Hipotrofia asymetryczna – co to oznacza? Leczenie i skutki

Hipotrofia asymetryczna to jedna z najczęściej diagnozowanych wad rozwojowych płodu, która może znacząco wpływać na przebieg ciąży i dalszy rozwój dziecka. Wiedza o mechanizmach, diagnostyce oraz możliwościach leczenia tej patologii jest kluczowa dla zapewnienia optymalnej opieki medycznej nad matką i dzieckiem. W artykule poniżej wyjaśnimy czym jest hipotrofia asymetryczna, w jakich wypadkach może wskazywać na ryzyko choroby genetycznej i jak się ją leczy.

Czym jest hipotrofia asymetryczna?

Hipotrofia asymetryczna to jedno z zaburzeń wzrastania płodu, które rozpoznaje się podczas badań prenatalnych. Termin ten oznacza sytuację, w której poszczególne części ciała dziecka rozwijają się w nierównomiernym tempie. W tym typie hipotrofii obserwuje się prawidłowy lub nieznacznie zmniejszony obwód główki płodu, podczas gdy wymiary brzucha, obwód klatki piersiowej oraz masa ciała są znacząco poniżej norm dla danego wieku ciążowego. W efekcie dziecko może przy urodzeniu prezentować charakterystyczne proporcje: stosunkowo duża głowa przy mniejszej masie ciała.

Hipotrofia asymetryczna stanowi przeciwieństwo hipotrofii symetrycznej, w której wszystkie parametry biometryczne płodu są równomiernie zmniejszone. To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie diagnostyczne i prognostyczne, gdyż każdy typ hipotrofii wiąże się z odmiennymi przyczynami i rokowaniem.

Hipotrofia asymetryczna płodu bywa najczęściej konsekwencją niewydolności łożyska. W odpowiedzi na wynikającego z niego przewlekłe niedotlenienie i niedobory odżywcze, organizm płodu aktywuje mechanizmy obronne polegające na skierowaniu krwi w kierunku narządów kluczowych dla przetrwania (mózgu i serca), kosztem innych tkanek i narządów, szczególnie wątroby, mięśni szkieletowych i tkanki tłuszczowej. W efekcie czego dochodzi do spowolnienia wzrostu innych części ciała.

Rozpoznanie hipotrofii asymetrycznej stawia się zwykle na podstawie badań ultrasonograficznych, podczas których stwierdza się istotną różnicę pomiędzy wielkością głowy a rozmiarami tułowia czy obwodem brzucha.

📌 Sprawdź: Badania genetyczne w ciąży – jakie i kiedy wykonać? Poznaj możliwości

Hipotrofia asymetryczna płodu – konsekwencje

Hipotrofia asymetryczna płodu może mieć zróżnicowane skutki, w zależności od stopnia nasilenia problemu i czasu jego trwania. W przypadku łagodnych postaci, rokowanie jest dobre – dzieci często nadrabiają zaległości wzrostowe po porodzie. Jednak przy poważniejszej niewydolności łożyskowej mogą pojawić się powikłania zarówno w okresie noworodkowym, jak i w dalszym życiu.

Najgroźniejszym skutkiem bezpośrednim jest zwiększone ryzyko śmierci płodu, szczególnie w trzecim trymestrze ciąży. Statystyki pokazują, że śmiertelność okołoporodowa w przypadku ciężkiej hipotrofii asymetrycznej może być nawet dziesięciokrotnie wyższa, niż w populacji ogólnej.

W okresie porodowym noworodki z hipotrofią asymetryczną są narażone na zwiększone ryzyko wystąpienia niedotlenienia śródporodowego. Ograniczone rezerwy energetyczne organizmu oraz upośledzona funkcja łożyska czynią te dzieci szczególnie wrażliwymi na stres porodowy. Często obserwuje się również hipoglikemię noworodkową, wynikającą z ograniczonych zapasów glikogenu w wątrobie.

Do innych, możliwych konsekwencji zalicza się także:

• niższą masę urodzeniową w stosunku do wieku ciążowego,
• trudności adaptacyjne po porodzie, takie jak problemy z utrzymaniem temperatury ciała czy glikemii,
• skłonność do powikłań neurologicznych przy ciężkiej i długo trwającej hipotrofii,
• opóźnienia w rozwoju psychoruchowym, choć nie są one regułą i zależą od stopnia niedożywienia wewnątrzmacicznego.

Długoterminowe badania wskazują także, że osoby urodzone z hipotrofią asymetryczną mają większe ryzyko rozwoju zespołu metabolicznego w życiu dorosłym i wykazują większą skłonność do rozwoju otyłości, cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego oraz chorób sercowo-naczyniowych. 

Choroby genetyczne a hipotrofia płodu

Choć najczęściej przyczyną hipotrofii asymetrycznej jest niewydolność łożyska, lekarze biorą również pod uwagę inne możliwe źródła problemu, w tym choroby genetyczne. Najbardziej znanymi zespołami genetycznymi predysponującymi do hipotrofii płodu są zespół Russella-Silvera oraz zespół 3-M.

