Alergia na psa – co warto wiedzieć?

Dla wielu osób pies stanowi niekwestionowanego członka rodziny oraz istotny element życia domowego. Choć od wieków zwierzę to pełni funkcję wiernego towarzysza człowieka, jego bliski kontakt dla niektórych osób może skutkować pojawieniem się dokuczliwych objawów zdrowotnych. Kichanie, świąd skóry, łzawienie oczu czy napady duszności mogą stać się codziennością, jeśli układ odpornościowy nadmiernie reaguje na białka obecne w naskórku, ślinie czy moczu zwierzęcia. Zrozumienie mechanizmów leżących u podłoża alergii oraz właściwe postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne są kluczowe, aby złagodzić objawy i stworzyć warunki pozwalające na bezpieczne oraz komfortowe życie w jego obecności. Czym dokładnie są alergeny psa i w jaki sposób wywołują reakcje nadwrażliwości u osób predysponowanych?

Czym jest alergia na psa?

Alergia na psa jest przewlekłą chorobą atopową wynikającą z nadmiernej reakcji układu immunologicznego na białka wydzielane przez to zwierzę. Proces ten obejmuje aktywację komórek układu odpornościowego, w tym limfocytów Th2 i produkcję swoistych przeciwciał klasy IgE, które rozpoznają antygeny jako potencjalnie niebezpieczne. W konsekwencji dochodzi do nadmiernej odpowiedzi zapalnej, która utrwala wrażliwość organizmu i predysponuje do nawrotów przy kolejnych ekspozycjach.

Alergia na psa jest także przykładem interakcji pomiędzy czynnikami genetycznymi i środowiskowymi. Predyspozycje dziedziczne zwiększają ryzyko rozwoju nadwrażliwości, podczas gdy intensywność kontaktu ze środowiskiem, w którym przebywa zwierzę, moduluje odpowiedź immunologiczną. Istotną rolę ekspozycji środowiskowej potwierdza obserwowany wzrost częstości uczuleń wraz z wiekiem.  Ponadto, wczesne wystąpienie uczulenia stanowi silny czynnik predykcyjny rozwoju chorób alergicznych w późniejszych latach, w tym także astmy atopowej.

Różnice w alergenności psów w zależności od rasy

Wszystkie rasy psów wytwarzają alergeny, jednak ich ilość i właściwości biologiczne mogą różnić się znacząco pomiędzy poszczególnymi rasami, jak i w obrębie tej samej rasy, w zależności od indywidulanych cech osobnika. Czynnikami wpływającymi na różnice w alergenności są m.in.: ilość wydzielanego sebum, śliny oraz złuszczonego naskórka, a także aktywność gruczołów łojowych.

Alergenność zmienia się również w zależności od wieku zwierzęcia. U młodszych psów produkcja niektórych białek może być niższa, z kolei u dorosłych osobników stężenie alergenów zwykle wzrasta. W praktyce oznacza to, że nie istnieje rasa całkowicie pozbawiona alergenności, a indywidualna ekspozycja i profil uczulenia pacjenta są kluczowe dla oceny ryzyka alergii.

Rodzaje alergenów psa – źródła i charakterystyka

Jak już wspomniano, psy stanowią źródło licznych białek, które mogą wywoływać reakcje alergiczne. Występują one przede wszystkim w sierści, naskórku (łupieżu) i ślinie tych zwierząt. W mniejszym stopniu znaleźć można je w ich surowicy, moczu oraz kale. Największe stężenie alergenów obserwuje się w sierści psa, ponieważ jest ona głównym nośnikiem białek wywołujących reakcje nadwrażliwości u osób predysponowanych. Do tej pory zidentyfikowano sześć głównych alergenów oznaczonych jako Can f 1 – Can f 6, które różnią się między sobą budową i miejscem występowania w organizmie zwierzęcia. Ich znajomość stanowi podstawę dla trafnej diagnozy i skutecznego leczenia, ponieważ osoby uczulone mogą być wrażliwe na różne kombinacje tych alergenów. Poniżej przedstawiono kluczowe białka pochodzenia psiego wraz z ich miejscem występowania oraz znaczeniem klinicznym.

