Adaptogeny – czym są i jak wpływają na organizm?

Tradycyjne systemy medyczne ludów Euroazji od wielu wieków przypisywały pewnym produktom pochodzenia naturalnego właściwości immunomodulacyjne (stymulujące układ odpornościowy) i zdolność wspierania organizmu w adaptacji na oddziaływanie szeroko rozumianych stresorów. Jako przykłady przytoczyć można Witanię ospałą znaną powszechnie pod wywodzącą się z Sanskrytu nazwą ashwagandhy i brahmi, czyli Bakopę drobnolistną, które z powodzeniem wykorzystywane są w sięgającej XII wieku indyjskiej Ajurwedzie oraz astragalus, grzyby reishi i kordyceps stosowane w tradycyjnej medycynie chińskiej. 

Chociaż gatunki te występują naturalnie w różnych środowiskach i zaliczane są do odmiennych królestw taksonomicznych; roślin i grzybów, mają jedną wspólną właściwość; wspomagają organizm w reakcji na bodźce stresowe, poprawiają wydolność fizyczną i umysłową oraz przywracają równowagę fizjologiczną.

Adaptogeny – co to?

W świecie nauki koncepcja adaptogenów została po raz pierwszy wprowadzona w połowie XX wieku przez radzieckiego toksykologa, Nikołaja Wasiljewicza Łazariewa podczas badań nad dibazolem – syntetycznym związkiem, który jak sądzono mógł stymulować nieswoistą odpowiedź układu immunologicznego. W tym kontekście Lazariew zdefiniował adaptogeny jako czynniki pozwalające organizmowi przeciwdziałać wszelkim niekorzystnym bodźcom stresogennym zarówno o charakterze fizycznym, chemicznym jak i biologicznym. Jednocześnie wytworzenie nieswoistej odporności umożliwiało organizmom adaptowanie się do zmieniających się wymagań otaczającego środowiska.

Przez wiele stuleci medycyna tradycyjna stosowała substancje o właściwościach adaptogennych, które pozyskiwane były wyłącznie z naturalnych surowców. Jednak badania prowadzone w latach 70. XX wieku przez profesora Władimira Winogradowa w Instytucie Farmakologii leningradzkiej Wojskowej Akademii Medycznej nad nową klasą farmakologicznie aktywnych substancji mających poprawić wydolność fizyczną i umysłową doprowadziły do powstania pierwszego syntetycznego adaptogenu – bemetylu. Związek ten podawany był radzieckim astronautom oraz z sportowcom w okresie przygotowawczym przed zbojkotowanymi przez Zachód Igrzyskami Olimpijskimi w Moskwie w 1980 roku. W kolejnych latach „cudowne” właściwości bemetylu wykorzystywane były przez niemal wszystkie korpusy armii radzieckiej, a następnie rosyjskiej. 

Niezależnie od laboratoryjnych eksperymentów dążących do wytworzenia coraz bardziej skutecznych, syntetycznych związków mających zwiększyć odporność i wydolność organizmu, naturalne adaptogeny cieszą się rosnącą popularnością zarówno wśród celebrytów jak i zwykłych klientów. Czy adaptogeny są bezpieczne i czy może przyjmowanie suplementów zawierających adaptogeny może wywołać efekty uboczne?

Zdolność adaptacji do otaczających warunków środowiskowych jest jedną z podstawowych cech charaktertyzujących wszystkie organizmy żywe. Każdy bodziec wywołuje określoną reakcję specyficzną lub niespecyficzną, którą to kanadyjski lekarz patofizjolog i endokrynolog, Hans Selye zdefiniował jako „stres”, a bodziec go wywołujący określił terminem „stresor”. Według Selye’go na zespół adaptacyjny składają się trzy następujące po sobie etapy; reakcja alarmowa, odporność i wyczerpanie, a kluczem do rozwoju i utrzymania odpowiedniego poziomu odporności jest umiejętność radzenia sobie z różnorodnymi czynnikami stresogennymi występującymi w życiu człowieka, którą wspierać mogą także substancje pochodzenia naturalnego. 

