13 maja 2022 - Przeczytasz w 6 min

Badania profilaktyczne do pracy i ogólnopopulacyjne

Badania profilaktyczne kontrolne, okresowe, wstępne realizowane są w związku z aktywnością zawodową. Oprócz nich wyróżnia się ogólnopopulacyjne badania profilaktyczne, które służą kontroli stanu zdrowia i pozwalają na szybkie wychwycenie różnych nieprawidłowości.

Regularne badania profilaktyczne to sposób na jak najdłuższe zachowanie dobrego zdrowia. Sprawdź, jakie badania powinno się przeprowadzać w ramach profilaktyki w zależności od płci i wieku. Dowiedz się, jakie znaczenie mają badania profilaktyczne z zakresu medycyny pracy.

Badania kontrolne - kiedy musisz je wykonać Po co wykonywać badania profilaktyczne

Czym są i dlaczego warto wykonywać badania profilaktyczne?

Badania profilaktyczne to badania podstawowe, dostarczające cennych informacji na temat kondycji zdrowotnej. Pozwalają na wykrycie nieprawidłowości w stanie zdrowia, które mogą nie dawać jeszcze objawów. Tym samym umożliwiają szybkie rozpoczęcie leczenia, co bezpośrednio wpływa na jego efektywność. Funkcjonują specjalne pakiety badań profilaktycznych, które zawierają najbardziej istotne rodzaje testów, jakim powinno się poddać. Z ich wynikami należy zgłosić się do lekarza rodzinnego.

Badania profilaktyczne dla osób dorosłych

Bez względu na płeć osoby dorosłe powinny zgłosić się na takie badania, jak:

  • kontrola stomatologiczna – raz na pół roku;
  • badania podstawowe: stężenie glukozy we krwi, morfologia, OB, badanie ogólne moczu, kontrola znamion u dermatologa, pomiar ciśnienia tętniczego, pomiar masy ciała – raz do roku;
  • pomiar poziomu elektrolitów we krwi (wapnia, magnezu, potasu, sodu, fosforu) – raz na 3 lata.

Kobiety powinny dodatkowo raz w miesiącu wykonywać samobadanie piersi, a co roku badanie ginekologiczne. Z kolei mężczyźni co miesiąc powinni przeprowadzać samobadanie jąder.

Badania profilaktyczne dla osób w wieku 20–30 lat

Bez względu na płeć osoby w wieku 20–30 lat poza wyżej wymienionymi powinny zgłosić się na takie badania, jak:

  • USG jamy brzusznej – co 3–5 lat;
  • pomiar poziomu cholesterolu całkowitego, frakcji HDL, nie-HDL, LDL, trójglicerydów oraz RTG klatki piersiowej – raz na 5 lat.

Kobiety powinny dodatkowo raz do roku mieć zrobione przez specjalistę badanie palpacyjne piersi. Co 2–3 lata należy wykonać USG ginekologiczne i cytologię. W przypadku zwiększonego ryzyka rozwoju raka piersi (dodatni wywiad rodzinny) kobiety co pół roku powinny się zgłaszać na USG piersi. Mężczyźni co 3 lata powinni mieć przeprowadzone badanie jąder, a jeśli występuje u nich wzmożone ryzyko raka prostaty – powinni udać się na badanie prostaty per rectum (przezodbytnicze). Oba badania wykonywane są przez lekarza urologa.

Badania profilaktyczne dla osób w wieku 30–40 lat

Bez względu na płeć osoby w wieku 30–40 lat poza wyżej wymienionymi powinny zgłaszać się na takie badania, jak:

  • pomiar poziomu cholesterolu całkowitego, frakcji HDL, nie-HDL, LDL, trójglicerydów – co roku;
  • USG jamy brzusznej – co 3–5 lat;
  • RTG klatki piersiowej oraz kontrola wzroku u okulisty (badanie dna oka) – raz na 5 lat. W przypadku problemów ze wzrokiem zgodnie z zaleceniami okulisty.

Kobiety dodatkowo: USG piersi, USG przezpochwowe i cytologia – raz w roku. Mężczyźni powinni co 3 lata zgłaszać się na badanie jąder i prostaty per rectum wykonywane przez lekarza urologa.

Badania profilaktyczne dla osób w wieku 40–50 lat

Bez względu na płeć osoby w wieku 40–50 lat poza wyżej wymienionymi powinny zgłaszać się na takie badania, jak:

  • pomiar poziomu cholesterolu całkowitego, frakcji HDL, nie-HDL, LDL, trójglicerydów – co 2 lata;
  • kontrola wzroku u okulisty i badanie dna oka oraz ciśnienia śródgałkowego – raz na 2 lata;
  • EKG – raz na 3 lata;
  • USG jamy brzusznej – co 3–5 lat;
  • RTG klatki piersiowej i gastroskopia – raz na 5 lat;
  • test na obecność krwi utajonej w kale – raz do roku;
  • badanie densytometryczne – raz na 10 lat.

