13 maja 2022 - Przeczytasz w 5 min

Witamina K – skutki niedoboru i rola, jaką odgrywa w organizmie

Witamina K pełni w organizmie wiele funkcji. Zapewnia prawidłowe krzepnięcie krwi, zwiększa mineralizację kości, zmniejsza ryzyko złamań, zapobiega zwapnieniu naczyń krwionośnych. Stąd też niedobór witaminy K wiąże się z wieloma przykrymi konsekwencjami.

Witaminy K to grupa związków organicznych, które mają zbliżoną budowę i są rozpuszczalne w tłuszczach. Zalicza się do niej witaminę K syntezowaną w roślinach (witamina K1, fitochinon) i przez bakterie jelitowe (witamina K2, menachinon). Wymienia się również syntetyczny analog witaminy K (witaminę K3, menadion). Sprawdź, jaką rolę odgrywają te związki w organizmie i kiedy mówi się o ich niedoborze. Dowiedz się, jakie są skutki niedoboru witaminy K.

Witamina K – jakie ma znaczenie dla organizmu?

Witaminie K przez wiele lat przypisywano wyłączną rolę w procesie krzepnięcia krwi. Jednak związek ten pełni w organizmie liczne funkcje. Wśród najistotniejszych wymieniamy:

  • udział w procesie karboksylacji białek, w wyniku czego otrzymują one zdolność łączenia się z wapniem i uzyskują formę aktywną. Witamina K determinuje odkładanie się wapnia m.in. w wątrobie, płucach, śródbłonku. Zmniejsza też ryzyko zwapnień naczyń krwionośnych, co bezpośrednio wpływa zapobiegawczo na wystąpienie miażdżycy;
  • udział w procesie syntezy protrombiny (czynnika krzepnięcia krwi, który znajduje się w osoczu) w wątrobie. Zależne od niej są również czynnik krzepnięcia VII, IX, X, białek S i C, uczestniczące w przebiegu krzepnięcia krwi. W związku z tym witamina K opisywana jest jako „witamina koagulacji”;
  • udział w metabolizmie układu kostnego – razem z witaminą D3 determinuje syntezę osteokalcyny (rodzaju białka, wpływającego na pracę osteoblastów, czyli komórek kościotwórczych). Stąd też zaleca się jednoczesną suplementację witamin D i K.

Istnieją badania naukowe opisujące działanie białek zależnych od witaminy K w procesach wzrostu i apoptozy (zaprogramowanej śmierci) komórek oraz adhezji komórkowej (zdolności przylegania do ich powierzchni).

Niedobór witaminy K – kiedy się go stwierdza?

Niedobór witaminy K u osób zdrowych występuje rzadko. Wiąże się to z jej rozpowszechnieniem w żywieniu i z syntezowaniem przez florę bakteryjną układu pokarmowego. Zalecane dzienne spożycie witaminy K dla poszczególnych grup wiekowych przedstawia się następująco:

  • dzieci do 1. roku życia – 5–10 μg;
  • dzieci w wieku 1–8 lat – 15–25 μg;
  • dzieci w wieku 9–13 lat – 40–50 μg;
  • dzieci w wieku 14–18 lat – 50–65 μg;
  • dorośli: kobiety – 55 μg, mężczyźni – 65 μg;
  • kobiety w ciąży i karmiące piersią – 55 μg [1].

Długotrwałe spożycie witaminy K w dawkach poniżej określonych norm dla wieku i stanu fizjologicznego może skutkować niedoborami i objawami hipowitaminozy K.

Witamina K – objawy niedoboru

Objawami niedoboru witaminy K są przede wszystkim zaburzenia krzepliwości, a tym samym wydłużony czas gojenia się ran, krwotoki, zaburzenia pracy jelit, łatwe powstawanie sińców, obfite miesiączki, krwawienie z błon śluzowych, krwiomocz.

Wraz z zaawansowaniem problemu istnieje ryzyko zwiększonej częstości incydentów sercowo-naczyniowych oraz innych chorób, w tym dotyczących układu nerwowego. Witamina K bierze udział w patogenezie chorób otępiennych – zaobserwowano związek między poziomem filochinonu a genotypem apolipoproteiny E (najbardziej znanym markerem choroby Alzheimera).

