Z czym nie łączyć witaminy B12? 7 błędów, które mogą osłabić jej działanie

Witamina B12 to jeden z ważniejszych składników w kontekście prawidłowej pracy układu nerwowego i krwiotwórczego. Tymczasem jej niedobór to dość częsty problem, który dotyczy ponad 20% osób dorosłych. Niestety substancja ta stosunkowo słabo wchłania się z przewodu pokarmowego, a proces ten mogą dodatkowo osłabiać różnorodne czynniki, w tym stosowane leki i suplementy diety. Co osłabia przyswajanie witaminy B12 z pożywienia i kto powinien regularnie kontrolować jej stężenie we krwi? 

Witamina B12 – za co odpowiada i ile jej potrzebujemy?

Witamina B12 (inaczej kobalamina) jest niezbędna do przeprowadzenia wielu procesów biologicznych, jednak organizm nie potrafi samodzielnie wyprodukować jej w wystarczającej ilości, dlatego musi być dostarczana z zewnątrz. Do jej najważniejszych funkcji należą:

• wspomaganie układu nerwowego – udział w budowie i utrzymaniu osłonek mielinowych chroniących komórki nerwowe oraz w syntezie ważnych neuroprzekaźników,
• erytropoeza – to proces powstawania i dojrzewania czerwonych krwinek w szpiku kostnym, w którym kobalamina uczestniczy wraz z witaminą B6 i kwasem foliowym,
• udział w różnych reakcjach metabolicznych – np. w neutralizacji homocysteiny będącej szkodliwym produktem rozkładu aminokwasów.

W poniższej tabeli znajduje się aktualne zalecane dzienne spożycie witaminy B12 dla różnych grup wiekowych.

Witamina B12 a leki

Proces wchłaniania witaminy B12 z pożywienia jest dość skomplikowany. Jest ona związana z białkami, a do jej uwolnienia niezbędne jest prawidłowe wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Przyswajanie kobalaminy zachodzi w jelicie cienkim z udziałem tzw. czynnika wewnętrznego Castle’a, czyli białka produkowanego przez komórki okładzinowe żołądka. Przyjmowanie niektórych leków może zakłócić te mechanizmy, prowadząc do zaburzeń wchłaniania i niedoboru witaminy B12.

Metformina a witamina B12

Metformina to jeden z najczęściej stosowanych leków przeciwcukrzycowych. Niestety jej długotrwałe przyjmowanie znacząco ogranicza wchłanianie witaminy B12 i prowadzi do istotnego obniżenia jej stężenia we krwi. To niepożądane zjawisko zwłaszcza u osób starszych, u których wiąże się ze zwiększonym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych i demencji. Dlatego pacjentom stosującym metforminę często zaleca się regularne kontrole poziomu witaminy B12 oraz profilaktyczną suplementację.

Leki zmniejszające kwaśność żołądka

Do tej grupy należą inhibitory pompy protonowej, np. omeprazol i pantoprazol oraz antagonista receptora H2 – famotydyna. To leki dostępne bez recepty, powszechnie stosowane w celu złagodzenia zgagi i refluksu. Ponieważ ich głównym mechanizmem działania jest spowolnienie lub blokada wydzielania kwasu solnego w żołądku, wpływają przy okazji na przyswajanie kobalaminy, które wymaga odpowiednio kwaśnego środowiska. Długotrwałe stosowanie leków zobojętniających sok żołądkowy może prowadzić więc do głębokiego niedoboru witaminy B12.

Inne leki, które mogą wpływać na poziom witaminy B12

Do innych preparatów, które mogą osłabiać działanie lub wchłanianie witaminy B12, należą:

• niektóre antybiotyki, np. neomycyna,
• leki przeciwdrgawkowe, np. fenytoina, karbamazepina,
• lewodopa – stosowana w chorobie Parkinsona,
• kolchicyna – to lek o działaniu przeciwzapalnym, wykorzystywany w profilaktyce i leczeniu ostrych napadów dny moczanowej,
• podtlenek azotu – inaczej gaz rozweselający, który jest wykorzystywany do znieczulania i bywa też nadużywany w celach rekreacyjnych. Niszczy on aktywność witaminy B12 poprzez jej chemiczną dezaktywację, co może wywołać nagły, ostry niedobór.

Witamina B12 a inne witaminy

Niektóre witaminy współdziałają z kobalaminą, wspólnie uczestnicząc w procesach metabolicznych, podczas gdy inne – przyjmowane w niewłaściwy sposób – mogą negatywnie wpływać na jej działanie lub maskować objawy niedoboru.