Kobiety dodatkowo: cytologia – raz do roku, USG przezpochwowe, USG piersi i mammografia – raz na 2 lata oraz jednokrotne badanie poziomu hormonów tarczycy. Mężczyźni dodatkowo raz do roku powinni zgłaszać się na badanie prostaty per rectum.

Badania profilaktyczne dla osób w wieku powyżej 50 lat

Bez względu na płeć osoby w wieku powyżej 50 lat poza wyżej wymienionymi powinny zgłaszać się na takie badania, jak:

  • USG jamy brzusznej, test na obecność krwi utajonej w kale, lipidogram, EKG, badanie okulistyczne (badanie dna oka, pomiar ciśnienia śródgałkowego) – raz do roku;
  • RTG klatki piersiowej i kolonoskopia – raz na 5 lat;
  • badanie densytometryczne – raz w ciągu 10 lat.

Kobiety dodatkowo: cytologia, USG narządów rodnych, badanie poziomu hormonów tarczycy – raz do roku, mammografia – raz na 2 lata, oznaczenie poziomu hormonów płciowych we krwi – raz na kilka lat. Konkretny zakres badań laboratoryjnych, w kontekście hormonów tarczycowych i płciowych, powinien zostać skonsultowany z lekarzem.

Mężczyźni powinni się zgłaszać na badanie prostaty per rectum raz na 2 lata, badanie jąder przez lekarza – raz na 3 lata, oznaczenie antygenu PSA (marker nowotworu prostaty) – raz w roku.

Medycyna pracy – badania kontrolne

Mówiąc o badaniach profilaktycznych, należy wspomnieć o szczególnej kategorii, jaką są badania kontrolne po zwolnieniu lekarskim. Zastanawiasz się, po jak długim okresie choroby należy wykonać badania kontrolne? Zgodnie z zapisami kodeksu pracy pracownik jest zobowiązany je przeprowadzić, jeśli przebywał na zwolnieniu chorobowym dłużej niż 30 dni.

Celem badań kontrolnych po zwolnieniu jest określenie zdolności pracownika do realizowania obowiązków zawodowych na dotychczasowym stanowisku. Skierowanie na badania kontrolne wydaje pracodawca. Muszą się na nim znaleźć następujące informacje:

  • rodzaj badania kontrolnego po zwolnieniu lekarskim;
  • stanowisko pracy, na którym pracownik jest zatrudniony;
  • opis warunków pracy, w tym informacje o występowaniu czynników szkodliwych, uciążliwych, niebezpiecznych i innych wynikających ze sposobu wykonywania pracy;
  • aktualne wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, które zostały wykonane na danym stanowisku pracy.

Jeśli pracownik nie wykona badania kontrolnego po długotrwałej nieobecności w pracy spowodowanej chorobą i nie otrzyma L4, może zostać ukarany w postaci upomnienia, nagany, kwoty pieniężnej. Odmowa stanowi też podstawę do rozwiązania stosunku pracy. Badania kontrolne kończą się wydaniem orzeczenia lekarskiego, stwierdzającym brak lub istnienie przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. Jeśli lekarz medycyny pracy stwierdzi, że pracownik nie może wykonywać dotychczasowych obowiązków zawodowych, może zasugerować zmianę stanowiska pracy.

Badania kontrolne przeprowadza się na koszt pracodawcy. Powinny być wykonywane w trakcie godzin pracy, za co pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Jeśli zmuszony jest udać się na badania do innej miejscowości, pracodawca pokrywa też koszty dojazdu.

Medycyna pracy – inne rodzaje badań profilaktycznych

W medycynie pracy poza kontrolnymi badaniami funkcjonują też dwa inne rodzaje badań profilaktycznych. Mianowicie:

  • badania wstępne – przeprowadza się je przed dopuszczeniem pracownika do pracy. Kierowane są na nie osoby przyjmowane do pracy, pracownicy przenoszeni na inne stanowiska pracy oraz inni pracownicy przenoszeni na stanowiska pracy, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe. Wstępnym badaniom lekarskim nie podlegają osoby:
    • przyjmowane do pracy po raz kolejny u określonego pracodawcy na stanowisko identyczne lub o takich samych warunkach pracy w ciągu 30 dni od wygaśnięcia/rozwiązania poprzedniego stosunku pracy;
    • przyjmowane do pracy u innego pracodawcy w ciągu 30 od wygaśnięcia/rozwiązania poprzedniego stosunku pracy; przedstawią aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie, które odpowiadają tym występującym na danym stanowisku pracy. Nie dotyczy to pracy w warunkach szczególnie niebezpiecznych;
    • przyjmowane do pracy u kolejnego pracodawcy w czasie obowiązywania stosunku pracy z innym pracodawcą, kiedy nowe stanowisko pracy odpowiada warunkom już wykonywanej pracy;
  • badania okresowe – to główny elementem wykrywania chorób zawodowych. Zakres i częstotliwość ich wykonywania określa lekarz sprawujący opiekę profilaktyczną nad pracownikami, w zależności od zajmowanych stanowisk pracy i kondycji zdrowotnej. Szczególnym rodzajem badań okresowych są badania końcowe. Kierowane są nie osoby narażone na działanie czynników rakotwórczych i zwłókniających po zaprzestaniu pracy w kontakcie z tymi czynnikami.

Autor: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Agnieszka Żędzian

Bibliografia:

  1. Badania kontrolne po zwolnieniu lekarskim. Online: https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-badania-kontrolne-po-zwolnieniu-lekarskim [dostęp: 21.04.2022].
  2. Badania profilaktyczne pracowników. Online: https://www.pip.gov.pl/pl/f/v/228173/badania%20profilaktyczne%20pracownikow.pdf [dostęp: 21.04.2022].
  3. Przeprowadzanie badań profilaktycznych – badania kontrolne. Online: https://sip.lex.pl/procedury/przeprowadzanie-badan-profilaktycznych-badania-kontrolne-1610614475 [dostęp: 21.04.2022].
  4. K. Janaczek, Badania profilaktyczne pracowników – wybrane zagadnienia, „Bezpieczeństwo Pracy – Nauka i Praktyka” 2015, nr 6, s. 12–15.
  5. Kalendarz badań profilaktycznych. Zalecane badania dla kobiet i mężczyzn. Online: http://www.psse.rybnik.pl/images/kalendarz_badan_profilaktycznych.pdf [dostęp: 21.04.2022].

Podobne artykuły

29 maja 2017

Badania CRP i OB – markery stanu zapalnego. Co powoduje stan zapalny w organizmie?

Stan zapalny w organizmie związany jest z odpowiedzią układu odpornościowego na czynniki prowadzące do uszkodzenia tkanki. Najczęściej kontrolowanymi wskaźnikami stanu zapalnego (inaczej markerami stanu zapalnego) w diagnostyce medycznej są CRP (białko C-reaktywne) i szybkość opadu krwinek czerwonych, czyli odczyn Biernackiego (OB.). Ich podwyższony poziom świadczy o odpowiedzi układu odpornościowego na działanie  drobnoustrojów lub innych czynników uszkadzających. Stan zapalny w oragnizmie – objawy Stan zapalny organizmu jest jego obronną reakcją w odpowiedzi na szkodliwy bodziec zapalny. W organizmie zachodzi wówczas szereg zmian – dochodzi do aktywacji komórek układu immunologicznego, pojawiają się mediatory zapalne, zmienia się przepuszczalność naczyń, dochodzi do aktywacji układów krzepnięcia i fibrynolizy oraz wiele innych. Odpowiedź zapalna może być miejscowa lub uogólniona, a jej przebieg jest ostry bądź przewlekły (ostry stan zapalny występuje, np. w szybko rozwijającej się infekcji, a przewlekły stan zapalny organizmu obserwujemy przykładowo w chorobach układowych tkanki łącznej, przewlekłym wirusowym zapaleniu wątroby i wielu innych). Objawy zależą od przyczyny stanu zapalnego oraz jego nasilenia, ale typowo może pojawić się gorączka oraz dolegliwości bólowe, upośledzenie funkcji danej tkanki czy narządu, a miejscowo obrzęk, ucieplenie czy zaczerwienienie. Markery stanu zapalnego w organizmie Markerami stanu zapalnego nazywamy wskaźniki laboratoryjne, których wartość wzrasta podczas reakcji zapalnych. Takimi wskaźnikami są, np. wzrost liczby białych krwinek, stężęnia CRP i prokalcytoniny czy wzrost odczynu Biernackiego. Do najczęstszych powodów powstania stanu zapalnego w organizmie należą infekcje bakteryjne, ale określenie poziomu OB i CRP pozwala na wykrycie innych poważnych stanów chorobowych, jak: choroby zakaźne o innych pochodzeniu, choroby tkanki łącznej, choroby autoimmunologiczne, martwica tkanek czy nowotowry. Markery stanu zapalnego, takie jak stężenie CRP i szybkość opadu krwinek czerwonych można wykorzystywać nie tylko w celu poszukiwania chorób i rozróżniania zapalnego i niezapalnego podłoża dolegliwości, ale i po to, aby obserwować postępy w leczeniu. Prawidłowe leczenie infekcji zaowocuje gwałtownym obniżeniem się wskaźników stanu zapalnego. Powolny spadek wartości markerów stanu zapalnego towarzyszy cofaniu się poważnych chorób o innym niż infekcja mechanizmie. Najpopularniejsze markery stanu zapalnego CRP, ilościowo (pomiar stężenia CRP we krwi)OB (szybkość sedymentacji erytrocytów – czerwonych ciałek krwi) Co oznacza wartość OB? Badanie OB jest testem określającym istnienie w organizmie stanu zapalnego. Opracował je i po raz pierwszy zastosował Polak Edmund Biernacki w 1897 roku. Zasada badania polega na określaniu sedymentacji krwinek w ustawionej pionowo, wyskalowanej rurce. Szybkość opadania określana jest po upływie godziny i wyrażana w mm na godzinę. Dla różnych grup badanych istnieją różne zakresy wartości prawidłowych, czyli normy OB. Prawidłowy wynik u kobiety to <12 mm/h, ale po 60. roku życia nawet do 20 mm/h. Prawidłowe OB u mężczyzn wynosi <10 mm/h, a po 60. roku życia do 15 mm/h. Istnieje potoczne pojęcie „trzycyfrowego OB” dla wartości powyżej 100 mm. Jest ono charakterystyczne dla niektórych ciężkich infekcji (zapalenie nerek, ciężkie zapalenie płuc, posocznica, zapalenie kości i stawów), a także chorób nowotworowych (chłoniak, białaczka) i układowych chorób tkanki łącznej (np. zapalenie skórno-mięśniowe, toczeń trzewny). Wartość OB bywa nieznacznie podwyższona także w niektórych stanach fizjologicznych. Stąd, np. dla okresu ciąży czy połogu normy traktuje się bardziej elastycznie. Przy ocenie wyników istotne są także takie czynniki, jak: miesiączka, stosowanie antykoncepcji hormonalnej, a nawet czas po drobnych zabiegach, jak na przykład usunięcie zęba. Między innymi dlatego badanie poziomu OB jest uzupełniane lub zastępowane testami bardziej specyficznymi. Analiza OB ma już ponad 100 lat, więc medycyna wypracowała bardziej nowoczesne i bardziej czułe metody diagnostyki. Wartość OB bywa nieznacznie podwyższona także w niektórych stanach fizjologicznych. Stąd np. dla okresu ciąży czy połogu normy traktuje się bardziej elastycznie. Przy ocenie wyników istotne są także takie czynniki, jak: miesiączka, stosowanie antykoncepcji hormonalnej, a nawet czas po drobnych zabiegach, jak na przykład usunięcie zęba. Między innymi dlatego badanie poziomu OB jest uzupełniane lub zastępowane testami bardziej specyficznymi. Analiza OB ma już ponad 100 lat, więc medycyna wypracowała już przez ten czas bardziej nowoczesne i bardziej czułe metody diagnostyki. Jednym z takich badań jest określenie stężenia CRP we krwi. CRP, białko C-reaktywne należy ono do grupy tzw. białek ostrej fazy. Te białka osocza produkowane są przez wątrobę, a ich stężenie zwiększa się w sytuacji, rozwija się stan zapalny w organizmie. Specjaliści uważają, że jest to jedno z najlepszych badań do monitorowania stanu zapalnego. Jeśli mamy do czynienia z infekcją, stężenie CRP we krwi może wzrosnąć nawet 1000-krotnie w ciągu zaledwie jednej doby. Prawidłowo stężenie CRP powinno plasować się poniżej 5 mg/l. Stężenia powyżej 10 mg/l wymagają poważnej analizy stanu zdrowia badanego. Kiedy wykonywane jest badanie CRP? Badanie wykonywane jest jako alternatywa dla OB. w ramach badań okresowych. Lekarz zleca to badanie, gdy podejrzewa istnienie w organizmie stanów zapalanych na tle infekcji bakteryjnych, pasożytniczych, wirusowych czy grzybiczych. Określenie poziomu białka C-reaktywnego służy także do rozpoznania i monitorowania postępów leczenia chorób autoimmunologicznych, jak np. toczeń rumieniowaty. Badanie jest pomocne w ocenie skuteczności terapii u osób cierpiących na nowotwory (np. białaczka), a także, pomocniczo, przy wykrywaniu odrzucania przez organizm przeszczepów. Ten rodzaj diagnostyki wspiera także proces oceny efektów leczenia zapalenia trzustki i podobnych infekcji, a także zaburzeń w obrębie układu naczyniowego (chorób sercowo-naczyniowych, w tym zawału serca).Wskaźniki stanu zapalnego są badaniami łatwo dostępnymi i niedrogimi, a co najważniejsze – należą do grupy podstawowych badań przy ustalaniu właściwej diagnozy i wdrażaniu odpowiedniego leczenia.

13 maja 2022

Badania hormonalne kobiet – kiedy należy je wykonać? Na czym polegają? Jak się do nich przygotować?