Brak witaminy K predysponuje do spadku gęstości mineralnej kości, zmniejszenia masy kostnej i słabszego uwapnienia układu szkieletowego, a tym samym sprzyja ich łamliwości i jest jednym z czynników sprawczych osteoporozy. Skutkiem niedoboru witaminy K jest wzrost ryzyka występowania objawów choroby zwyrodnieniowej stawów ręki i kolana oraz uszkodzeń chrząstki.

Niedobór witaminy K zwiększa ryzyko miażdżycy i chorób nowotworowych. Teorie głoszą, że niedostateczny poziom witamin z grupy K sprzyja indukcji stresu oksydacyjnego, zaburza mechanizm śmierci lub hamowania cyklu komórkowego komórek raka.

Należy zaznaczyć, że niedobór witaminy K jest niebezpieczny dla ciężarnych i karmiących piersią z uwagi na to, że podnosi ryzyko anomalii kostnych i krwotoków u dzieci. Dodatkowo braki witaminy K są przyczyną choroby krwotocznej noworodków (VKDB).

Co powoduje niedobór witaminy K?

Do niedoboru witaminy K predysponuje stosowanie niektórych leków, m.in. antybiotyków, leków obniżających wchłanianie tłuszczu, cholesterolu i wiążących kwasy żółciowe (jak cholestyramina) oraz leków przeciwdrgawkowych. Działanie witaminy K znoszą również stosowane w terapii nadkrzepliwości leki – warfaryna i acenokumarol. Ze względu na możliwe niekorzystne interakcje witaminy K z wymienionymi i często zalecanymi pacjentom lekami, kwestię jej suplementacji należy omówić z lekarzem.

Kolejnym czynnikiem ryzyka niedoboru witaminy K są choroby związane z utrudnionym wchłanianiem tłuszczu. Wśród nich wymienia się m.in.: przewlekłe zapalenie trzustki, niewydolność wątroby, chorobę Leśniowskiego-Crohna, zespół krótkiego jelita. Brak witaminy K może być spowodowany rozległymi urazami i zabiegami operacyjnymi. Do czynników ryzyka zalicza się także: długotrwałe żywienie pozajelitowe, niedrożność dróg żółciowych, schorzenia miąższu wątrobowego.

W sposób szczególny na braki witaminy K narażone są osoby z mukowiscydozą – chorobą genetyczną o autosomalnym recesywnym typie dziedziczenia, za którą odpowiadają mutacje genu CFTR. Konsekwencją mutacji genu CFTR jest brak funkcjonalnego białka, w wyniku czego dochodzi do gromadzenia się lepkiego śluzu w drogach oddechowych i pokarmowych. Osoby zmagające się z mukowiscydozą należą do grupy podwyższonego ryzyka niedoboru witaminy K z powodu: zaburzeń wchłaniania tłuszczów, częstych antybiotykoterapii, resekcji fragmentu jelita cienkiego w przebiegu niedrożności smółkowej.

Niedobór witaminy K – leczenie

Leczenie niedoboru witaminy K opiera się przede wszystkim na wprowadzeniu do diety bogatych w nią produktów. Najczęściej spotykaną w żywności witaminą K jest filochinon, który stanowi ponad 80% całkowitej podaży witaminy K. Źródłem witaminy K są m.in.: brokuły, szpinak, ogórki, seler zwyczajny, kapusta właściwa, rzepa, mniszek lekarski, morszczyn, jagody, figi, ziemniaki, sałata, lucerna, awokado, jajka, wątroba, jogurt, olej sojowy, ser i inne przetwory mleczne wytworzone na drodze fermentacji, olej szafranowy. Jako uzupełnienie dietoterapii wprowadzona może zostać suplementacja witaminy K. Związek ten zwykle jest składnikiem produktów multiwitaminowych, ale dostępne są też preparaty zawierające wyłącznie witaminę K. Noworodkom bezpośrednio po urodzeniu jest ona podawana domięśniowo w zastrzyku. Ma to zapobiec rozwojowi choroby krwotocznej.