Adaptogeny są farmakologicznie aktywnymi związkami obecnymi w surowcach roślinnych, które wspierają reakcje organizmu w odpowiedzi na działające stresory. Stosowanie adaptogenów wiąże się nie tylko z lepszą zdolnością organizmu do adaptacji na bodźce stresowe, ale także umożliwia normalizację funkcji metabolicznych i zachowanie lepszej sprawności umysłowej i fizycznej. Wyniki badań przeprowadzonych w latach 80. XX wieku dowiodły, że adaptogeny zwiększają odporność organizmu zarówno na oddziaływanie czynników fizycznych, chemicznych jak i biologicznych.

Radzieccy uczeni Nikolaj Brekhman i Izaak Dardymov, którzy rozwinęli wprowadzoną przez Lazariewa naukową koncepcję adaptogenów, przedstawili szczegółowe kryteria, które badana substancja musi spełnić, aby można jej było przypisać właściwości adapotogenne. Są to: zdolność do wywołania odpowiedzi nieswoistej wobec wielu stresorów fizycznych, chemicznych i biologicznych, wywoływanie efektu normalizującego niezależnie od kierunku zmiany fizjologicznych spowodowanych działaniem stresora oraz brak szkodliwości dla organizmu.

📌 Sprawdź: Ashwagandha – fakty, które warto znać przed suplementacją

Adaptogeny – korzyści dla zdrowia fizycznego i psychicznego

Badania oceniające wpływ adaptogenów na zdrowie wykazały, że substancje te cechują się wieloma korzystnymi właściwościami zarówno dla zdrowia fizycznego jak i psychicznego. Jedną z najlepiej zbadanych roślin jest żeń-szeń syberyjski, który wykazuje działanie antyoksydacyjne, antytoksyczne, neuroprotekcyjne, hepatoprotekcyjne, kardioprotekcyjne, przeciwwirusowe i immunomudulacyjne, a także zwiększa odporność na stres i zmniejsza ryzyko wystąpienia depresji.

Metody analityczne stanowiące swoiste „szkiełko i oko” XXI wieku potwierdziły właściwości lecznicze roślin znanych i wykorzystywanych przez starożytną medycynę indyjską – Ajurwedę. Ekstrakty roślin: Emblica officinalis czyli agrestu indyjskiego, Tinospora cordifolia znanej pod nazwą guduchi i Asparagus racemosus (szparag indyjski określany często jako shatavari) wspomagają odporność na stres, choć mechanizm ich działania różnią się; Tinospora cordifolia wykazuje głównie działanie immunostymulujące, zaś agrest indyjski pomaga zwalczać stres oksydacyjny, zwiększając także wydzielanie prostaglandyn, czyli hormonów działających miejscowo, które poza działaniem antyoksydacyjny wspomagają regulację napięcia mięśni gładkich i ciśnienia krwi. 

Wykorzystanie surowców o właściwościach adaptogennych wciąż budzi wiele pytań, jednak metodyczne badania i zachowanie standardów ekstraktów wykorzystywanych w tradycyjnej medycynie są niezbędne do uzyskania klinicznie skutecznych preparatów cieszących się zaufaniem klientów/pacjentów i zarazem akceptowanych przez lekarzy.

Adaptogeny a redukcja masy ciała

Nadwaga i otyłość prowadzące do rozwoju wielu schorzeń przewlekłych, w tym cukrzycy typu 2, chorób układu sercowo-naczyniowego i chorób nowotworowych stanowią główną przyczyną zgonów na całym świecie. Dlatego też wiele osób dążących do normalizacji masy ciała ucieka się do różnych produktów, które – według deklaracji producentów – mają wspomóc utratę „zbędnych kilogramów” dzięki obecnym w składzie adaptogenom. O popularności tych preparatów najlepiej świadczy fakt, że po wprowadzeniu do popularnej przeglądarki internetowej hasła „adaptogeny odchudzanie” w ciągu niespełna 0,2 sekundy (!) uzyskamy ponad milion wyników. Czy jednak zawarte w nich substancje mogą wspomóc proces odchudzania?