Witamina B12 i kwas foliowy

Kwas foliowy oraz witamina B12 to związki, które ściśle ze sobą współpracują podczas powstawania i dojrzewania krwinek czerwonych oraz w syntezie DNA. Niedobór któregokolwiek z nich poważnie upośledza te procesy, jednak nierozważna suplementacja również nie jest wskazana. Nadmierne przyjmowanie syntetycznego kwasu foliowego (pochodzącego z suplementów diety lub żywności wzbogacanej) przy jednoczesnym braku witaminy B12 może całkowicie zamaskować objawy hematologiczne jej niedoboru. Tymczasem, jeśli nie zostanie on na czas zdiagnozowany, może skutkować nieodwracalnymi uszkodzeniami neurologicznymi i psychiatrycznymi.

Witamina C a witamina B12

Witamina C to jeden z najpopularniejszych związków o silnym działaniu antyoksydacyjnym. Jest stosowana m.in. w celu wzmocnienia odporności organizmu czy wspomagająco podczas suplementacji żelaza (ponieważ zwiększa jego wchłanianie). Jednak mimo wielu prozdrowotnych właściwości, przyjmowana jednocześnie z witaminą B12 może obniżać jej stężenie we krwi.

Mechanizm ten wynika z faktu, że kwas askorbinowy w wysokich dawkach wykazuje zdolność do degradacji kobalaminy w świetle przewodu pokarmowego, powodując jej rozpad lub przekształcenie w formy nieaktywne, których organizm nie jest w stanie wchłonąć i wykorzystać.

Nie oznacza to jednak, że nie wolno stosować tych witamin jednocześnie. Aby uniknąć tego efektu, wystarczy zachować co najmniej 2-3 godziny odstępu między nimi – to pozwala na bezpieczne i niezależne od siebie wchłonięcie obu składników w przewodzie pokarmowym.

Inne czynniki, które mogą osłabiać wchłanianie witaminy B12

Przyswajanie witaminy B12 to skomplikowany proces, na który może wpłynąć wiele innych czynników. Należą do nich:

• nadużywanie alkoholu – etanol uszkadza śluzówkę żołądka, co negatywnie odbija się na produkcji kwasu solnego i czynnika wewnętrznego Castle’a, a także zaburza naturalną florę bakteryjną jelit,
• zakażenie Helicobacter pylori – to powszechna, ale często niezdiagnozowana przyczyna dolegliwości trawiennych, która może pośrednio upośledzać przyswajanie witaminy B12.

Badanie witaminy B12 – kiedy warto je wykonać?

Niedobór witaminy B12 może przez długi czas nie dawać żadnych objawów. Wynika to z faktu, że nasz organizm (głównie wątroba) potrafi magazynować jej zapas wystarczający na ok. 2-5 lat. Z tego względu regularne badania profilaktyczne często są jedynym sposobem wykrycia ubytku na wczesnym etapie. Poziom witaminy B12 powinny oznaczać zwłaszcza osoby, które są szczególnie narażone na jej niedobór, np.:

• weganie i wegetarianie – naturalna kobalamina występuje wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego, więc osoby na dietach roślinnych są pozbawione jej źródła w żywności,
• seniorzy – niedobór witaminy B12 dotyczy nawet do 25-40% osób starszych w krajach zachodnich. Wynika to z osłabienia wraz z wiekiem procesów trawiennych zachodzących w żołądku i jelitach,
• pacjenci przyjmujący leki, które wpływają na przyswajanie i działanie kobalaminy,
• osoby po operacjach bariatrycznych oraz zmagające się z przewlekłymi chorobami jelit i żołądka,
• kobiety planujące ciążę, ciężarne i karmiące piersią – niedobór witaminy B12 u matki może prowadzić do niebezpiecznych wad cewy nerwowej u płodu, anemii oraz opóźnień rozwojowych u niemowląt.

A jakie objawy mogą wskazywać na ubytki kobalaminy w organizmie? Często bywają one niespecyficzne i łatwo przypisać je innym czynnikom, warto jednak zwrócić uwagę na:

• przewlekłe, silne zmęczenie,
• osłabienie mięśni,
• kołatanie serca,
• zawroty głowy,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• utrata apetytu,
• spadek masy ciała,
• problemy z zajściem w ciążę,
• zapalenie błony śluzowej języka,
• zaburzenia neurologiczne, np. drętwienie, mrowienie i kłucie w kończynach, trudności z utrzymaniem równowagi, utrata pamięci, problemy z koncentracją, apatia.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz