Dna moczanowa (podagra) – ICD-10: M10 – objawy, przyczyny, leczenie. To musisz wiedzieć

Dna moczanowa (ICD-10: M10) to proces zapalny w stawach związany z krystalizacją moczanu sodu w płynie stawowym, powstawaniu złogów kryształów w tkankach stawowych oraz innych tkankach i narządach. Nawracające, ostre napady dny i przejście zapalenia w proces przewlekły, z biegiem czasu prowadzą do uszkodzenia chrząstki stawowej i kości. Sprawdź czym cechuje się dna moczanowa. Dowiedz się, jakie są charakterystyczne objawy choroby i jak się ją diagnozuje.

Czym jest dna moczanowa?

Dna moczanowa to zapalenie stawów wywołane reakcją organizmu na kryształy moczanu sodu. Powstają one, gdy stężenie kwasu moczowego we krwi jest zbyt wysokie i utrzymuje się przez dłuższy czas. Stan ten określa się jako hiperurykemię. Sama hiperurykemia nie oznacza jednak dny – u wielu osób nie dochodzi do powstania złogów ani wystąpienia objawów.

Choroba częściej dotyczy mężczyzn po 40. roku życia oraz kobiet po menopauzie. Jej najbardziej charakterystyczną postacią jest podagra, czyli napad obejmujący pierwszy staw śródstopno-paliczkowy u podstawy palucha.

Współczesne badania potwierdzają, że dna moczanowa nie jest wyłącznie następstwem sposobu odżywiania. Badanie genetyczne opublikowane w 2024 roku, obejmujące dane 2,6 mln osób, wykazało liczne obszary genomu związane z rozwojem choroby. Geny mogą wpływać zarówno na stężenie kwasu moczowego, jak i na odpowiedź zapalną na kryształy. Na ryzyko zachorowania oddziałują jednak także choroby współistniejące, leki i styl życia.

Jakie mogą być przyczyny dny moczanowej?

Większość osób z podwyższonym poziomem kwasu moczowego nigdy nie zachoruje na dnę. Hiperurykemia może wynikać z genetycznie uwarunkowanych zaburzeń przemian puryn albo z czynników wtórnych. Należą do nich m.in.:

• zbyt duża podaż puryn wraz z dietą, zwłaszcza z podrobów, dużych ilości mięsa i wywarów mięsnych,
• nadużywanie alkoholu, szczególnie piwa i alkoholi wysokoprocentowych,
• nadmierny rozpad komórek, np. w przebiegu chorób nowotworowych lub podczas ich leczenia,
• nadmierna ilość fruktozy w diecie, zwłaszcza ze słodzonych napojów i syropu glukozowo-fruktozowego,
• zbyt małe wydalanie kwasu moczowego przez nerki,
• nadwaga, otyłość, nadciśnienie tętnicze, insulinooporność, cukrzyca i zaburzenia lipidowe,
• przyjmowanie niektórych leków, m.in. części leków moczopędnych i małych dawek kwasu acetylosalicylowego.

Napad może wystąpić po spożyciu dużej ilości alkoholu lub produktów bogatych w puryny, po odwodnieniu, głodówce, intensywnym wysiłku, urazie, zabiegu operacyjnym albo w czasie zakażenia. Leków mogących zwiększać stężenie kwasu moczowego nie należy odstawiać samodzielnie – ich ewentualną zmianę trzeba omówić z lekarzem.

Jakie są objawy dny moczanowej?

Ból pojawia się nagle, często w nocy lub wczesnym rankiem, i szybko osiąga duże nasilenie. Nawet lekki dotyk pościeli może być trudny do zniesienia.

Objawy napadu, czyli zaostrzenia dny moczanowej to:

• nagły i bardzo silny ból stawu,
• obrzęk i ograniczenie ruchomości stawu,
• zaczerwienienie i wyraźne ucieplenie skóry,
• napięta, błyszcząca, a później niekiedy łuszcząca się skóra,
• najczęściej zajęcie stawu u podstawy palucha, czyli podagra,
• możliwość objęcia także stawu skokowego, kolanowego, nadgarstka, palców lub łokcia,
• niekiedy gorączka, dreszcze i osłabienie,
• utrzymywanie się nieleczonego napadu przez kilka dni, czasem do 1–2 tygodni.

Między napadami dolegliwości mogą całkowicie ustępować, ale choroba nadal się rozwija. Z czasem zaostrzenia mogą występować częściej i obejmować kolejne stawy.

Jakie mogą być skutki nieleczonej dny moczanowej?

Narastające złogi mogą prowadzić do uszkodzenia chrząstki i kości, ograniczenia ruchomości, deformacji stawów oraz powstawania guzków dnawych, m.in. w obrębie palców, łokci i małżowin usznych. Zwiększa się również ryzyko kamicy nerkowej i pogorszenia czynności nerek.

U wielu chorych występują też hiperlipidemia, hiperglikemia, nadciśnienie tętnicze i otyłość. Ważne jest zatem nie tylko łagodzenie napadów, lecz także długoterminowe leczenie oraz kontrolowanie czynników ryzyka sercowo-naczyniowego.

Na czym polega diagnostyka dny moczanowej?