Badania hormonalne stanowią ważny element profilaktyki oraz diagnostyki wielu przypadłości. Umożliwiają rozpoznanie zaburzeń odpowiedzialnych m.in. za wahania nastroju, spadek libido, problemy dermatologiczne i z płodnością, nadmierne owłosienie czy zaburzenia miesiączkowania. Kontrola gospodarki hormonalnej kobiet może być przeprowadzona poprzez badanie pojedynczych hormonów, ale i w postaci pakietu, na który składa się kilka kluczowych testów. Sprawdź, jakie hormony powinna zbadać kobieta i jaką rolę odgrywają one w organizmie. Badania hormonalne dla kobiet – wskazania Badania hormonalne można wykonywać profilaktycznie, aby ubiec rozwój nieprawidłowości zdrowotnych oraz w przypadku pojawienia się takich dolegliwości, jak m.in.: wzmożone wypadanie włosów, hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie,pogorszenie stanu skóry,nadmierna łamliwość paznokci,wahania nastrojów,męczliwość i osłabienie,ogólny spadek samopoczucia,nagły przyrost lub utrata masy ciała,nasilony zespół napięcia przedmiesiączkowego,obniżenie barwy głosu,spontaniczna laktacja,spadek libido,zaburzenia płodności,nieregularne miesiączki lub ich brak,zaburzenia cyklu miesiączkowego,spadek siły mięśniowej. Wskazaniem do wykonania badań gospodarki hormonalnej jest również kontrola efektów podjętego leczenia oraz stanów fizjologicznych, np. menopauzy, które mogą powodować zaburzenia gospodarki hormonalnej. Jakie badania hormonalne mogą być istotne u  kobiet? Badania hormonalne dla kobiet obejmują przede wszystkim oznaczenie takich hormonów, jak: hormon tyreotropowy (TSH), tzw. tyreotropina,hormon folikulotropowy (FSH),hormon luteinizujący (LH), tzw. lutropina,estradiol (E2),prolaktyna (PRL),dehydroepiandrosteron (DHEA-SO4),testosteron,białko wiążące hormony płciowe (SHBG). Badania można wykonać pojedynczo lub w ramach pakietu badań hormonalnych dla kobiet, który został skonstruowany tak, aby zapewnić szeroką ocenę kobiecego stanu zdrowia i dostarczyć jak najwięcej informacji na jego temat. Badania hormonów u kobiet wykonywane są na podstawie analizy próbki krwi. Ich wyniki muszą być zanalizowane przez lekarza. Dlaczego kobiety powinny wykonywać badania hormonalne? Kontrola hormonów jest bardzo ważna z uwagi na niezwykle złożoną pracę układu hormonalnego i zależności pomiędzy poszczególnymi hormonami. Za gospodarkę hormonalną odpowiadają wielopoziomowe mechanizmy, które sprawiają, że zmiana poziomu jednego z hormonów może powodować wahania stężenia innych. Wydzielanie poszczególnych hormonów jest ze sobą powiązane na zasadzie sprzężeń zwrotnych. Na podstawie wyników badania hormonów specjalista może ocenić równowagę hormonalną, w konsekwencji funkcjonowanie układu rodnego i określić podłoże takich dolegliwości, jak m.in.: nasilony zespół napięcia przedmiesiączkowego, PMS (ang. premenstrual syndrome), obfite czy nieregularne miesiączki. Zaburzenia hormonalne mogą być przyczyną problemów z wyglądem, dolegliwości utrudniających codzienne funkcjonowanie (np. zaburzeń nastroju) czy realizację planów życiowych (np. problemów z zajściem w ciążę). Kontrola poziomu hormonów pomoże w określeniu sposobu leczenia wspomnianych przypadłości. Zobacz również: Hormony u kobiet – kiedy je badać? Badanie hormonów u kobiet – czy wymaga przygotowania? Badanie hormonów wymaga pewnego przygotowania. Nie jest konieczne zgłaszanie się do laboratorium na czczo. Należy  udawać się do niego z rana, z uwagi na dobowe zmiany stężenia TSH, prolaktyny, testosteronu. Z powodu zmiany stężenia części hormonów w zależności od etapu cyklu miesiączkowego badania powinno się przeprowadzić w określonym dniu. Dotyczy to oznaczenia poziomu takich hormonów, jak FSH, LH i E2, które powinno odbyć się w 1–3 dniu cyklu. W przypadku pozostałych hormonów nieistotne jest, w jakim momencie cyklu miesiączkowego badania zostaną wykonane. Na kilka dni przed badaniem kobieta powinna unikać poważnego wysiłku i stresu, zwłaszcza z uwagi na zmiany w stężeniu prolaktyny. Nie należy jednak w okresie przed wykonaniem badania istotnie zmieniać trybu życia czy rytmu dnia.  Na wiarygodność badania hormonów kobiet wpływ mają również niektóre leki, zwłaszcza te zawierające hormony lub wpływające na ich poziom. Dlatego powinno się skonsultować z lekarzem kierującym na badanie ich przyjmowanie przed pobraniem krwi do oznaczenia poziomu hormonów. Na dzień przed badaniem należy unikać aktywności seksualnej, która, podobnie do wysiłku fizycznego (np. intensywny jogging) czy stresu,  wpływa na gwałtowny wzrost poziomu prolaktyny. Jakie badania warto wykonać na żeńskie hormony? Jednym z hormonów, który powinny oznaczać kobiety, jest TSH (tyreotropina), wydzielana przez przedni płat przysadki. Parametr ten analizowany jest w przypadku podejrzenia chorób tarczycy, które prowadzą do zaburzeń układu rozrodczego. Gdy wynik TSH jest nieprawidłowy, ocenie poddaje się kolejne parametry tarczycy – fT4 i fT3. Niedoczynność tarczycy może powodować problemy z zajściem w ciążę, podnosić ryzyko poronienia, zaburzać miesiączkowanie. Z kolei nadczynność objawia się: nadpobudliwością, nadmierną potliwością, spadkiem masy ciała, kołataniem serca. Stężenie TSH poniżej, przykładowo,   0,2–0,4 mj.m./l może oznaczać nadczynność tarczycy, a wyższe niż 4,0–4,5 mj.m./l może wskazywać na niedoczynność tarczycy. Należy pamiętać, że zakresy wartości prawidłowych dla TSH i dla wszystkich hormonów omawianych w tekście nie są uniwersalne i mogą być różne w różnych  laboratoriach. Uzyskany wynik badania należy zawsze odnosić do zakresu podanego na formularzu wyniku. Podawane w opracowaniu zakresy stężeń hormonów pochodzą ze źródeł  wymienionych w Bibliografii. Prolaktyna (PRL) to kolejny hormon, który powinny zbadać kobiety. Produkowany jest przez przysadkę mózgową. Jego zadaniem jest regulowanie funkcji gruczołów rozrodczych i laktacji. Zbyt wysoki poziom prolaktyny przyczynić się może do problemów z zajściem w ciążę, zaburza bowiem jajeczkowanie i sprzyja niewydolności ciałka żółtego. Podnosi również ryzyko poronień. Wysokie jego stężenie sygnalizuje narażenie na stres oraz przeciążenie pracą fizyczną i umysłową. Nieprawidłowy poziom prolaktyny występuje w gruczolaku przysadki czy hipoglikemii (stanie obniżenia stężenia glukozy we krwi). Stężenie prolaktyny jest różne w poszczególnych fazach cyklu miesiączkowego, przykładowo, wg.[2],w fazie folikularnej wynosi < 23 µg/l, a w fazie luteinowej < 40 µg/l. W ciąży poziom prolaktyny rośnie, w trzecim trymestrze może osiągnąć 400 µg/l. Hormon folikulotropowy (FSH) również wytwarzany jest przez przysadkę mózgową. Stymuluje produkcję estrogenów i pobudza dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych. Badanie tego hormonu jest wskazane przy podejrzeniu zaburzeń miesiączkowania i funkcji jajników. Wartości FSH > 20 mIU/ml wskazują na znacznie obniżoną zdolność do zapłodnienia [3]. FSH oznacza się również w celu określenia początku menopauzy. Hormon luteinizujący (LH)  to kolejny hormon, który powinien być kontrolowany u kobiet. Stymuluje jajniki do wytwarzania estradiolu. W przypadku kobiet w wieku rozrodczym nieprawidłowe stężenia mogą być związane z zespołem policystycznych jajników, z