Wyniki badań wydają się częściowo potwierdzać możliwy wpływ niektórych adaptogenów na redukcję masy ciała. W literaturze naukowej można odnaleźć dowody wskazujące, że ośmiotygodniowa suplementacja standaryzowanego ekstraktu żeń-szenia przyczyniła się do redukcji ekspresji genów odpowiedzialnych za proces neoangiogenezy, który to pośrednio promuje adipogenezę, czyli tworzenie i rozwój adipocytów z niezróżnicowanych komórek macierzystych. Wnioski płynące z badań przeprowadzonych na modelach zwierzęcych wiązały antyangiogenne działanie żeń-szenia ze zmniejszeniem masy tkanki tłuszczowej, redukcją stężenia trójglicerydów w surowicy krwi oraz zapobieganiem otyłości. W preparatach dedykowanych osobom pragnącym zredukować masę ciała odnaleźć można także wyciągi z korzenia lukrecji, korzenia macy i bazylii azjatyckiej, którym również przypisuje się właściwości adapotogenne.

Adaptogeny – skutki uboczne

Wykorzystywane od wieków przez tradycyjne systemy medyczne adaptogeny odnaleźć można w składzie wielu suplementów diety dedykowanym osobom dążącym do normalizacji masy ciała czy też zmagającym się z nadmiernym obciążeniem stresem. Istotną zaletą podkreślaną zarówno przez zwolenników medycyny tradycyjnej jak i producentów tych preparatów jest naturalne pochodzenie składników i substancji czynnych mające zagwarantować bezpieczeństwo ich stosowania. Jednocześnie większość osób suplementujących adaptogeny odczuwa korzyści związane z ich przyjmowanie przy jednoczesnym braku efektów ubocznych. Niemniej jednak należy pamiętać, że substancje te wykazują aktywność biologiczną, a ich stosowanie może się wiązać z wystąpieniem działań niepożądanych, czego dobrym przykładem jest żeń-szeń syberyjski, będący jednym z najbardziej popularnych źródeł adaptogenów. Chociaż jego stosowanie powszechnie uważane jest za dobrze tolerowane przez pacjentów i zarazem bezpieczne, profil toksyczności i potencjalne działania niepożądane pozostają nie w pełni wyjaśnione. U części osób przyjmujących preparaty zawierające ekstrakt z żeń-szenia syberyjskiego obserwowano łagodne działania niepożądane, w tym wzmożoną senność, które to bezpośrednio mogą być związane z hipoglikemicznymi właściwościami rośliny. Jednocześnie działanie znosiło spożycie cukru, co sugeruje funkcjonalny związek ze zmianą poziomu glukozy w surowicy krwi.

Ponadto, w literaturze naukowej odnaleźć można pojedyncze opisy przypadków łączących stosowanie preparatów zawierających w swym składzie ekstrakt z żeń-szenia, gorzknika kanadyjskiego i pyłku pszczelego z występowaniem nadwrażliwości na światło słoneczne. Objawy zlokalizowane były wyłącznie na powierzchni skóry eksponowanej na światło słoneczne i ustąpiły po zaprzestaniu stosowania tych produktów i zastosowania kortykosteroidów.  

Dążąc do poprawy odporności wydolności organizmu wiele osób, szczególnie w młodym wieku sięga po substancje syntetyczne, w tym otrzymane w drodze syntezy chemicznej adaptogeny, jak np. opracowany w latach 70. XX wieku bemetyl. Związki te poza zwiększeniem odporności fizycznej i psychicznej, powodowały rozszerzenie naczyń krwionośnych oraz obniżenie w surowicy krwi poziomu glukozy i mleczanów, przez co były szeroko stosowane w medycynie sportowej, zapewniając kadrze ZSRR zwycięstwo w klasyfikacji medalowej odbywających się w Moskwie w 1980 roku Igrzysk Olimpijskich. Jednak od 2018 roku Światowa Agencja Antydopingowa uznała bemetyl za substancję zabronioną.

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza