19 czerwca 2016

Borelioza – objawy, przyczyny i leczenie

POWRÓT

Drukowanie

Choroba wywoływana przez krętki z rodzaju Borrelia przenoszone przez kleszcze to borelioza. Objawy choroby zależą od jej stadium. Najbardziej typowym i znanym symptomem jest rumień wędrujący, ale po zakażeniu może rozwinąć się także zapalenie stawów, zapalenie mięśnia sercowego czy układu nerwowego. Sprawdź czym się charakteryzują poszczególne stadia boreliozy i jak zdiagnozować chorobę.

Co musisz wiedzieć?

Borelioza jest w Polsce najczęstszą chorobą przenoszą przez kleszcze. Największe niebezpieczeństwo zakażenia to okres od maja do września, choć, ze względu na zmianę klimatu do zakażeń dochodzi od marca do listopada! Do rejonów o zwiększonym ryzyku boreliozy zalicza się tradycyjnie północno-wschodnie obszary Polski, Małopolskę, Śląsk, Podkarpacie i Lubelszczyznę, choć rosnącą ilość przypadków obserwuje się w całym kraju. Nieleczona borelioza jest bardzo groźna – może doprowadzić do niebezpiecznych powikłań:

  • chorób stawów
  • serca
  • układu nerwowego
  • przewlekłego zanikowego zapalenia skóry
  • a nawet do przewlekłego zapalenia mózgu i opon mózgowo – rdzeniowych

Jeżeli ukąsił Cię kleszcz i oceniasz, że pozostawał w miejscu wkłucia przez dobę lub dwie, a mimo to nie masz po upływie kilku/kilkunastu dni niepokojących objawów (koncentrycznego rumienia wokół miejsca ukłucia, bóli stawów, bóli mięśni, złego samopoczucie, gorączki lub stanów podgorączkowych), nie znaczy to, że w Twoim organizmie nie postępuje infekcja. Borelioza rozwija się powoli i  bez odpowiednich badań laboratoryjnych jest niekiedy trudna do zdiagnozowania, o ile nie towarzyszy jej charakterystyczny objaw: wspomniany już rumień wędrujący. Występuje u ok. 70% zakażonych, pojawiając się 3 do 30 dni po ukąszeniu (na ogół w ok. 7 dnia). Rumień stanowi objaw patognomoniczny boreliozy: jest charakterystyczny tylko dla niej i jego obecność zwalnia od konieczności dalszej diagnostyki. Bywa, że przy braku rumienia, osoby ukąszone przez kleszcza zapominają o tym fakcie, nie wiążą go z nieswoistymi lekkimi objawami grypopodobnymi w pierwszych tygodniach po ukąszeniu, i kolejnymi, również niespecyficznymi,  jak: nawracające bóle stawów, problemy z krążeniem, objawy neurologiczne, etc. w dłuższej perspektywie.

Jak wykryć lub potwierdzić zakażenie bezobjawowe lub o objawach mało swoistych?

  1. Podstawowa diagnostyka laboratoryjna boreliozy polega na wykrywaniu we krwi swoistych dla krętka przeciwciał, wytwarzanych przez nasz organizm w odpowiedzi na infekcję. Wykrycie swoistych przeciwciał klasy IgM świadczy o wczesnym etapie choroby, klasy IgG, o etapie bardziej zaawansowanym lub o chorobie w przeszłości. Możliwe jest stwierdzenie równoczesnej obecności przeciwciał obu klas, która świadczy o chorobie przebiegającej lub nieodległej w czasie. Badaniem potwierdzającym swoistość wykrytych przeciwciał w obu klasach jest metoda blotu. Blot powinien być wykonywany jedynie w przypadku uprzedniego wykrycia przeciwciał  w danej klasie. Obie metody: wykrywanie przeciwciał  Borelioza IgM/IgG oraz potwierdzanie ich swoistości metodą blotu – Borelioza IgM/IgG blot należą do podstawowej serodiagnostyki boreliozy.
  2. Dostępne są również badania molekularne,  polegające na wykrywaniu metodą PCR materiału genetycznego (DNA) krętków rodzaju Borrelia   w materiale pobranym od osoby podejrzanej o infekcję, na ogół w płynie mózgowo-rdzeniowym lub płynie stawowym. Ze względu na inwazyjne metody pobierania materiału, badania te wykonywane są na zlecenie lekarza . Istnieje możliwość identyfikacji DNA krętka w kleszczu usuniętym z miejsca wkłucia. Obecność DNA krętka w kleszczu wskazuje na konieczność  dogłębniejszej i dłuższej obserwacji i diagnostyki ukąszonego, z którego kleszcz został zdjęty.

Diagnostykę laboratoryjną boreliozy można wykonać BEZ SKIEROWANIA OD LEKARZA w każdej placówce sieci laboratoriów medycznych DIAGNOSTYKA.

Gdzie występuje borelioza?

Borelioza jest w Polsce najczęstszą chorobą przenoszą przez kleszcze. W Europie chorobę przenosi najczęściej kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Naturalnym środowiskiem życia żywiącego się krwią ssaków pasożyta są lasy liściaste i mieszane, łąki oraz zarośla nad brzegami zbiorników wodnych. W ostatnich latach kleszcze obserwowane są praktycznie wszędzie, włączając w to parki miejskie, ogródki przydomowe na wsi i w mieście, czy ogródki działkowe.

Borelioza – objawy

Borelioza jest chorobą wywołaną przez gram-ujemne bakterie, krętki z rodzaju Borrelia (gatunki: Borrelia burgdorferi, Borrelia afzeli i Borrelia garinii). Po ukąszeniu przez zakażonego kleszcza krętki dostają się do skóry i początkowo rozprzestrzeniają się w okolicy wniknięcia, w części przypadków wywołując stadium wczesne choroby, czyli rumień wędrujący (erythema migrans). Istotne jest, że transmisja krętków od kleszcza do ukąszonej ofiary wymaga czasu. Ryzyko przekazania krętka wzrasta wraz z długością czasu wkłucia, staje się duże po ok. 24 godzinach i dalej wzrasta.  W ciągu kilku tygodni po transmisji, wraz z krwią i chłonką krętki dostają się do narządów wewnętrznych organizmu. To stadium choroby (tzw. stadium wczesne rozsiane) charakteryzuje się najczęściej wysiękowym zapaleniem stawów, zapaleniem mięśnia sercowego lub procesem zapalnym toczącym się w układzie nerwowym tzw. neuroborelioza (np. limfocytarne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, porażenie nerwów obwodowych).

U chorego, u którego nie zostanie postawiona właściwa diagnoza oraz wdrożone leczenie, może dojść do rozwoju późnego stadium choroby, które charakteryzuje się trwałym uszkodzeniem zajętych narządów (np. uszkodzeniem centralnego systemu nerwowego, przewlekłym zanikowym zapaleniem skóry kończyn). Warto jednak podkreślić, że podział boreliozy na 3 stadia jest uproszczeniem, gdyż poszczególne fazy choroby mogą się na siebie nakładać lub nawet występować jednocześnie, ponadto rzadko obserwuje się, by wszystkie objawy boreliozy występowały równocześnie u jednego chorego. Diagnozę choroby utrudnia także fakt, że ok. 2/3 chorych nie pamięta ukąszenia przez kleszcza.

Zmiany w układzie immunologicznym po zakażeniu Borrelia

Po ukąszeniu przez kleszcza, krętki Borrelia pozostają w skórze, w okolicy wniknięcia, przez kilka dni, a następnie wraz z krwią przedostają się do innych narządów i tkanek. W wyniku infekcji Borrelia zostaje zapoczątkowany ciąg reakcji odpornościowych, których celem jest wyeliminowanie zakażenia. Początkowo uruchamiane są niespecyficzne mechanizmy obronne (tzw. wrodzone), takie jak aktywacja komórek żernych, tzw. makrofagów, czy produkcja cytokin, których zadaniem jest ograniczenie ekspansji patogenu. Na tym etapie najczęściej występuje odczyn zapalny. W tym okresie w surowicy nie wykrywa się jeszcze swoistych przeciwciał.

W kolejnym etapie rozwija się swoista odpowiedź układu odpornościowego, objawiająca się produkcją swoistych przeciwciał. Przeciwciała, które pojawią się jako pierwsze to przeciwciała klasy IgM (tzw. przeciwciała wczesnej fazy), można je wykryć w surowicy po około 4 tygodniach od momentu zakażenia i zwykle są obecne w surowicy 4-6 miesięcy, następnie 6-8 tygodni po zakażeniu, pojawiają się przeciwciała klasy IgG, które utrzymują się w surowicy krwi przez kilka lat.

Jakie badania na boreliozę pomogą w zdiagnozowaniu choroby?

Podstawową, laboratoryjną metodą diagnostyczną są wykonywane z krwi żylnej testy serologiczne. Ich zadaniem jest wykrycie specyficznych przeciwciał skierowanych przeciwko krętkowi Borrelia. Prawidłowa diagnostyka serologiczna boreliozy przebiega dwustopniowo. Pierwszy etap (test przesiewowy) obejmuje oznaczenie swoistych przeciwciał klasy IgM i IgG w surowicy krwi metodą immunoenzymatyczną. Wyniki dodatnie bądź wątpliwe potwierdzane są metodą Western-Blot (wspomniany na początku blot) Klasycznie, obecność przeciwciał IgM świadczy o świeżym aktywnym zakażeniu, natomiast IgG o przebytej infekcji.

W przypadku podejrzenia zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w przebiegu boreliozy wykonuje się badanie surowicy jak i płynu mózgowo-rdzeniowego chorego, gdyż w związku z istnieniem bariery krew-mózg, przeciwciała produkowane wewnątrzoponowo mogą być nieobecne w surowicy.

Należy jednak pamiętać, że zbyt wczesne wykonanie oznaczenia przeciwciał może być przyczyną otrzymania wyniku ujemnego, gdyż przeciwciała klasy IgM pojawiają się ok. 4 tygodnie po zakażeniu.

Jak leczyć boreliozę?

Podstawą przyczynowego leczenia boreliozy jest antybiotykoterapia. Lekarz prowadzący chorego dokonuje wyboru antybiotyku, określa długość terapii (od 14 do 30 dni) oraz sposób podawania antybiotyku. Prawidłowo dobrane leczenie we wczesnym stadium boreliozy, pozwala na wyleczenie w ponad 90% przypadków.

Profilaktyka boreliozy

Zapobieganie zachorowaniom polega na ochronie przed kleszczami, na zachowaniu ostrożności w miejscach potencjalnego występowania kleszczy (odpowiedni ubiór, repelenty odstraszające kleszcze),  dokładnym oglądaniu skóry całego ciała po powrocie z terenów gdzie mogą występować kleszcze (las, łąka), a jeśli doszło do przyczepienia się kleszcza do skóry, na możliwie jak najszybszym jego usunięciu. Pamiętaj, by zrobić to odpowiednio. Nie wykręcaj kleszcza, nie przypalaj, nie wydrapuj, nie wyciskaj, nie smaruj alkoholem ani żadnymi tłustymi substancjami. Takie zabiegi zwiększają ilość wydalanych do krwi wymiocin i śliny kleszcza, co zwiększa ryzyko zakażenia. Po usunięciu kleszcza, przemyj ranę środkiem odkażającym. Obserwuj miejsce wkłucia przez kolejny miesiąc, by nie przeoczyć pojawienia się rumienia wędrującego. Warto zadbać także o ochronę psów i kotów, które mogą zawlec kleszcze do mieszkania.

W chwili obecnej szczepionka chroniąca przed zachorowaniem na boreliozę nie jest dostępna.