• Can f 1 – jest gatunkowo swoistym i najczęściej rozpoznawanym alergenem występującym u psa. Ten specyficzny komponent odpowiada za około połowę przypadków alergii IgE-zależnej na włosy i sierść psa oraz za 60-70% reakcji alergicznych wywołanych ich śliną. Ponadto reaguje krzyżowo z białkiem Fel d 7 pochodzącym od kota;

• Can f 2 – alergen ten podobnie jak Can f 1 należy do grupy lipokalin. Chociaż jego potencjał alergizujący jest zdecydowanie mniejszy, może on wywoływać analogiczne reakcje zapalane dróg oddechowych. Najwyższe stężenie tego alergenu obserwuje się w sierści oraz ślinie psa, które stanowią główne źródła ekspozycji dla osób wrażliwych. U około 20-30% pacjentów uczulonych na psa wykrywa się swoiste przeciwciała klasy IgE przeciwko temu alergenowi;

• Can f 3 – jest albuminą występującą we krwi psa i może powodować tzw. reakcje krzyżowe z albuminami innych ssaków (kota, konia). Jest to spowodowane wysokim stopniem podobieństwa sekwencji aminokwasowej tych białek. Oznacza to, że osoby uczulone na psa mogą podobnie reagować na białka innych zwierząt domowych;

• Can f 5 – wyjątkowy alergen będący odpowiednikiem ludzkiego białka sterczowego (PSA), produkowany w prostacie psów. Występuje głównie w moczu niekastrowanych samców, ale także w ślinie oraz naskórku.  W związku z tym, kontakt z samcami
  i samicami psów może różnić się pod względem alergenności. Kastracja psów znacząco zmniejsza produkcję tego białka;

• Can f 4 oraz Can f 6 – to mniej powszechne, ale równie istotne białka, wykazujące zdolność wywoływania reakcji IgE-zależnych u pacjentów uczulonych na psa.

Jak rozpoznać alergię na psa – objawy

Alergia na psa jako typowa reakcja nadwrażliwości typu I, zależna od przeciwciał klasy IgE, manifestuje się szerokim spektrum objawów klinicznych. Ich charakter i nasilenie zależą od indywidualnej reaktywności immunologicznej pacjenta, stężenia alergenów w otoczeniu oraz drogi ekspozycji (inhalacyjnej lub kontaktowej). Objawy mogą występować już w przeciągu kilku do kilkudziesięciu minut od kontaktu z alergenami, które unoszą się w powietrzu w postaci bioaerozolu, docierając do błon śluzowych. Klinicznie obserwuje się reakcje ze strony kilku układów narządów:

• Objawy ze strony górnych dróg oddechowych – wśród nich dominuje alergiczny nieżyty nosa, charakteryzujący się triadą objawów: wodnistą wydzieliną, napadowym kichaniem oraz uporczywym świądem i niedrożnością nosa. Często towarzyszy mu także intensywne swędzenie podniebienia oraz gardła;

• Objawy ze strony narządu wzroku – typowym przejawem alergii na psa jest alergiczne zapalenie spojówek, objawiające się przekrwieniem i obrzękiem w obrębie gałek ocznych, intensywnym łzawieniem, pieczeniem oraz silnym świądem, prowadzącym do odruchu pocierania oczu;

• Objawy ze strony dolnych dróg oddechowych – narażenie na antygeny psa może indukować lub zaostrzać objawy astmy oskrzelowej. Dochodzi wówczas do skurczu oskrzeli, co klinicznie manifestuje się suchym, napadowym kaszlem, świszczącym oddechem, uczuciem ucisku w klatce piersiowej i dusznością;

• Objawy skórne – bezpośredni kontakt z alergenami może wywoływać miejscową, ostrą reakcję w postaci pokrzywki kontaktowej z charakterystycznymi bąblami, rumieniem i świądem. U osób z atopowym zapaleniem skóry (AZS) ekspozycja często prowadzi do zaostrzenia zmiany wypryskowych i nasilenia świądu;

• Objawy ogólnoustrojowe – w rzadszych przypadkach silnej nadwrażliwości, szczególnie po intensywnej ekspozycji, możliwy jest rozwój ciężkiej, uogólnionej reakcji anafilaktycznej, stanowiącej bezpośrednie zagrożenie zdrowia oraz życia.

Alergia na psa u dziecka

Alergia na psa w populacji pediatrycznej stanowi istotny problem kliniczny, wymagający szczególnej uwagi ze względu na częsty i bliski kontakt dziecka ze zwierzętami domowymi oraz odmienności w odpowiedzi immunologicznej rozwijającego się organizmu. Ekspozycja na alergeny psa (głównie Can f 1 oraz Can f 2) u dziecka predysponowanego genetycznie może inicjować proces tzw. „marszu alergicznego”, gdzie wczesne objawy skórne z czasem ewoluują w kierunku alergicznego nieżytu nosa lub astmy. Obraz kliniczny alergii na psa u dzieci bywa mniej charakterystyczny niż u pacjentów dorosłych. Obok klasycznych symptomów, często na pierwszy plan wysuwają się objawy mogące imitować nawracające infekcje. Należą do nich:

• Przewlekły suchy kaszel, nasilający się w nocy lub po zabawie z psem;

• Nawracające zapalenia oskrzeli lub świszczący oddech;

• Uporczywe zatkanie nosa, prowadzące do oddychania przez usta, chrapania, niespokojnego snu i wtórnych zaburzeń koncentracji w ciągu dnia;

• Zaostrzenia zmian skórnych u dzieci z AZS, szczególnie w miejscach bezpośredniego kontaktu, takich jak policzki czy ręce;

• U najmłodszych dzieci objawy mogą przybierać formę ogólnego niepokoju, problemów z karmieniem lub nawrotowych wysypek.

U dzieci powyżej 4 r.ż. w diagnostyce alergii na psa standardowo wykonuje się punktowe testy skórne. Dla młodszych dzieci rekomendowaną metodą są badania serologiczne z oceną stężenia swoistych przeciwciał klasy IgE w surowicy. Istotnym jest wykluczenie innych przyczyn, takich jak częste infekcje wirusowe czy alergia na roztocza kurzu domowego, które mogą dawać podobny obraz kliniczny.

Czy alergia na psa może minąć?

Rokowanie w alergii na psa jest zmienne i zależy od szeregu czynników immunologicznych, środowiskowych oraz wieku pacjenta. W świetle aktualnej wiedzy medycznej, alergia IgE-zależna na psa jest zwykle schorzeniem o charakterze przewlekłym. Oznacza to, że sama tendencja do nadmiernej reakcji układu odpornościowego na alergeny psa najczęściej utrzymuje się przez całe życie. Niemniej jednak, intensywność i częstość występowania objawów mogą ulegać znaczącym zmianom. U dzieci istnieje pewne prawdopodobieństwo samoistnego złagodzenia lub nawet wygaśnięcia objawów alergii wraz
z wiekiem, w okresie dojrzewania. Jest to związane z naturalną ewolucją układu odpornościowego. Nie można jednak traktować tego zjawiska jako reguły, a jego wystąpienie jest trudne do przewidzenia w praktyce klinicznej.

Diagnostyka – jakie badania warto wykonać?

Rozpoznanie alergii na psa opiera się na dokładnym wywiadzie klinicznym oraz odpowiednio dobranych badaniach diagnostycznych. Do podstawowych metod zalicza się punktowe testy skórne (prick testy), które pozwalają ocenić natychmiastową reakcję organizmu na wybrany alergen. Uzupełnieniem diagnostyki są oznaczenia stężeń swoistych przeciwciał IgE w surowicy, co umożliwia identyfikację nadwrażliwości na konkretne białka psa, nawet gdy testy skórne są niejednoznaczne lub niemożliwe do wykonania. W niektórych przypadkach stosuje się diagnostykę komponentową, czyli badanie odpowiedzi immunologicznej wobec poszczególnych alergenów (Can f 1 – Can f 6). Pozwala ona dokładniej określić profil uczulenia oraz ryzyko reakcji krzyżowych z alergenami innych zwierząt. W praktyce klinicznej najczęściej wykorzystuje się komercyjnie dostępne testy serologiczne, takie jak ImmunoCAP, pozwalające na precyzyjne oznaczenie swoistych IgE wobec alergenów psa oraz poszczególnych komponentów, wspierając tym samym dokładną ocenę profilu uczulenia pacjenta.

Alergia na psa – leczenie

W profilaktyce alergii na psa często zaleca się ograniczenie kontaktu z uczulającym zwierzęciem, zwłaszcza w przypadku dzieci należących do grupy wysokiego ryzyka. Podejście to budzi jednak kontrowersje, ponieważ coraz więcej badań wskazuje na możliwe działanie ochronne wczesnej ekspozycji na zwierzęta domowe. Wyniki analiz sugerują, że kontakt z psem w pierwszych latach życia może modyfikować odpowiedź immunologiczną dziecka.

W przypadku osób uczulonych na psa intensywność zaleceń profilaktycznych powinna być dostosowana do nasilenia objawów. U osób z astmą lub silnymi reakcjami alergicznymi podstawową strategią jest ograniczenie kontaktu ze zwierzęciem oraz eliminacja alergenu z otoczenia. Redukcję stężenia alergenu w środowisku można osiągnąć poprzez regularną pielęgnację zwierzęcia, w tym kąpiele i wyczesywanie psa. Badania wskazują, że częsta pielęgnacja skutecznie obniża stężenie alergenu Can f 1, choć efekt ten utrzymuje się jedynie przez kilka dni. Wietrzenie pomieszczeń, utrzymywanie higieny podłóg, dywanów i tapicerki, a także stosowanie odkurzaczy czy oczyszczaczy powietrza z filtrem HEPA, znacząco zmniejszają obecność alergenów. Z kolei, farmakologiczne leczenie alergii na psa obejmuje stosowanie leków przeciwhistaminowych oraz glikokortykosteroidów. Najbardziej skuteczną metodą pozostaje immunoterapia alergenowa, stosowana szczególnie u pacjentów, którzy nie mogą lub nie chcą usunąć psa z domu, a także osób zawodowo narażonych na kontakt ze zwierzętami.

Mgr Karolina Hejnar