Alergia na gluten – jakie są objawy?

Produkty mączne dosyć często wywołują dolegliwości pokarmowe u dzieci i dorosłych. Za nieprawidłowe reakcje zazwyczaj odpowiada gluten, dzięki któremu wypieki mają odpowiednią lepkość i elastyczność. Z jednej strony gluten jest więc pożądanym składnikiem spożywczym, z drugiej – źródłem problemów zdrowotnych. Alergia na gluten to jeden z mechanizmów nadwrażliwości pokarmowych. Jak rozpoznać alergię na gluten? 

Alergia na gluten – na czym polega?

Gluten to określenie różnorodnej grupy białek obecnych w ziarnach zbóż – pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa. Najczęściej spożywanym zbożem glutenowym jest pszenica (Triticum aestivum), która zawiera najwięcej białka (nawet do 15 procent), z czego większość stanowi właśnie gluten. Wśród białek glutenu najlepiej poznanym i odpowiedzialnym za najwięcej nieopożądanych reakcji jest gliadyna występująca w ziarnach pszenicy. Z tego powodu często alergia na gluten jest utożsamiana na alergią na pszenicę, jednak nie należy zapominać o pozostałych zbożach glutenowych, które mają mniejsze właściwości alergenne. 

Z alergią na gluten mamy do czynienia, gdy cząsteczki białek alergennych uruchamiają odpowiedź immunologiczną skutkującą produkcją przeciwciał typu IgE. Tego rodzaju reakcje alergiczne dotyczą nawet 0,4 proc. osób na całym świecie. Alergeny glutenowe zazwyczaj występują w produktach spożywczych w różnych kombinacjach, w dużym stopniu zależnych od procesów przetwarzania żywności.  Z tego powodu alergia na gluten stanowi spore wyzwanie dietetyczne dla osób borykających się z tym problemem. 

Alergia na gluten a celiakia

Wiele osób mylnie uważa celiakię za alergię na gluten. Choroby te wiążą się ze spożywaniem tego samego produktu, dają podobne objawy i wymagają unikania produktów zbożowych, jednak w rzeczywistości do ich rozwoju prowadzą zupełnie inne mechanizmy. 

Celiakia (choroba trzewna) to schorzenie autoimmunologiczne, związane z predyspozycją genetyczną. W przebiegu celiakii pod wpływem spożywania glutenu dochodzi do zaniku kosmków w jelicie cienkim, co prowadzi do upośledzenia wchłaniania składników odżywczych i rozwoju ogólnoustrojowych objawów klinicznych. Celiakia jest chorobą przewlekłą i nieuleczalną – jedyną formą postępowania jest ścisła dieta bezglutenowa. 

Alergia na gluten typu IgE jest klasycznym mechanizmem typu natychmiastowego, w którym objawy pojawiają się szybko w wyniku degranulacji mastocytów. Nasilenie objawów może być różne w zależności od uczulającego składnika. Alergię można łagodzić lekami objawowymi, a dieta nie musi być tak restrykcyjna jak w celiakii.  

Alergia na gluten – objawy

W przypadku IgE-zależnej alergii na gluten objawy pojawiają się zazwyczaj w ciągu kilku minut do 1-2 godzin po spożyciu alergenu, co odróżnia ją od innego typu nadwrażliwości pokarmowych.

W zależności od tego, która cząsteczka glutenu wywołuje alergię, jej manifestacja może mieć różny charakter i nasilenie, z reakcją anafilaktyczną włącznie: 

• Objawy pokarmowe, jakie powoduje alergia na gluten: wymioty, nudności, biegunka, ból brzucha, kolka, ustny zespół uczuleniowy OAS.
• Objawy skórne, jakie powoduje alergia na gluten: wysypka, pokrzywka, szorstkie plamy, egzema, wyprysk kontaktowy.
• Objawy oddechowe, jakie powoduje alergia na gluten: astma, nieżyt nosa.
• Reakcja anafilaktyczna po glutenie, często indukowana wysiłkiem fizycznym. 

Alergia na gluten – czy mija z wiekiem?

Dolegliwości pokarmowe po spożyciu produktów glutenowych występują w każdym wieku, wiele z nich jednak ma charakter innego typu niż alergia. 

U niemowląt pszenica jest trzecim (po jajku i mleku) alergenem pokarmowym. Alergia na gluten u dziecka w większości przypadków mija z wiekiem wraz z wykształcaniem tolerancji organizmu. Ważne jest odpowiednie wprowadzanie produktów pszennych podczas rozszerzania diety dziecka.

Alergia na gluten u dorosłych jest dosyć rzadka (mniej niż 1 proc.). W przypadku dolegliwości po spożyciu produktów zbożowych warto wykonać badania, które pozwolą rozróżnić klasyczną alergię od nadwrażliwości typu IgG oraz celiakii. 

Grupą szczególnie narażoną na alergię są młynarze i piekarze, u których może występować astma piekarska po kontakcie skórnym lub wziewnym z mąką. 

Alergia na gluten – badania

Diagnoza alergii na gluten powinna rozpocząć się od dokładnego wywiadu klinicznego z pacjentem. To pierwszy krok, wyznaczający kierunek diagnostyki. Alergia na gluten może współistnieć z celiakią, dlatego warto prowadzić diagnostykę równoległą. Kolejne etapy to punktowe testy skórne przeprowadzane przez alergologa oraz oznaczenie poziomu swoistych przeciwciał typu IgE.  

W diagnostyce alergii na gluten dostępne są różnego rodzaju testy diagnostyczne – od podstawowej mieszanki alergenów pszenicy (F4) poprzez ekstrakt glutenu (F79) aż do diagnostyki molekularnej pozwalającej wykryć uczulenie na konkretną składową glutenu (np. gliadynę lub białko LTP). Ponieważ gluten jest mieszaniną różnych białek, warto wybrać pakiet zawierający kilka komponentów oznaczanych w jednym badaniu.

Alergia na gluten – leczenie

W przypadku alergii IgE na gluten nie ma skutecznej terapii odczulającej. Podstawą leczenia jest unikanie produktów zawierających mąkę pszenną: pieczywa, makaronów, ciast, pierogów, naleśników oraz panierek, sosów i innych wyrobów gotowych zawierających w składzie gluten. Nie zawsze trzeba eliminować owies, jęczmień oraz żyto – o ile pacjent na nie reaguje. Ważne jest czytanie etykiet spożywczych, na których zgodnie z wymogami prawnymi oznaczone są alergeny, w tym zboża zawierające gluten. 

Alergia na gluten może mieć różne nasilenie. W reakcjach miejscowych można stosować leki łagodzące objawy skórne, w cięższych przypadkach konieczne może być użycie glikokortykosteroidów, a w przypadku reakcji anafilaktycznych – adrenaliny. 

Mgr Marta Filipowska