Badanie poziomu witaminy K1 znajduje się w ofercie sieci laboratoriów Diagnostyka.

UWAGA: Ze względu na specyfikę badania, pobranie krwi może odbyć się tylko w niektórych punktach pobrań.

A: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Agnieszka Żędzian

Bibliografia:

  1. N. Barnasz, A. Dobos, Witaminy w pigułce. Witamina K. Online: https://www.jagiellonskiecentruminnowacji.pl/wp-content/uploads/2019/01/witamina_k.pdf [dostęp: 21.04.2022].
  2. J. Bieniek i wsp., Witamina K a kalcyfikacja naczyń krwionośnych, „Choroby Serca i Naczyń” 2015, t. 12, nr 3, s. 165–171.
  3. E.J. Kucharz i wsp., Rola witaminy K2 w metabolizmie kości i innych procesach patofizjologicznych – znaczenie profilaktyczne i terapeutyczne, „Rheumatology Forum” 2018, t. 4, nr 2, s. 71– 86.
  4. A. Nawrot, Encyklopedia biologia, Wydawnictwo GREG, Kraków 2021.
  5. A. Wawrzyniak i wsp., Plejotropowe działanie witamin D i K, „Pediatria i Medycyna Rodzinna” 2015, t. 11, nr 4, s. 374–381.

Podobne artykuły

04 listopada 2020

Awitaminoza – objawy, na które warto zwrócić uwagę. Jakie badania wykonać?

Awitaminoza – objawy, na które warto zwrócić uwagę. Jakie badania wykonać? Witaminy to drobnocząsteczkowe związki organiczne, które – by organizm człowieka mógł prawidłowo się rozwijać i funkcjonować – muszą być dostarczane wraz z dietą w odpowiednich ilościach. Sytuacja braku lub znacznego niedoboru danej witaminy lub witamin w organizmie, co negatywnie wpływa na procesy przemiany materii i stan zdrowia, to awitaminoza. Objawy mogą być zróżnicowane, inne dla różnych witamin. Co to jest awitaminoza? Długotrwały i poważny niedobór lub brak określonych witamin to awitaminoza. Objawy chorobowe zależą od tego, jakiego zestawu witamin brakuje. W krajach rozwiniętych, całkowite awitaminozy zdarzają się obecnie bardzo rzadko. Częściej występują hipowitaminozy, w których ilość witamin jest niedostateczna, ale niedobór nie jest aż tak głęboki jak w awitaminozie. Braki witaminowe niewątpliwie prowadzą do zakłóceń w funkcjonowaniu organizmu, ale warto wiedzieć, że ich nadmiar, czyli hiperwitaminoza, również jest szkodliwy i wywołuje niepożądane objawy.  Awitaminoza – jakie badania można wykonać? Jeśli niepokoją Cię jakieś objawy lub jesteś w grupie ryzyka niedoborów witaminowych (np. cierpisz na zaburzenia wchłaniania) warto udać się do lekarza. Przydatne może okazać się wykonanie badań laboratoryjnych np.: morfologii krwi obwodowej, pomiaru stężenia 25-hydroksycholekalcyferolu (marker zawartości w organizmie witaminy D), stężenie witaminy B12, stężenie homocysteiny, stężenie kwasu foliowego, poziom witaminy A, E, C czy innych witamin z grupy B. Jeśli obawiasz się, że dotyczy Cię hipo- lub awitaminoza, badania możesz wykonać w DIAGNOSTYCE. Awitaminoza – objawy Objawy awitaminozy są różne, w zależności od tego, jakiej witaminy brakuje w organizmie. Poważne niedobory witaminy A skutkują zaburzeniami procesu widzenia, utratą przejrzystości gałki ocznej i tzw. ślepoty zmierzchowej. Braki witaminy D u dzieci prowadzą do krzywicy, u dorosłych natomiast – do rozmiękania kości i osteoporozy. Szkorbut (objawiający się m.in. suchością spojówek, nadmiernym rogowaceniem naskórka, zanikiem i krwawieniem dziąseł, wypadaniem zębów, wybroczynami i zaburzeniami gojenia ran) wywołany jest głębokim niedoborem witaminy C, ale obecnie w krajach rozwiniętych praktycznie nie występuje. Awitaminoza witaminy B1 może objawić się w postaci choroby beri- beri, czyli choroby neurologicznej i sercowo-naczyniowej, powszechnie występującej w Azji pod koniec XIX wieku. Długotrwały niedobór niacyny (witaminy B3) prowadzi do pelagry, która objawia się wymiotami i biegunką, bolesnością języka i ust, zapaleniem skóry związanym z nadwrażliwością na światło oraz zaburzeniami psychicznymi. Występuje głównie na obszarach o dużym spożyciu kukurydzy, która zawiera czynnik uczulający na światło  i nasilający objawy wynikające z niedoboru witaminy. Niedobór witaminy B12 prowadzi do anemii megaloblastycznej, w której, prócz ogólnych objawów niedokrwistości, mogą pojawić się symptomy ze strony przewodu pokarmowego oraz układu nerwowego. Awitaminoza – przyczyny Niedobory i braki witamin mogą być spowodowane nieprawidłowo zbilansowaną, nieróżnorodną i nieprzemyślaną dietą, spożywaniem wysoko przetworzonej żywności, chorobami żołądka, jelit i zaburzeniami wchłaniania czy stosowaniem niektórych leków. Na awitaminozę narażone są osoby nadużywające alkoholu, osoby starsze, zmagające się z chorobami wątroby i przewodu pokarmowego i niedożywione. Warto wiedzieć, że przewlekłe stosowanie niektórych leków może przyczyniać się do powstania objawów niedoboru (np. penicylamina czy izoniazyd unieczynniają witaminę B6, fenytoina czy barbiturany upośledzają wchłanianie kwasu foliowego). Niedobory kwasu foliowego uwidaczniają się także podczas ciąży, kiedy to znacząco rośnie zapotrzebowanie na tę witaminę. Braki witaminy B12 wiążą się z unikaniem produktów pochodzenia zwierzęcego (bowiem tylko one są jej źródłem) u osób stosujących radykalne odmiany diety wegetariańskiej. Jednak główną przyczyną niedoboru kobalaminy (wit. B12) są zaburzenia wchłaniania np. niedokrwistość Addisona i Biermera, czyli niedokrwistość złośliwa spowodowana krążącymi we krwi przeciwciałami przeciwko komórkom okładzinowym żołądka i czynnikowi wewnętrznemu Castle’a. Na niedobory witaminy K narażone są osoby w podeszłym wieku i noworodki, które nie mają jeszcze flory bakteryjnej zdolnej do syntezy tej witaminy. Niedobory witaminy D, powszechne w naszej szerokości geograficznej, są związane z niedostateczną ekspozycją na światło słoneczne. Leczenie awitaminozy Jeśli cierpisz na niedobory witamin, należy zastanowić się nad przyczynami tego stanu. Choroby prowadzące do zaburzeń wchłaniania mogą wymagać odpowiedniego leczenia. Czasem wartościowa i przydatna może okazać się także wizyta u dietetyka, który pomoże w rozpisaniu zdrowego i zrównoważonego jadłospisu. W uzupełnieniu niedoborów, czasami warto zastosować preparaty jedno- lub wielowitaminowe lub suplementy diety. Jednak pamiętaj, że nie powinny one zastępować zbilansowanej diety i nie stosuj ich bez porozumienia z lekarzem. Miej na uwadze, że przedawkowanie niektórych witamin może być groźne dla zdrowia. Braki niedoboru witaminy B12, w niektórych przypadkach, wymagają suplementacji we wstrzyknięciach domięśniowych do końca życia. Bibliografia: Normy żywienia dla populacji Polski – M. JaroszBiochemia – E. BańkowskiFizjologia człowieka – S. J. Konturek

17 grudnia 2021

Witamina A – działanie, właściwości i rola w organizmie

Witaminy to organiczne związki chemiczne, które są niezbędne do prawidłowego zachodzenia licznych procesów ludzkiego metabolizmu. Substancje te muszą być dostarczane z zewnątrz, jako że organizm nie jest w stanie wytworzyć ich samodzielnie. Z tego powodu, w przypadku nieprawidłowej diety lub występowania określonych schorzeń istnieje ryzyko rozwoju niedoborów witaminowych, które mogą znacząco wpływać na stan zdrowia pacjenta. Witamina A – co to jest? Witamina A to określenie zbiorcze dla grupy substancji chemicznych, z których najważniejsze dla ludzkiego organizmu są retinol, retinal oraz określone karoteny. Omawiane związki chemiczne biorą udział w licznych procesach metabolicznych zachodzących w ciele człowieka, które wpływają na właściwy stan zdrowia wielu układów oraz narządów. Jedną z ważniejszych funkcji witaminy A jest udział w funkcjonowaniu narządu wzroku poprzez wytwarzanie impulsów nerwowych w siatkówce oka pod wpływem światła. Dzięki temu możliwe jest odbieranie bodźców świetlnych oraz przekształcanie ich na obraz we właściwych strukturach mózgu. Dodatkowo witamina A uczestniczy w procesach związanych z regulowaniem funkcji i dojrzewania komórek i nabłonkowych. Poprzez to działanie witamina A warunkuje utrzymywanie zdrowego stanu skóry, paznokci oraz włosów. Związek ten wpływa także na prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego, który stanowi podstawową ochronę organizmu przed chorobami wywoływanymi przez czynniki infekcyjne, jak np. wirusy lub bakterie. Określone komórki tkanki kostnej także są wrażliwe na działanie witaminy A. Dzięki temu związek ten bierze udział w procesie wzrostu kości oraz wpływa na ich prawidłowe formowanie i utrzymywanie integralności strukturalnej. Witamina A – występowanie Ludzki organizm nie jest w stanie samodzielnie syntetyzować witaminy A – z tego powodu musi być ona dostarczana wraz z pożywieniem. Ze względu na mechanizm magazynowania tej witaminy, najwięcej witaminy A znajduje się w produktach pochodzenia zwierzęcego, które wytwarzane są z wykorzystaniem ich wątroby, jak np. tran. Witamina A obecna jest także m.in. w serze, mleku, jajkach oraz maśle. Dodatkowo, wysokie stężenia tego związku występują w następujących warzywach i innych produktach roślinnych: MarchewBatatySzpinakDyniaPapryka Dzienne zapotrzebowanie na witaminę A zależy od wielu czynników, m.in. wieku, płci oraz stanu fizjologicznego ( ciąża lub karmienie piersią). Z tego powodu ewentualne rozpoczęcie dodatkowej suplementacji witaminy A za każdym razem musi być analizowane indywidualnie oraz skonsultowane z lekarzem. Witamina A badanie – kiedy je wykonać? Badanie stężenia witaminy A w organizmie zalecane jest osobom, które podejrzewają, że mogą cierpieć na niedobór lub nadmiar tej witaminy. Stany te nazywane są odpowiednio hipo- oraz hiperwitaminozą. Każde z tych zaburzeń charakteryzuje się oddzielnym zestawem objawów klinicznych oraz związane jest z ryzykiem rozwoju specyficznych powikłań zdrowotnych. Ze względu na wpływ witaminy A na właściwy rozwój płodu istotne jest także, aby kobiety planujące oraz będące w ciąży zadbały o utrzymywanie właściwych stężeń tej substancji w organizmie. Dodatkowo oznaczenie poziomów witaminy A powinno być wykonywane przed rozpoczęciem jej suplementacji oraz w jej trakcie, w celu oceny skuteczności wdrożonego leczenia. Objawy niedoboru witaminy A Obecnie niedobór witaminy A rzadko występuje w tzw. krajach wysokorozwiniętych, jednak zawsze należy mieć na uwadze możliwość pojawienia się tego zespołu chorobowego, szczególnie w przypadku współwystępowania zaburzeń odżywiania oraz innych chorób wpływających na funkcję układu pokarmowego. W przypadku niedoborów witaminy A najczęściej można zaobserwować następujące objawy: Ślepota zmierzchowa (dawniej nazywana „kurzą ślepotą”) – znacząco osłabione widzenie w warunkach niskiego oświetlenia,Przesuszenie oka, które może prowadzić do podrażnień i stanów zapalnych,Częste, nawracające infekcje o cięższym przebiegu,Pogorszenie kondycji skóry- nadmierna suchość, łuszczenie się, trądzik,Zwiększona łamliwość i wypadanie włosów,Uszkodzenia zębów, zanik szkliwa. Czy hipowitaminoza witaminy A może być groźna? Skutki niedoboru witaminy A Długotrwałe niedobory witaminy A znacząco pogarszają jakość życia pacjenta. Są one szczególnie niebezpieczne wśród najmłodszej grupy wiekowej, jako że to właśnie dzieci najbardziej narażone są na groźne powikłania związane ze zbyt niskimi poziomami witaminy A. Niedobór witaminy A zwiększa częstotliwość biegunek, które u pacjentów pediatrycznych prowadzą do  zaburzeń elektrolitowych oraz skrajnego, zagrażającego życiu odwodnienia. Dodatkowo niedobory witaminy A mogą skutkować zaburzonym rozwojem układu kostnego, zahamowaniem wzrostu oraz permanentnym uszkodzeniem narządu wzroku, co może prowadzić do całkowitej ślepoty. Nadmiar witaminy A – objawy Tak samo jak niedobory, nadmiar witaminy A także nie jest korzystny dla funkcjonowania ludzkiego organizmu. Najczęściej do jego rozwoju dochodzi w przebiegu nieprawidłowo prowadzonej suplementacji tego związku z wykorzystaniem preparatów dietetycznych dostępnych bez recepty. W celu uniknięcia powikłań zdrowotnych z tym związanych zawsze warto skonsultować się z lekarzem oraz wykonać właściwe badania diagnostyczne przed podjęciem decyzji o uzupełnianiu swojej diety o dodatkowe ilości witaminy A. Najczęstszymi objawami, które mogą pojawić się w przebiegu hiperwitaminozy A są m.in.: Pogorszenie apetytu,Nadmierna pobudliwość, nerwowość,Bóle głowy,Zaburzenia widzeniaNudności, wymioty,Przewlekłe zmęczenieOgólne osłabienie,Nadwrażliwość na światło słoneczne,Zwiększone ryzyko złamań kości. Witamina A w organizmie człowieka − czy nadmiar jest szkodliwy? Nadmiar witaminy A stanowi znaczące zagrożenie dla zdrowia pacjenta. W skrajnych przypadkach może on prowadzić do rozwoju zaburzeń bezpośrednio mogących skutkować zgonem, jak m.in. uszkodzenia wątroby lub wzrost ciśnienia śródczaszkowego. Dodatkowo, hiperwitaminoza A jest szczególnie niebezpieczna podczas ciąży. Nadmiar witaminy A w organizmie matki wykazuje działanie teratogenne. Oznacza to, że może on prowadzić do rozwoju licznych, nieodwracalnych wad wrodzonych u dziecka lub też skutkować przedwczesnym porodem, a nawet poronieniem. Z tego powodu podczas ciąży nigdy nie należy samodzielnie podejmować decyzji o włączaniu jakiejkolwiek suplementacji dodatkowej oraz każdorazowo konsultować się z lekarzem prowadzącym ciążę. Źródła: https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/vitamin-a/ https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/ https://www.mayoclinic.org/drugs-supplements-vitamin-a/art-20365945 https://www.health.harvard.edu/newsletter_article/vitamin-a-and-your-bones https://medlineplus.gov/ency/article/002400.htm https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11910-008-0015-0 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17151585/
Powiązane badania

Witamina K1
Witamina K1. Oznaczenie wykonywane w surowicy w celu potwierdzenia niedoboru witaminy K1.

Witamina A
Witamina A, retinol w surowicy, test przydatny w diagnostyce zespołu złego wchłaniania, ślepoty zmierzchowej, w przypadku leczenia pozajelitowego.

Witamina B1
Witamina B1. Oznaczenie wykonywane w surowicy w celu  potwierdzenia niedoboru witaminy B1 (tiaminy).