Jeśli podejrzewasz u siebie napad dny moczanowej, skonsultuj się z lekarzem. Znaczenie mają charakterystyczne objawy, wzorzec zajęcia stawów i przebieg napadu. Oprócz kryteriów klinicznych wykorzystuje się badania laboratoryjne oraz obrazowe.

Podstawowym badaniem jest oznaczenie stężenia kwasu moczowego w surowicy krwi. Podczas ostrego napadu wynik może być jednak prawidłowy. Jeśli objawy wskazują na dnę, lekarz może zalecić powtórzenie oznaczenia po ustąpieniu zapalenia.

Rozpoznanie potwierdza obecność kryształów moczanu sodu w płynie pobranym z objawowego stawu. Wśród badań obrazowych najbardziej przydatne są RTG, USG oraz – w wybranych przypadkach – tomografia dwuenergetyczna.

Dna moczanowa a inne choroby stawów

Dna zwykle wywołuje gwałtowny napad w jednym stawie. Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) częściej rozwija się przewlekle i symetrycznie obejmuje małe stawy dłoni, a choroba zwyrodnieniowa powoduje głównie ból związany z ruchem i obciążeniem. Podobny do dny napad może wywołać pseudodna, w której odkładają się inne kryształy.

Gorący, bardzo bolesny i obrzęknięty staw, szczególnie przy gorączce lub pogorszeniu samopoczucia, wymaga pilnej konsultacji. W ten sposób może objawiać się bakteryjne zapalenie stawu, którego nie można wykluczyć wyłącznie na podstawie wyglądu stawu.

W jaki sposób leczy się dnę moczanową?

Leczenie dny moczanowej ma dwa cele: opanowanie bólu i zapalenia podczas napadu oraz długoterminowe obniżenie stężenia kwasu moczowego, aby zapobiegać kolejnym zaostrzeniom i zmniejszać istniejące złogi.

Podczas napadu stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne, kolchicynę albo glikokortykosteroidy podawane doustnie lub do stawu. O wyborze preparatu decyduje lekarz, uwzględniając m.in. czynność nerek, choroby układu krążenia i inne przyjmowane leki. Pomocniczo można odpocząć, unieść chorą kończynę i przykładać chłodny okład przez tkaninę.

W leczeniu przewlekłym wykorzystuje się leki zmniejszające stężenie kwasu moczowego, najczęściej allopurynol lub febuksostat. Dawkę zwykle zwiększa się stopniowo, kontrolując wyniki. Najczęściej dąży się do stężenia kwasu moczowego poniżej 6 mg/dl, a przy guzkach dnawych, przewlekłym zapaleniu lub częstych napadach może być wskazany cel poniżej 5 mg/dl.

Dieta wspiera leczenie, ale przy utrwalonej dnie zazwyczaj nie zastępuje farmakoterapii. W codziennym postępowaniu warto:

• ograniczyć podroby, wywary mięsne, duże porcje czerwonego mięsa i część owoców morza,
• zrezygnować ze słodzonych napojów i ograniczyć produkty z syropem glukozowo-fruktozowym,
• ograniczyć alkohol, zwłaszcza piwo,
• wybierać warzywa, produkty pełnoziarniste i niskotłuszczowe produkty mleczne,
• dbać o nawodnienie, jeśli lekarz nie zalecił ograniczenia płynów,
• stopniowo normalizować masę ciała, bez głodówek i gwałtownego odchudzania,
• regularnie kontrolować stężenie kwasu moczowego i przyjmować leki zgodnie z zaleceniami.

Pytania i odpowiedzi

Czy dna moczanowa jest dziedziczna?

Skłonność do dny może występować rodzinnie. Warianty genów wpływają m.in. na wydalanie kwasu moczowego przez nerki i reakcję zapalną. Obciążenie rodzinne zwiększa ryzyko, ale nie przesądza o zachorowaniu.

Czy suplementy mogą pomóc w dnie moczanowej?

Nie ma suplementu, który mógłby leczyć dnę lub zastępować leki obniżające stężenie kwasu moczowego. Badano m.in. witaminę C i preparaty z wiśni, jednak wyniki są niejednoznaczne i nie pozwalają zalecać ich jako zamiennika standardowego leczenia. Stosowanie suplementów warto omówić z lekarzem, szczególnie przy chorobach nerek.

Czy stres może wywołać napad dny?

Nie ma jednoznacznych dowodów, że sam stres bezpośrednio wywołuje napad. Może jednak pośrednio zwiększać ryzyko, gdy pogarsza sen, sprzyja odwodnieniu, spożywaniu alkoholu lub pomijaniu leków.

Czy naturalne lub alternatywne terapie leczą dnę moczanową?

Chłodzenie stawu, odpoczynek i odpowiednie nawodnienie mogą łagodzić dolegliwości, ale nie usuwają kryształów. Nie wykazano, aby zioła, akupunktura lub inne terapie alternatywne zastępowały leczenie przeciwzapalne i terapię obniżającą stężenie kwasu moczowego.

Czy prawidłowy kwas moczowy wyklucza dnę?

Nie. Podczas ostrego napadu stężenie kwasu moczowego może być prawidłowe. Lekarz może zalecić powtórzenie badania po ustąpieniu objawów oraz wykonanie dodatkowej diagnostyki.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela