13 czerwca 2022 - Przeczytasz w 5 min

Właściwości witaminy C – królowej profilaktyki zdrowotnej

Witamina C cieszy się  największą popularnością wśród witamin funkcjonujących w  powszechnej świadomości, mimo, że do pozycji lidera nie bez racji dobija się witamina D3.  Działanie witaminy C w organizmie człowieka jest wielokierunkowe, choć nie tak omnipotentne jak głoszą internetowe mity. Bezdyskusyjnie jednak, zapewnienie jej pożądanego poziomu w organizmie jest podstawą profilaktyki chorób i postępowania prozdrowotnego.

właściwości witaminy c

Witamina C – najważniejsze informacje

Termin: „witamina C” sugeruje, że chodzi o związek egzogenny dla człowieka, czyli taki, którego organizm nie wytwarza w ogóle lub wytwarza w zbyt małej ilości. I rzeczywiście, należymy do tych gatunków, które nie posiadają zdolności syntezy witaminy C, mając za towarzyszy niedoli, m.in. małpy, niektóre ptaki i rasy psów (dalmatyńczyk), świnki morskie i nietoperze owocożerne oraz łososie i pstrągi. Witamina C, czyli kwas L-askorbinowy (ang. L-ascorbic acid; L-AA) lub kwas askorbowy, występuje w znacznych ilościach w organizmach roślinnych. Naturalnie i technicznie syntezowana jest  z cukru –  D-glukozy. Czysta chemicznie ma postać rozpuszczalnego w wodzie i alkoholu, lekko kwaśnego proszku.

Synteza witaminy C

W organizmach roślin i zwierząt synteza witaminy C przebiega różnymi szlakami. U roślin przemianom podlega bezpośrednio glukoza, u zwierząt pośrednim metabolitem jest kwas glukuronowy. Nazwa kwas askorbinowy pochodzi od słowa scorbutus, łacińskiej nazwy wielonarządowej choroby wywołanej niedoborem witaminy w diecie. Dominujące objawy szkorbutu, najpowszechniej kojarzonego klinicznego efektu deficytu witaminy C, związane są z patologią tkanki łącznej.

Witamina C jest koenzymem uczestniczącym w powstawaniu wiązań poprzecznych  tropokolagenu, podstawowego elementu budulcowego tkanki łącznej –  kolagenu.  Deficyt witaminy blokuje wytworzenie ostatecznej struktury kolagenu, co doprowadza do: zapalnego przerostu dziąseł, rozchwiania i wypadania zębów, samoistnych krwawień, bóle mięśni, stawów i kości czy patologicznych złamań.

Szkorbut, a brak witaminy C

Związek odżywiania ze szkorbutem podejrzewany był w średniowieczu, ale dopiero podczas wielomiesięcznych podróży morskich epoki odkryć geograficznych stał się spektakularną plagą. Objawy szkorbutu u ludzi występują po dwu miesiącach diety pozbawionej  witaminy C, podczas gdy rejsy bez zawijania do portów bywały znacznie dłuższe. Pożywieniem podróżników było  głównie solone mięso i suchary, gdyż zabierane na pokład jarzyny czy owoce, psuły się po kilku tygodniach. Powszechny wśród załóg szkorbut okrzyknięto „chorobą odkryć”, lecz jego przyczyna czekała na odkrywcę grubo ponad 200 lat.

Okazał się nim pod koniec XVIII w Szkot, James Lind, który wykazując ustąpienie objawów szkorbutu wyłącznie u chorych, którym wprowadzono do diety cytrusy, obdarzony został w XX wieku mianem ojca eksperymentu klinicznego. W angielskiej marynarce nakaz spożywania cytryn w profilaktyce szkorbutu wprowadzono dopiero w XIX w.  Ze względu na łatwość przechowywania, cytrusy zastępowano powszechnie kiszoną kapustą.

Witaminę C wyizolował z papryki w 1928 r. Węgier Szent -Görgyie (nagroda Nobla), a 5 lat później opracowano metodę jej syntezy chemicznej.

W jakich produktach spożywczych możemy znaleźć witaminę C?

U człowieka witamina C jest efektywnie wchłaniana z pożywienia, głównie w dwunastnicy i jelicie cienkim. Jej zapasy w organizmie są niewielkie. W największej ilości występuje w organach o intensywnym metabolizmie: wątrobie, trzustce, nadnerczach, mózgu, gruczołach śluzowych i płucach.

Witamina C obecna jest głównie w owocach, warzywach i ziołach. Wbrew obiegowemu przekonaniu, kwaśność owocu czy jarzyny nie świadczy o dużej zawartości witaminy C, lecz o obecności innych, mocniejszych kwasów organicznych. Cytryna, uznawana ze względu kwaśność za sztandarowe źródło witaminy C, zawiera 48-53 mg witaminy w 100 g świeżego miąższu, tyle samo co słodkawy ananas, podczas gdy czarna porzeczka 180 mg/100 g, a szczypiorek do 524 mg/100 g! Rekordziści to owoce rokitnika  z 900 mg witaminy w 100 g  miąższu oraz owoce róży, dzikiej (Rosa canina) i pomarszczonej (R. rugosa) z wynikiem 426-1157mg/100g.

W Polsce istotnym źródłem witaminy C są również jarzyny: brukselka, brokuły, kapusta, kalafior, a także ziemniaki, które jako spożywane w dużych ilościach są jej znaczącym źródłem. Niestety straty witaminy C podczas gotowania dochodzą  do 60%, a  podczas przygotowywania surówek do 20%. Z produktów pochodzenia zwierzęcego, znaczniejsze ilości witaminy C znajdują się w podrobach: głównie wątrobie i nerkach.

Jak działanie witaminy C wpływa na organizm?

Najważniejsze rola witaminy C sprowadza się do ochrony komórek organizmu  przed stresem oksydacyjnym (funkcja przeciwutleniacza – antyoksydantu) oraz do funkcji aktywatora (koenzymu) enzymów. Witamina C bierze  udział w reakcjach wolnorodnikowych, regenerując rodniki hydrofobowych antyoksydantów, takich jak α-tokoferol (witamina E) czy β-karoten (prowitamina A).

Antyoksydacyjne właściwości witaminy C

Jako antyoksydant hamuje utlenianie lipidów, węglowodanów,  białek i kwasów nukleinowych. U ludzi, jako donor jonów wodoru (protonów), aktywuje osiem istotnych metabolicznie enzymów: odpowiedzialnych za wspomnianą syntezę kolagenu; za  syntezę hormonów steroidowych; karnityny, regulującej metabolizm tłuszczów oraz za syntezę neuroprzekaźników – adrenaliny  i norepinefryny. Ponadto, wpływa na przekształcenia hormonów peptydowych i metabolizm hormonu tarczycy – tyrozyny; aktywuje cytochrom P450 odpowiedzialny, m.in. za metabolizm ksenobiotyków, czyli obcych dla organizmu substancji o charakterze trucizn, kancerogenów, mutagenów czy teratogenów; hamuje powstawanie w soku żołądkowym (przy współudziale m.in. Helicobacter pylori) mutagennych N-nitrozozwiązków (nitrozamin); wpływa na wchłanianie wapnia i żelaza; zwiększa przyswajanie żelaza niehemowego poprzez redukcję do formy przyswajalnej w dwunastnicy (żelazo (III) do żelaza (II)).

Udział witaminy C w tych procesach biochemicznych determinuje równowagę fizjologiczną organizmu wpływając, na: aktywność układu odpornościowego (przeciwzakaźną i przeciwnowotworową); ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i nowotworowych; podatność na mutacje genetyczne; włączanie wyłączanie/włączanie genów; gojenie się ran; stabilność psychiczną.

Dzięki silnym zdolnościom antyoksydacyjnym witamina C „wymiata” wolne rodniki (reaktywne formy tlenu), te, powstałe w metabolizmie komórki (endogenne) jaki i pochodzące z zewnątrz (egzogenne), zmniejszając ilość uszkodzeń DNA (mutacje punktowe i delecje) oraz uszkodzeń białek i lipidów, obniżając w ten sposób ryzyko rozwoju nowotworów, zwłaszcza żołądka i przełyku. Ograniczenie utleniania (peroksydacji) lipidów leży u podstaw działania kardioprotekcyjnego witaminy C, zmniejszającego ryzyko choroby wieńcowej i szerzej chorób sercowo-naczyniowych. Istotny wpływ witaminy C na układ krążenia polega na stabilizacji ciśnienia i obniżaniu poziomu glukozy na czczo.

Właściwości witaminy C, a działanie prozdrowotne

Kwestia, czy u  ludzi witamina C wywiera działanie przeciwnowotworowe w chorobie zaawansowanej pozostaje tematem dyskusji. Potwierdzenia takiej aktywność dotyczą na razie eksperymentalnych modeli zwierzęcych. Fragmentaryczne obserwacje u ludzi sugerują jedynie, że wysokie dawki kwasu askorbinowego mogą nieść korzyści kliniczne, przykładowo, u chorych na raka trzustki oraz wiązać się z poprawą wyników leczenia raka piersi. Sugeruje się, że witamina C może wywierać efekt przeciw nowotworowy jako inhibitor angiogenezy (powstawania unaczynienia tkanki) niezbędnej do wzrostu litych guzów nowotworowych i rozwoju przerzutów.

Nie znajduje potwierdzenia dość powszechne przekonanie, że witamina C leczy przeziębienia i infekcje grypowe, choć niewątpliwie wywiera w stosunku do nich efekt profilaktyczny ze względu na pozytywny wpływ na układ odpornościowy. 

Zapotrzebowanie na witaminę C

Zapotrzebowanie na witaminę C zależne jest przede wszystkim od wieku i płci. Rośnie z wiekiem, a począwszy od 12 roku życia jest nieznacznie większe u mężczyzn. Dla kobiet powyżej 18 roku życia wynosi 75 mg dziennie, dla mężczyzn 90 mg. Dodatkowym czynnikiem wpływającym na zwiększenie zapotrzebowania jest palenie tytoniu (o 40 mg dziennie), alkoholizm, cukrzyca,  nadciśnienie oraz stres.  Ciąża i karmienie piersią nieznacznie podnoszą wymagania do, odpowiednio: 85 i 120 mg witaminy C dziennie.

Nadmiar suplementowanej witaminy C jest najczęściej samoistnie usuwany wraz z moczem i w dawkach do 2000 mg na dobę nie bywa szkodliwy.

Bibliografia

https://www.britannica.com/science/vitamin-C

https://biotechnologia.pl/farmacja/dwie-strony-witaminy-c,16151https://www.lifelinediag.eu/witamina-c-budowa-wlasciwosci-funkcje-i-wystepowanie

Dr Tomasz Ochałek

Podobne artykuły

13 sierpnia 2021

Witamina C w organizmie – jaka jest jej rola? Działanie i występowanie

Witamina C (znana też pod nazwą kwas askorbowy, kwas askorbinowy, a także jako dodatek do żywności E300) to jedna z ważniejszych substancji w naszym organizmie. Choć dziś spotkamy ją na niemal każdym kroku, a żaden kompleks witamin nie może się bez niej obyć, dobrze wiedzieć, co zawdzięczamy witaminie C i dlaczego tak ważne jest dostarczanie jej za pośrednictwem zrównoważonej diety. SPIS TREŚCI Funkcje witaminy w organizmieWystępowanie witaminy CBadanie poziomu witaminy C we krwiSkutki niedoboru witaminyWitamin C w organizmie człowieka – czy nadmiar jest szkodliwy? 1. Funkcje witaminy C w organizmie Kwas askorbinowy jest rozpuszczalną w wodzie witaminą, która uczestniczy w licznych procesach metabolicznych ludzkiego organizmu. Niestety zarówno ludzie, jak i ssaki naczelne, świnki morskie oraz część nietoperzy nie są w stanie samodzielnie produkować witaminy C. Niezbędne jest jej dostarczanie do organizmu wraz z pożywieniem. Samą witaminę C wyizolowano dość późno, bo dopiero w 1928 roku (uczynił to węgierski lekarz Alberta Szent Győrgyi, który za swoje badania dziewięć lat później otrzymał Nagrodę Nobla). Z poważnym problemem niedoborów witaminy C ludzkość zmaga się właściwie od starożytności. Szczególny problem mieli z tym marynarze, których dieta na morzu przez długi czas była bardzo uboga (pod koniec długiego rejsu do jedzenia mieli niemal wyłącznie solone mięso). Gnilec (powszechniej znany też jako szkorbut) zbierał prawdziwie śmiertelne żniwo. Dopiero pod koniec XVI w. zauważono, że spożywanie owoców cytrusowych czy cebuli pozwala zapobiec dolegliwościom, ale pierwsze testy pozwalające faktycznie stwierdzić skuteczność tego rozwiązania, przeprowadził dopiero w 1747 r. James Lind.Na szczęście szkorbut w XXI wieku nie stanowi już niemal nigdzie problemu – nasza dieta jest na tyle zróżnicowana, że nieświadomie zjadamy naprawdę duże porcje witaminy C. Dziś większość z nas kojarzy witaminę C jako środek zapobiegający i wspomagający w walce z infekcją. W praktyce kwas askorbinowy nie jest środkiem, który faktycznie pomaga zwalczyć infekcje, ale z pewnością pomaga im zapobiegać jeżeli jego podaż w diecie jest wystarczająca, a ewentualna suplementacja prawidłowa Jednak tak naprawdę jedynie regularne przyjmowanie kwasu askorbowego w sezonie „grypowym” może zmniejszyć ryzyko przeziębienia.Najlepsze efekty profilaktyczne zauważono u osób uprawiających regularnie wysiłek fizyczny w niższych temperaturach. Sportowcy przy profilaktycznym przyjmowaniu witaminy C chorowali aż o połowę rzadziej niż osoby, które nie przyjmowały suplementów. Sama witamina C w organizmie jest naturalnym przeciwutleniaczem, przyspiesza gojenie ran i spowalnia proces starzenia się skóry. Bierze również udział w syntezie kolagenu. To jednak nie wszystkie zalety tej witaminy, bo w organizmie między innymi:• hamuje krwawienie z dziąseł oraz rozwój próchnicy,• obniża ciśnienie i poziom złego cholesterolu,• przeciwdziała rozwojowi miażdżycy,• uszczelnia naczynia krwionośne,• bierze udział w procesie syntezy kolagenu i dzięki temu zmniejsza ryzyko kontuzji, poprawia elastyczność stawów,• jest niezbędna do wydzielania składnika budulcowego kości, jej regularne przyjmowanie przeciwdziała osteoporozie,• jest aktywatorem licznych enzymów,• bierze udział w syntezie części neuroprzekaźników, kortykosteroidów i w przemianach tyrozyny,• ułatwia przyswajanie żelaza z pożywieniem,• według niektórych doniesień witamina C podana dożylnie działa cytotoksycznie na komórki rakowe (ma właściwości przeciwnowotworowe). Zalecanie dzienne spożycie kwasy askorbowego jest zależne od wieku oraz płci.Witamina C dla dzieci od 1. do 3. roku życia powinna być podawana w dawce 40 miligramów na dobę.Dzieci od 4. do 12. roku życia powinny przyjmować 50 miligramów na dobę. Dla starszych dzieci (od 13. do 18. roku życia) podział jest zależny od płci.• Dziewczynki: zalecana dzienna dawka to 65 miligramów na dobę,• Chłopcy: zalecana dawka to 75 miligramów.Kobiety powyżej 19. roku życia powinny przyjmować 75 miligramów, a mężczyźni 90 miligramów na dobę. 2. Występowanie witaminy C Źródła witaminy C to przede wszystkim warzywa i owoce takie jak:• dzika róża,• cytrusy,• pomidory,• truskawki,• papryka,• acerola,• czarna porzeczka. Co ciekawe, wbrew obiegowej opinii to wcale nie cytrusy są najlepszym źródłem witaminy C – zawierają zaledwie ok. 50 miligramów na 100 gramów. Czarna porzeczka lub żółta papryka to aż 180 miligramów, a dzika róża – nawet 700 miligramów! Co ciekawe, naturalna witamina C w popularniejszych owocach w Polsce – na przykład jabłkach czy gruszkach – występuje w stosunkowo niewielkiej ilości, około 5 miligramów. Bogatym źródłem witaminy C jest kiszona kapusta, którą od XVII w. (!) zabierano na statki wyruszające w długą podróż jako antidotum na szkorbut i dość brutalnie zmuszano marynarzy do jej regularnej konsumpcji. Oprócz naturalnych źródeł kwasu askorbowego na rynku jest wiele preparatów przeznaczonych dla dzieci i dorosłych. Mogą to być krople doustne, żelki, proszki do sporządzania roztworów, tabletki do rozgryzania i żucia, musujące czy do połykania. Preparaty witaminy C często są oferowane z rutyną (rutozydem), która wpływa korzystnie na stan żył i na krążenie. Naturalna witamina C może być wspomagana przez preparaty farmaceutyczne, lecz pamiętajmy, że powinnyśmy się opierać na jej naturalnych źródłach. Witaminę C dodaje się także do produktów na przeziębienie – najczęściej są one dostępne w formie saszetek z proszkiem do rozpuszczenia w wodzie. Takie preparaty często zawierają również paracetamol, kwas acetylosalicylowy, wapno etc.Kwas askorbinowy jest też powszechnie wykorzystywany do konserwowania produktów spożywczych (zapobiega zmianom zapachu w mrożonkach, konserwach czy napojach) – nawet w mące! – a także do produkcji kosmetyków. 3. Badanie poziomu witaminy C we krwi Prawidłowy poziom kwasu askorbowego w surowicy wynosi 34–110 µmol/l (6–20 µg/dl). Badanie takie wykonywane jest przy podejrzeniu niedoboru witaminy C.Przy zmniejszonym stężeniu kwasu askorbowego we krwi może pojawić się osłabienie, skłonność do krwawień, powstawanie siniaków, trudno gojące się rany, częste infekcje, problemy ze stanami zapalnymi dziąseł i zębów. Pomiar stężenia witaminy C zalecany jest osobom, w których diecie pojawiają się niewielkie ilości owoców i warzyw – stanowiących naturalne źródła witaminy C.Osoby przyjmujące antykoncepcję hormonalną nie powinny przyjmować wysokich dawek witaminy C (1000 mg dziennie), gdyż nasila to działania niepożądane (bóle głowy, nudności, wzdęcia, wzrost poziomu cukru we krwi, problemy ze strony pęcherzyka żółciowego, depresja, wypadanie włosów). Jednak nagłe odstawienie witaminy C przy antykoncepcji doustnej może spowodować obniżenie poziomu estrogenu we krwi i zmniejszyć skuteczność ochrony przed zapłodnieniem. 4. Skutki niedoboru witaminy C Niedobór kwasu askorbowego może wynikać z nieodpowiedniej diety. Zapotrzebowanie na witaminę C wzrasta w takich przypadkach jak:• wymioty,• palenie papierosów,• cukrzyca,• ciąża i karmienie piersią,• doświadczanie silnego stresu,• nadciśnienie tętnicze,• długi i ciężki wysiłek fizyczny. Objawy niedoboru kwasu askorbowego w organizmie to:• skłonność do krwawień,• osłabienie przy wysiłku fizycznym,• często pojawiające się siniaki,• trudno gojące rany,• podwyższenie poziomu ciśnienia we krwi,• stany zapalne zębów i dziąseł,• bolące stawy i mięśnie. Pierwszymi oznakami niedoboru witaminy C są zmęczenie i zły nastrój – jeśli zaobserwujesz je u siebie, spróbuj w pierwszej kolejności włączyć do diety warzywa czy owoce lub suplementy , które dostarczą Ci odpowiednią porcję kwasu askorbinowego.Pewnym zaskoczeniem dla wielu osób może być też fakt, że witamina C bierze aktywny udział w tworzeniu kości – niedobór witaminy C może oznaczać zwiększone ryzyko pojawienia się złamań czy osteoporozy. Problem jest szczególnie istotny w przypadku dzieci, których układ kostny cały czas się kształtuje. Na szczęście witamina C dla dzieci jest dostępna w atrakcyjnych smakowo preparatach, a dla najmłodszych w postaci kropli doustnych. 5. Witamina C w organizmie człowieka – czy nadmiar jest szkodliwy? Nadmierne stężenie witaminy C to dość rzadki problem, ale niestety występujący – tymczasem w internecie często można znaleźć informacje o tym, że przedawkowanie jest niemożliwe ze względu na fakt, że nadmiar witaminy C jest wydalany z moczem. Długotrwałe przyjmowanie zbyt dużych ilości witaminy C może prowadzić nawet do kamicy nerkowej! Dlatego należy opierać się na jej naturalnych źródłach, pamiętając jednak, że w przypadku niektórych bogatych w witaminę C owocach (np. w grejpfrutach) znajdują się tak duże ilości kwasów organicznych, że ich wpływ na gospodarkę wapniowo-fosforanową dziecka staje się niebezpieczny.W przypadku kobiet w ciąży nie jest wskazane przyjmowanie nadmiernych ilości witaminy C, gdyż stwierdzono jej niekorzystny wpływ na rozwój płodu.Przyjmowanie zbyt dużych dawek witaminy C (powyżej 1000 miligramów na dobę) ma również inne skutki uboczne. Nadmiar witaminy C w organizmie (powyżej 2000 mg na dobę) może spowodować:• bóle brzucha,• wymioty,• biegunka,• nudności,• tworzenie się kamieni nerkowych,• wysypki skórne. Witamina C organizmie wchodzi w interakcje z lekami takimi jak:• trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (przyspiesza ich usuwanie z organizmu),• pochodne fenotiazyny (obniża skuteczność),• antybiotyki aminoglikozydowe (obniża skuteczność),• doustne środki antykoncepcyjne (w dużych dawkach zwiększa działania niepożądane. Przy nagłym odstawieniu zmniejsza skuteczność). Należy pamiętać o odstawieniu preparatów zawierających witaminę C minimum 24 godziny przed badaniem krwi lub moczu. Nadmiar witaminy C może wpływać na wyniki takich oznaczeń jak poziom:• kreatyniny,• glukozy,• aminotransferazy alaninowej (ALAT),• bilirubiny,• aminotranferazy asparaginianowej (AspAT),• dehydrogenazy mleczanowej (LDH). Choć witamina C jest kluczowa dla naszego funkcjonowania, to w historii ludzkości dowiedzieliśmy się dość późno o jej cennych właściwościach (i to nawet nie wiedząc o istnieniu takich związków chemicznych jak witaminy!). Dziś, na szczęście, mamy znacznie łatwiejszy dostęp do warzyw i owoców niż żeglarze kilkaset lat temu i nie musimy martwić się szkorbutem, jednak niedobór lub nadmiar witaminy C jak najbardziej mogą nam zagrozić. Badanie poziomu witaminy C we krwi możesz wykonać w DIAGNOSTYCE. Bibliografia: • Pawlaczyk M. i wsp., Witamina C i skóra, [w:] Farmacja Współczesna 2012; 5: 174-178;• https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/apteczka/witamina-c-kwas-askorbinowy-wlasciwosci-zrodla-dzialanie-i-zastosowanie-aa-GdaG-BQ2f-YivZ.html;• https://www.medicover.pl/suplementy/witamina-c/;• High-dose parenteral ascorbate enhanced chemosensitivity of ovarian cancer and reduced toxicity of chemotherapy, www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24500406;• https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/174221,badanie-stezenia-kwasu-askorbinowego-wiatminy-c-w-surowicy-krwi;• Jarosz M., Bułhak-Jachymczak B. (red.). Normy żywienia człowieka. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2008.

30 czerwca 2020

A, C, D i E – o znaczeniu witamin w Twoim organizmie

Witaminy odkryto niewiele ponad sto lat temu. Nie ulega wątpliwości, że mają kluczowe znaczenie dla zdrowia, a do najważniejszych z nich należą m.in. witaminy A, C, D oraz E. Warto poznać ich rolę i funkcje w organizmie oraz dowiedzieć się, jakie produkty dostarczają ich najwięcej. Witaminy i ich właściwości – dlaczego są tak istotne? Spis treści: Witaminy i ich właściwości Witamina A Witamina C Witamina D Witamina E Witaminy i ich właściwości Co to są witaminy? Witaminy to grupa organicznych związków chemicznych o zróżnicowanej budowie, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. Mogą być pozyskiwanie syntetycznie lub mieć pochodzenie naturalne. W przypadku większości witamin, organizm ludzki nie ma zdolności ich syntetyzowania. W związku z tym konieczne jest dostarczanie witamin w odpowiednio zróżnicowanej i urozmaiconej diecie, najczęściej pod postacią prowitamin. Brak danej witaminy w organizmie określa się mianem awitaminozy, niedobór to hipowitaminoza, a nadmiar – hiperwitaminoza. Pracę nad zagadnieniem – witaminy i ich właściwości – rozpoczął polski badacz i biochemik Kazimierz Funk w 1913 roku. On także stworzył nazwę omawianych związków chemicznych – witaminy. Vitae po łacinie oznacza życie, a amina pochodzi od grupy aminowej, którą zawierała pierwsza wyizolowana przez niego witamina –  B1. Podział witamin Podział witamin oparto na właściwościach fizycznych, wyróżniając witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K) i rozpuszczalne w wodzie (B i C). Drugi i mniej popularny podział klasyfikuje witaminy na te, będące związkami azotowymi – wszystkie witaminy z grupy B, oraz witaminy nie zawierające azotu – A, D, E, K i C. Witaminy pełnią w organizmie bardzo wiele funkcji – te rozpuszczalne w tłuszczach mogą być magazynowane w organizmie (głównie w wątrobie i tkance tłuszczowej), a ich rolą jest m.in. uczestnictwo w regulacji gospodarki wapniowo-fosforanowej, regulacja procesów krzepnięcia krwi oraz spełnianie funkcji antyoksydacyjnej. Witaminy rozpuszczalne w wodzie nie są magazynowane w organizmie, ich nadmiar jest usuwany z moczem, pełnią m.in. funkcję koenzymów i kofaktorów różnych układów enzymatycznych i uczestniczą w metabolizmie cukrów, tłuszczów, białek oraz w gospodarce mineralnej organizmu. Witamina A – na co i kiedy? Witamina A – na co ma wpływ i kiedy może występować jej niedobór? Witamina A w organizmie człowieka jest syntetyzowana z beta-karotenu pochodzącego z diety. Uczestniczy w procesie widzenia – przekształca się w retinal, który wchodzi w skład rodopsyny, której rolą jest utrzymanie wrażliwości pręcików siatkówki oka na przyćmione światło. Wpływa także na prawidłowe funkcjonowanie tkanki nabłonkowej. Witamina A wywiera dobroczynny wpływ na wzrok. Witamina A (inaczej retinol) zapobiega kurzej ślepocie, pomaga w leczeniu chorób oczu. Poza tym wzmacnia błony śluzowe nosa, gardła, jelit i płuc, dzięki czemu zwiększa odporność na zakażenia. Wpływa na rozwój i wzrost kości, zapobiega tworzeniu się krzywego zgryzu. Stymuluje także błony śluzowe do produkcji śluzu i pełni funkcje antyoksydacyjne. Witamina A i jej występowanie W czym jest witamina A? Beta-karoten, będący prowitaminą witaminy A, występuje w produktach pochodzenia roślinnego, szczególnie w pomarańczowych, zielonych  i czerwonych warzywach, np. marchwi, szpinaku czy czerwonej papryce. W czym jest witamina A? Produkty pochodzenia zwierzęcego, bogate w witaminę A  to m.in. żółtka jaj, pełne mleko oraz jego przetwory, tłuste ryby morskie, wątroba i inne podroby. Przedawkowanie witaminy A jest niebezpieczne dla zdrowia. Jej nadmiar prowadzi do nadmiernej senności i zmęczenia, utraty łaknienia, łysienia, owrzodzeń skórnych, krwotoków, a nawet dysfunkcji w obrębie ośrodkowego układu nerwowego, serca czy nerek. Jak rozpoznać niedobór witaminy A? Objawy to przede wszystkim suchość i łuszczenie skóry oraz ślepota zmierzchowa, która jest wynikiem zahamowania regeneracji rodopsyny. Niedobór witaminy A objawia się pogorszeniem widzenia, co powoduje np. trudności w prowadzeniu samochodu, zwłaszcza wieczorem. Niedobór może także prowadzić do suchości spojówek i rogówki, a przy dużych niedoborach nawet do ślepoty. Inne symptomy obejmują zaburzenia wzrostu kości i zębów oraz częste infekcje. Poziom witaminy A można określić, wykonując pomiar jej stężenia w badaniu krwi. Na co wpływa witamina C? Witamina C, czyli kwas askorbinowy to jeden z najsilniejszych przeciwutleniaczy. Jaka jest rola tej witaminy? Działanie polega na wzmacnianiu dziąseł i zębów, ograniczaniu rozwoju bakterii, wywołujących próchnicę zębów, ułatwieniu przyswajania żelaza, utrzymaniu prawidłowego stanu tkanki łącznej. Na co wpływa witamina C? Wpływa na syntezę kortykosteroidów i wybranych neuroprzekaźników. Wzmacnia odporność organizmu na infekcje, przyspiesza gojenie się ran. Bierze udział w metabolizmie podstawowych białek, w przemianach tłuszczów, cholesterolu oraz kwasów żółciowych. Jakie są objawy przedawkowania witaminy C? Przyjmowanie znacznych ilości witaminy C w codziennej diecie rzadko jest powodem do niepokoju i nie daje niepokojących objawów – jej nadmiar w zdrowym organizmie jest wydalany z moczem. Stanowczo należy przestrzegać przed stosowaniem tzw. mega dawek dochodzących do kilku lub kilkunastu (!) gramów (tysięcy miligramów) dziennie, które przynoszą więcej szkód niż korzyści, a czasami bywają wprost niebezpieczne! Objawy przedawkowania witaminy C w postaci syntetycznej mogą obejmować także dolegliwości żołądkowo- jelitowe, głównie biegunki. Witamina C i jej występowanie Witamina C znajduje się przede wszystkim w owocach i warzywach – m.in. natce pietruszki, papryce czerwonej, ziemniakach, czarnej porzeczce, kiwi, owocach cytrusowych, szpinaku, kalafiorze, pomidorach, truskawkach oraz brukselce. Jej niedobór powoduje choroby jamy ustnej – szkorbut, krwawienie, owrzodzenie dziąseł, wypadanie zębów, objawia się kruchością i pękaniem naczyń krwionośnych. Brak dostatecznej ilości witaminy C w organizmie to także osłabienie odporności, powolne gojenie się ran i nieprawidłowe zrastanie się kości, obrzmiałe i bolesne stawy, a także podatność na siniaki, osłabienie i niekiedy wzmożona senność. Prawidłowy poziom stężenia witaminy C wynosi 34–110 µmol/l (6–20 µg/dl)[1]. Badanie wykonywane jest we krwi. Witamina D Witamina D – jaką rolę pełni w naszym organizmie? Witamina D, czyli kalcyferol, wzmaga wchłanianie wapnia oraz fosforu z jelit, reguluje uwalnianie wapnia z kości i reabsorpcję w nerkach, zapewnia właściwy rozwój i stan kości oraz zębów, a także ma działanie immunomodulujące. Witamina D powstaje w ludzkiej skórze z pochodnej cholesterolu, która pod wpływem promieni UV przekształca się w prowitaminę, a w dalszej kolejności w witaminę. Witamina D – jakie ma działanie i w jakich procesach bierze udział? Oddziałuje na komórki szpiku kostnego produkujące komórki obronne, podnosi odporność i chroni przed infekcjami układu oddechowego. Jej suplementacja jest zalecana noworodkom i niemowlętom, kobietom w ciąży oraz w okresie karmienia piersią, a także osobom w podeszłym wieku. Również w przypadku zdrowych dzieci, młodzieży i osób dorosłych, zaleca się odpowiednią suplementację –  szczególnie w miesiącach zimowych i na wiosnę. Witamina D znajduje się w pełnym mleku, żółtkach jaj, maśle, olejach roślinnych i tłuszczach zwierzęcych, grzybach i drożdżach. Niedobory witaminy D Niedobory witaminy D pojawiają się w okresie zimowym i wiosennym, gdy ilość słonecznych dni jest mała, dni są krótkie,  a powierzchnia skóry eksponowana na promienie słońca mniejsza co ogranicza syntezę witaminy D w skórze. Niedobór witaminy D objawia się m.in. powiększeniem stawów kolanowych, kostek, dłoni, osłabieniem mięśni, a także wypadanie zębów. Konsekwencją trwałego niedoboru witaminy D u dzieci jest krzywica, a u dorosłych osteomalacja. Jak jeszcze objawia się niedobór witaminy D? Stwierdza się pogorszenie stanu skóry, problemy z ostrością widzenia, biegunkę, bezsenność i szybkie męczenie się. Objawy przedawkowania witaminy D występują rzadko. Są to przede wszystkim: osłabienie, utrata łaknienia, nudności i wymioty, zaparcia, niepokój  wzmożone pragnienie i zwiększone oddawanie moczu. Przyjmuje się, że optymalne stężenie witaminy D we krwi to 30–50 ng/ml (75–125 nmol/l)[2]. Bardzo duży odsetek badanych wykazuje stężenie suboptymalne i niewystarczające. Na co wpływa witamina E? Witamina E, czyli tokoferol, umożliwia syntezę lipidów i jest przeciwutleniaczem,  wpływa na krzepnięcie krwi i zapobiega chorobom układu krążenia. Stabilizuje błony komórkowe i zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów. Niedobór witaminy E, objawy –  obserwuje się  ogólne osłabienie, suchość i wiotczenie skóry, a także przebarwienia na skórze i plamy starcze. Skutkami niedoboru są zaburzenia płodności, osłabiona praca oraz zanik mięśni, zaburzenia funkcjonowania błon komórkowych, przyspieszony rozpad czerwonych krwinek oraz zaburzenia wzrostu. Witamina E i jej źródła Nadmiar witaminy E występuje rzadko, prowadzi do zmęczenia i osłabienia, wiąże się z zaburzeniami wzroku, zaburzeniami jelitowymi oraz bólem głowy. Zalecenia odnośnie dziennego zapotrzebowania na witaminę E są różne i wg piśmiennictwa wahają się między 10 a 30 mg. Witaminę E zawiera mleko, jaja, masło, oleje roślinne, ryby, kiełki pszenicy, pieczywo razowe, orzechy, migdały oraz zielone warzywa liściaste. Prawidłowe stężenie witaminy E można sprawdzić, wykonując badanie poziomu alfa-tokoferolu w surowicy, który powinien wynosić min. 30 μmol/l[3]. Witaminy są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu, biorą udział w wielu procesach, wpływają na rozwój, stan zdrowia i wydolność organizmu. Muszą być dostarczane organizmowi z codzienną, zróżnicowaną dietą. Poziom witamin w organizmie możesz sprawdzić wykonując poniższe badania: Witamina C (Kwas askorbinowy), Witamina A, Witamina E. Bibliografia: Retinol (retinol), Indeks leków, https://indeks.mp.pl/desc.php?id=691 Witaminy, wiadomości ogólne. https://www.farmacja.umed.wroc.pl/sites/default/files/files/Witaminy.pdf Witaminy, https://pl.wikipedia.org/wiki/Witaminy Beata Przygoda, Witamina C, https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/63300,witamina-c Magdalena Walicka, Agnieszka Jasik, Marzanna Paczyńska, Michał Wąsowski, Marek Tałałaj, Ewa Marcinowska-Suchowierska, Niedobór witaminy D – problem społeczny, http://www.czytelniamedyczna.pl/2796,niedoblr-witaminy-d-problem-spoeczny.html [1] https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/174221,badanie-stezenia-kwasu-askorbinowego-wiatminy-c-w-surowicy-krwi [2]Witamina D [3] https://polish.mercola.com/sites/articles/archive/2017/09/04/niedobor-witaminy-e.aspx

04 listopada 2020

Awitaminoza – objawy, na które warto zwrócić uwagę. Jakie badania wykonać?

Awitaminoza – objawy, na które warto zwrócić uwagę. Jakie badania wykonać? Witaminy to drobnocząsteczkowe związki organiczne, które – by organizm człowieka mógł prawidłowo się rozwijać i funkcjonować – muszą być dostarczane wraz z dietą w odpowiednich ilościach. Sytuacja braku lub znacznego niedoboru danej witaminy lub witamin w organizmie, co negatywnie wpływa na procesy przemiany materii i stan zdrowia, to awitaminoza. Objawy mogą być zróżnicowane, inne dla różnych witamin. Co to jest awitaminoza? Długotrwały i poważny niedobór lub brak określonych witamin to awitaminoza. Objawy chorobowe zależą od tego, jakiego zestawu witamin brakuje. W krajach rozwiniętych, całkowite awitaminozy zdarzają się obecnie bardzo rzadko. Częściej występują hipowitaminozy, w których ilość witamin jest niedostateczna, ale niedobór nie jest aż tak głęboki jak w awitaminozie. Braki witaminowe niewątpliwie prowadzą do zakłóceń w funkcjonowaniu organizmu, ale warto wiedzieć, że ich nadmiar, czyli hiperwitaminoza, również jest szkodliwy i wywołuje niepożądane objawy.  Awitaminoza – jakie badania można wykonać? Jeśli niepokoją Cię jakieś objawy lub jesteś w grupie ryzyka niedoborów witaminowych (np. cierpisz na zaburzenia wchłaniania) warto udać się do lekarza. Przydatne może okazać się wykonanie badań laboratoryjnych np.: morfologii krwi obwodowej, pomiaru stężenia 25-hydroksycholekalcyferolu (marker zawartości w organizmie witaminy D), stężenie witaminy B12, stężenie homocysteiny, stężenie kwasu foliowego, poziom witaminy A, E, C czy innych witamin z grupy B. Jeśli obawiasz się, że dotyczy Cię hipo- lub awitaminoza, badania możesz wykonać w DIAGNOSTYCE. Awitaminoza – objawy Objawy awitaminozy są różne, w zależności od tego, jakiej witaminy brakuje w organizmie. Poważne niedobory witaminy A skutkują zaburzeniami procesu widzenia, utratą przejrzystości gałki ocznej i tzw. ślepoty zmierzchowej. Braki witaminy D u dzieci prowadzą do krzywicy, u dorosłych natomiast – do rozmiękania kości i osteoporozy. Szkorbut (objawiający się m.in. suchością spojówek, nadmiernym rogowaceniem naskórka, zanikiem i krwawieniem dziąseł, wypadaniem zębów, wybroczynami i zaburzeniami gojenia ran) wywołany jest głębokim niedoborem witaminy C, ale obecnie w krajach rozwiniętych praktycznie nie występuje. Awitaminoza witaminy B1 może objawić się w postaci choroby beri- beri, czyli choroby neurologicznej i sercowo-naczyniowej, powszechnie występującej w Azji pod koniec XIX wieku. Długotrwały niedobór niacyny (witaminy B3) prowadzi do pelagry, która objawia się wymiotami i biegunką, bolesnością języka i ust, zapaleniem skóry związanym z nadwrażliwością na światło oraz zaburzeniami psychicznymi. Występuje głównie na obszarach o dużym spożyciu kukurydzy, która zawiera czynnik uczulający na światło  i nasilający objawy wynikające z niedoboru witaminy. Niedobór witaminy B12 prowadzi do anemii megaloblastycznej, w której, prócz ogólnych objawów niedokrwistości, mogą pojawić się symptomy ze strony przewodu pokarmowego oraz układu nerwowego. Awitaminoza – przyczyny Niedobory i braki witamin mogą być spowodowane nieprawidłowo zbilansowaną, nieróżnorodną i nieprzemyślaną dietą, spożywaniem wysoko przetworzonej żywności, chorobami żołądka, jelit i zaburzeniami wchłaniania czy stosowaniem niektórych leków. Na awitaminozę narażone są osoby nadużywające alkoholu, osoby starsze, zmagające się z chorobami wątroby i przewodu pokarmowego i niedożywione. Warto wiedzieć, że przewlekłe stosowanie niektórych leków może przyczyniać się do powstania objawów niedoboru (np. penicylamina czy izoniazyd unieczynniają witaminę B6, fenytoina czy barbiturany upośledzają wchłanianie kwasu foliowego). Niedobory kwasu foliowego uwidaczniają się także podczas ciąży, kiedy to znacząco rośnie zapotrzebowanie na tę witaminę. Braki witaminy B12 wiążą się z unikaniem produktów pochodzenia zwierzęcego (bowiem tylko one są jej źródłem) u osób stosujących radykalne odmiany diety wegetariańskiej. Jednak główną przyczyną niedoboru kobalaminy (wit. B12) są zaburzenia wchłaniania np. niedokrwistość Addisona i Biermera, czyli niedokrwistość złośliwa spowodowana krążącymi we krwi przeciwciałami przeciwko komórkom okładzinowym żołądka i czynnikowi wewnętrznemu Castle’a. Na niedobory witaminy K narażone są osoby w podeszłym wieku i noworodki, które nie mają jeszcze flory bakteryjnej zdolnej do syntezy tej witaminy. Niedobory witaminy D, powszechne w naszej szerokości geograficznej, są związane z niedostateczną ekspozycją na światło słoneczne. Leczenie awitaminozy Jeśli cierpisz na niedobory witamin, należy zastanowić się nad przyczynami tego stanu. Choroby prowadzące do zaburzeń wchłaniania mogą wymagać odpowiedniego leczenia. Czasem wartościowa i przydatna może okazać się także wizyta u dietetyka, który pomoże w rozpisaniu zdrowego i zrównoważonego jadłospisu. W uzupełnieniu niedoborów, czasami warto zastosować preparaty jedno- lub wielowitaminowe lub suplementy diety. Jednak pamiętaj, że nie powinny one zastępować zbilansowanej diety i nie stosuj ich bez porozumienia z lekarzem. Miej na uwadze, że przedawkowanie niektórych witamin może być groźne dla zdrowia. Braki niedoboru witaminy B12, w niektórych przypadkach, wymagają suplementacji we wstrzyknięciach domięśniowych do końca życia. Bibliografia: Normy żywienia dla populacji Polski – M. JaroszBiochemia – E. BańkowskiFizjologia człowieka – S. J. Konturek
Powiązane badania

Witamina C (Kwas askorbinowy)
Witamina C, kwas askorbinowy, w surowicy lub osoczu, oznaczenie przydatne w monitorowaniu stężenia witaminy C w trakcie suplementacji.

Witamina D metabolit 25(OH)
Ocena poziomu całkowitej 25-hydroksy witaminy D - witaminy 25(OH)D, przydatna  w przebiegu zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej, w tym chorób metabolicznych tkanki kostnej oraz w zatruciu witaminą D.