zaburzeniami płodności, z niewydolnością jajników. Po menopauzie poziom LH wzrasta do 11,3–39,8 mlU/ml. Istnieje związek pomiędzy niskim poziomem LH i niedoczynnością tarczycy. Oznaczanie poziomu LH jest pomocne w określeniu terminu owulacji. Stężenie hormonu luteinizującego w cyklu się zmienia: w fazie folikularnej wynosi 1,1–11,6 mlU/ml, podczas owulacji 17–77 mlU/ml, a po owulacji mieści się w granicach 0–14,7 mlU/ml. Estradiol (E2) to główny estrogen. Determinuje pracę jajników i jajeczkowanie. Wskazaniem do badania tego hormonu są: zaburzenia cyklu miesiączkowego, kontrola indukowanej lekami owulacji, substytucja hormonalna u kobiet w okresie pomenopauzalnym, zaburzenia okresu pokwitania, podejrzenie nowotworów wytwarzających estrogeny. Pomiar stężenia estradiolu pozwala również na określenie wystąpienia jajeczkowania w cyklu (wartości powyżej 82 pg/ml). Stężenie estradiolu w poszczególnych fazach cyklu przedstawia się następująco: w fazie folikularnej 84–970 pg/ml, w fazie owulacji 13–330 pg/ml, w fazie lutealnej 73–200 pg/ml. Estradiol spada po menopauzie do poziomu 20–30 pg/ml, a podczas ciąży znacznie rośnie: I trymestr: 188–2497 pg/ml, II trymestr: 1278–7192 pg/ml, III trymestr: 6137–13460 pg/ml. Testosteron to główny androgen. Jego wytwarzanie jest regulowane przez LH. Zbyt wysoki poziom testosteronu może powodować m.in.: zaburzenia miesiączkowania, trądzik, otyłość, nadmierne owłosienie w nietypowych miejscach. W warunkach prawidłowych dobowe wytwarzanie testosteronu u kobiet wynosi 0,2–0,3 mg. SHBG to białko (glikoproteina) wiążące i transportujące we krwi  testosteron (98% puli w organizmie) i estradiol. Testosteron związany przez SHBG jest fizjologicznie nieczynny. Pomiar stężenia SHBG  służy do określenia poziomu biodostępnego testosteronu. Stężenie SHBG jest obniżane przez androgeny, a podwyższane przez estrogeny. Obniżony poziom SHBG wskazuje na nadmiar androgenów. Podniesiony poziom towarzyszy terapii estrogenami doustnymi i niedoborowi androgenów. Znajomość stężenia SHBG umożliwia lepszą interpretację poziomu testosteronu w przypadku zaburzeń miesiączkowania. DHEA-S produkowany jest z cholesterolu w nadnerczach i jajnikach. Jego stężenie wykorzystywane jest podczas oceny poziomu hormonów FSH, LH, PRL, E2 i testosteronu. Siarczan dehydroepiandrosteronu w nieprawidłowym stężeniu może powodować: zaburzenia miesiączkowania i płodności, nadmierne owłosienie, świąd skóry, przetłuszczanie skóry i włosów, zmniejszenie gruczołów sutkowych. A: dr n. o zdr. Olga Dąbska Weryfikacja merytoryczna: lek. Agnieszka Żędzian Bibliografia M. Gietka-Czernel, H. Jastrzębska, Norma TSH – czy należy ją zmienić?, „Endokrynologia Polska” 2007, t. 58, nr 5, s. 454–460.Prolaktyna i jej normy. Jak ją regulować? Online: https://diag.pl/pacjent/artykuly/prolaktyna-i-jej-normy-jak-ja-regulowac/ [dostęp: 14.04.2022].Pakiet badań hormonalnych dla kobiet. Online: https://diag.pl/pacjent/wp-content/uploads/sites/5/2016/08/Pakiet_hormonalny_dla_kobiet.pdf [dostęp: 14.04.2022].LH – hormon luteinizujący, lutropina. Rola w organizmie, nadmiar, niedobór i badania. Online: https://diag.pl/pacjent/artykuly/lh-%E2%88%92-hormon-luteinizujacy-lutropina-rola-w-organizmie-nadmiar-niedobor-i-badania/ [dostęp: 14.04.2022].Estradiol – czym jest i za co odpowiada? Online: https://diag.pl/pacjent/artykuly/estradiol-czym-jest-i-za-co-odpowiada/ [dostęp: 14.04.2022].L. Speroff, M. Fritz, Kliniczna endokrynologia ginekologiczna i niepłodność, Medipage, Warszawa 2007.T. Bednarczuk, Podstawy endokrynologii, Item Publishing, Warszawa 2017.

