najczęściej klasyfikowane do klasycznego leczenia operacyjnego. Zmiany mniejsze, tj. zwykle do 2 cm, są leczone metodami endoskopowymi.

Po leczeniu endoskopowym zwykle nie jest wymagany długi pobyt w szpitalu. Leczenie chirurgiczne wiąże się z dłuższą hospitalizacją. Badania wskazują, że skuteczność leczenia chirurgicznego i endoskopowego jest porównywalna, choć metody endoskopowe umożliwiają szybszy powrót do normalnego funkcjonowania i przyjmowania pokarmów. 

Rokowanie po prawidłowo przeprowadzonym leczeniu jest dobre. U większości pacjentów dochodzi do istotnego zmniejszenia lub całkowitego ustąpienia objawów. Nieleczony uchyłek Zenkera może prowadzić do powikłań, stąd w przypadku zaobserwowania niepokojących objawów, warto udać się po poradę do lekarza. 

Mgr Aleksandra Wasilów