15 czerwca 2017

Badania krwi – jak się przygotować? Kiedy rano i „na czczo”?

U tej samej osoby w odstępie zaledwie dwóch dni wyniki analizy krwi mogą pokazać zupełnie inny obraz. Powodem tych różnic może być niewiedza o tym, jak właściwie przygotować się do badań laboratoryjnych. Podpowiadamy, jak przygotować się do badania krwi, by uzyskane wyniki były jak najbardziej wiarygodne i istotne diagnostycznie. Badania krwi – jak się przygotować? Kiedy badania wykonać rano? Zmiany fizjologiczne, jakie zachodzą w naszym organizmie, podlegają rytmom dobowym. Istnieje nawet dziedzina naukowa, która zajmuje się badaniem wpływu pór dnia na naszą fizjologię – jest to chronofarmakologia. Według specjalistów zajmujących się tym tematem, stężenie wielu parametrów istotnych dla funkcjonowania naszego organizmu najwyższe jest rano. Poziom świadczącej o kondycji naszych nerek kreatyniny podnosi się wieczorem. Stężenie glukozy, które kontroluje się u osób chorych na cukrzycę lub tych, u których istnieje podejrzenie jej wystąpienia, jest wysokie w nocy, a opadają w ciągu dnia. Jeśli lekarz podejrzewa u nas niedokrwistość czy nieprawidłową gospodarkę żelazem, konieczne będzie oznaczenie jego stężenia we krwi. Badanie to koniecznie należy wykonać rano, gdyż po południu stężenie tego pierwiastka jest najniższe. Ważne dla elastyczności komórek fosforany także wykazują najwyższe stężenie w nocy. Hemoglobina, która ułatwia transport żelaza i wapnia, osiąga najwyższe stężenie rano, i to wtedy najlepiej pobierać krew, aby móc obiektywnie ocenić jej poziom. W przypadku części badań laboratoryjnych pora dnia, w której krew musi być pobrana, nie ma większego znaczenia co do wyników badań, jednakże, jeśli tylko to możliwe, dobrze jest odwiedzać punkty pobrań przed południem. Pora dnia nie wpływa na  wynik  w przypadku badań serologicznych, np. w kierunku infekcji (np. Toxoplazmoza IgG, IgM, Borelioza IgG, IgM), badań grup krwi, badań genetycznych, badań alergologicznych, czyli pomiarów przeciwciał IgE. Takie parametry nie wykazują zmienności dobowej i równie dobrze, można oznaczyć je w godzinach popołudniowych. Niemniej jednak, najczęściej zlecane są one razem z innymi badaniami, dlatego też wszystkie warto wykonać tego samego dnia, o tej samej porze. Jeśli nie jesteś pewien, czy stężenie danego parametru podlega rytmom dobowym i czy istnieje konieczność wykonania badania w godzinach porannych, możesz zadzwonić do laboratorium lub sprawdzić na stronie internetowej DIAGNOSTYKI w katalogu badań. Badanie krwi – jak się przygotować? Co oznacza „na czczo”? Wielu pacjentów zastanawia się, o której mogą zjeść ostatni posiłek, aby wyniki badań krwi nie były zafałszowane i czy trzeba przez dłuższy czas przygotowywać się do badania. Pamiętajmy, że badania, zwłaszcza okresowe czy profilaktyczne, mają wykazać stan organizmu w warunkach w jakich żyjemy na co dzień! Należy unikać radykalnych zmian w zachowaniu i diecie. Przygotowanie do badania, zwłaszcza obejmującego lipidogram, powinno sprowadzić się  do utrzymania przed badaniem, co najmniej przez tydzień, normalnej diety, która z zasady powinna być izokaloryczna (jest to po prostu  zwykła dieta bez posiłków przesadnie tłustych), ale kompletna pod względem makro i mikroskładników. Nie doprowadzać przed badaniem do zmian wagi ciała. Przez trzy dni przed badaniem wyeliminować alkohol i abstynencja taka jest warunkiem koniecznym. Jeżeli wiadomo nam, że mieliśmy w przeszłości zbyt wysoki poziom triglicerydów we krwi, abstynencja alkoholowa powinna trwać tydzień. Powstrzymywanie się od posiłków przed pobraniem krwi powinno trwać 12 do 14 godzin. Musi obejmować kawę, mleko i cukier. Nie dotyczy natomiast wody, którą pić nie tylko można, ale wprost należy. Utrzymanie postu należy sobie ułatwiać pobierając krew rano (optymalnie pomiędzy 7-10-tą), unikając wysiłku i stresu. Decydując się na badanie należy przestrzegać trzytygodniowego odstępu od lekkich chorób zakaźnych i urazów. Oczywiście w przypadku wskazań do natychmiastowego wykonania badania, należy stosować się do zaleceń lekarza, który powinien również decydować o odstawianiu przed badaniem przyjmowanych leków. Badania krwi – jak się przygotować? Co z lekami? Leki przyjmowane na stałe, np. te na nadciśnienie tętnicze, należy przyjąć jak zwykle. Lekarz, który zleca badania, będzie potrafi właściwie zinterpretować wyniki. Jeśli zajdzie taka potrzeba, zapewne wcześniej zostaniemy uprzedzeni, że któryś z przyjmowanych przez nas leków powinien zostać przyjęty dopiero po pobraniu krwi do analizy. W tej grupie znajdują się, m.in. leki, które mogłyby zaburzyć obraz poziomu stężenia hormonów tarczycy lub te, które bezwzględnie należy przyjmować w trakcie lub po posiłku, ponieważ na badania, jak wspomnieliśmy, należy przyjść na czczo. Koniecznie powinniśmy także poinformować lekarza o wszelkich przyjmowanych suplementach diety – może okazać się konieczne odstawienie ich już na kilka dni przed badaniem krwi. To samo dotyczy preparatów ziołowych – wpływają one na aktywność enzymów, gospodarkę hormonalną oraz poziom stężenia niektórych pierwiastków. Badania hormonalne – jak się przygotować? Specjalnego reżimu wymagają badania hormonalne, w których ze względu na istnienie cyklu dobowego należy przestrzegać ściśle: pory pobrania krwi (nawet oznaczany rutynowo TSH wykazuje 50% dobowe wahania; fazy cyklu miesiączkowego u kobiet w przypadku hormonów płciowych. Z zasady należy unikać stresu i wysiłku fizycznego (np. w przypadku prolaktyny u kobiet). W przypadku hormonalnych badań wykonywanych cyklicznie przestrzeganie pory pobrania jest niezwykle istotne, stąd, jeżeli nie ma innych wskazań, badania należy wykonywać rano. Badania krwi – gdzie wykonać? Badania możesz wykonać w placówkach Diagnostyki. Sprawdź listę punktów pobrań w miastach i wybierz dogodną dla siebie lokalizację.  
Powiązane badania

Morfologia krwi
Morfologia krwi pełna (tzw. morfologia 5 diff.). Jakościowa i ilościowa ocena składu i morfologii  krwi obwodowej, krwinek: czerwonych (erytrocytów), białych (pięciu frakcji) oraz płytek krwi (trombocytów). Podstawowe przesiewowe badanie krwi o zastosowaniu profilaktycznym i diagnostycznym.

Mocz - badanie ogólne
Badanie przesiewowe w kierunku chorób nerek i układu moczowego oraz nieprawidłowości przemian metabolicznych organizmu, zwłaszcza związanych z chorobami wątroby i z cukrzycą.

TSH
TSH. Oznaczenie stężenia TSH (hormon tyreotropowy, tyreotropina) jest najczulszym badaniem wykrywającymi zaburzenia czynności tarczycy (łącznie z zaburzeniami bezobjawowymi) oraz umożliwiającym monitorowanie i  ocenę skuteczności leczenia niedoczynności i nadczynności tarczycy. Przy typowym dla nadczynności tarczycy nadmiarze hormonów tarczycowych we krwi stężenie TSH maleje, przy niedoborze hormonów tarczycy w krwi – wzrasta.