Zespół Russella-Silvera objawia się asymetrią ciała, niskim wzrostem oraz charakterystycznymi cechami dysmorficznymi twarzy. W przypadku tego zespołu opóźnienie wzrostu występuje zarówno w życiu płodowym, jak i po urodzeniu. Diagnostyka molekularna wykazuje zaburzenia w imprintingu genomowym, szczególnie w regionach 7p11.2-p13 oraz 11p15.5, gdzie zlokalizowane są geny kontrolujące procesy wzrostu.

Zespół 3-M (inaczej zespół Le Merrera) to rzadka choroba autosomalno-recesywna charakteryzująca się ciężką hipotrofią płodu, niskim wzrostem poporodowym oraz charakterystycznym wyglądem twarzy. Za zdecydowaną większość przypadków tego zespołu  odpowiadają mutacje w genach CUL7, OBSL1 oraz CCDC8.

Aberracje chromosomalne, szczególnie trisomie chromosomów 13, 18 oraz monosomia X (zespół Turnera), również mogą prowadzić do hipotrofii asymetrycznej płodu. W takich przypadkach hipotrofia często współistnieje z innymi wadami rozwojowymi, co ułatwia diagnostykę różnicową.

Badania płodu istotne przy zaobserwowanej hipotrofii

Rozpoznanie hipotrofii asymetrycznej płodu stawia się przede wszystkim na podstawie badań ultrasonograficznych. Lekarz wykonujący USG ocenia wymiary poszczególnych części ciała dziecka i porównuje je z normami dla danego tygodnia ciąży. Szczególną uwagę zwraca się na:

• obwód głowy (HC),
• obwód brzucha (AC),
• długość kości udowej (FL),
• szacowaną masę płodu (EFW).

W przypadku podejrzenia hipotrofii asymetrycznej regularna kontrola ultrasonograficzna pozwala ocenić dynamikę wzrastania dziecka i podjąć decyzję, czy ciąża może być kontynuowana, czy też istnieje konieczność wcześniejszego porodu. Dodatkowo, wskaźniki asymetrii, takie jak stosunek HC/AC oraz percentyle poszczególnych pomiarów, pozwalają na rozróżnienie między hipotrofią asymetryczną a symetryczną.

Jeżeli w badaniu USG stwierdza się nieprawidłowości, zalecane są także dodatkowe badania:

• dopplerowskie badania przepływów krwi – polegające na ocenie krążenia w tętnicach macicznych, pępowinowych i środkowej tętnicy mózgowej. Wyniki pokazują, czy dochodzi do centralizacji krążenia (czyli preferencyjnego ukrwienia mózgu kosztem tułowia i kończyn),
• kardiotokografię (KTG) – monitorowanie tętna płodu oraz czynności skurczowej macicy,
• badanie wolnego płodowego DNA krążącego w krwi matki, amniopunkcję z analizą kariotypu lub inne badania genetyczne, jeśli istnieje podejrzenie tła genetycznego problemu,
• badania biochemiczne we krwi matki, obejmujące oznaczenie markerów funkcji łożyska, takich jak PAPP-A, PlGF oraz stosunek sFlt-1/PlGF – nieprawidłowe wartości tych markerów mogą wskazywać na dysfunkcję łożyska będącą przyczyną hipotrofii,
• ocenę ilości płynu owodniowego, ponieważ jego zmniejszona objętość często współwystępuje z niewydolnością łożyska.
  

Jak leczyć hipotrofię asymetryczną płodu?

Leczenie hipotrofii asymetrycznej jest procesem złożonym i musi być dostosowane do przyczyny, nasilenia oraz wieku ciążowego. W odróżnieniu od wielu innych schorzeń, nie istnieje proste farmakologiczne rozwiązanie, które pozwoliłoby szybko poprawić wzrastanie płodu. Podstawowym celem terapii jest zapewnienie możliwie jak najlepszych warunków rozwoju płodu oraz ustalenie optymalnego momentu rozwiązania ciąży.

Najczęściej stosowane metody postępowania to:

• regularne badania kontrolne – dzięki nim lekarz ocenia, czy stan płodu jest stabilny,
• modyfikacja stylu życia matki – unikanie stresu, odpoczynek, rezygnacja z palenia papierosów czy alkoholu,
• farmakoterapia wspomagająca krążenie łożyskowe – stosowana w wybranych przypadkach,
• hospitalizacja – jeśli stan płodu wymaga intensywnego nadzoru,
• decyzja o wcześniejszym zakończeniu ciąży – gdy ryzyko pozostawienia dziecka w macicy przewyższa ryzyko wynikające z wcześniactwa.

W przypadku hipotrofii asymetrycznej o etiologii naczyniowej, związanej z nadciśnieniem ciążowym lub stanem przedrzucawkowym, kluczowe znaczenie ma kontrola ciśnienia tętniczego matki. Stosuje się leki hipotensyjne bezpieczne w ciąży, takie jak metyldopa, labetalol czy nifedypina o przedłużonym uwalnianiu.

U kobiet z wysokim ryzykiem rozwoju stanu przedrzucawkowego konieczna może być suplementacja kwasem acetylosalicylowym w małych dawkach (75-100 mg/dobę), poprawiająca przepływ krwi w łożysku.

U kobiet z cukrzycą bardzo ważna jest ścisła kontrola glikemii. Intensywna insulinoterapia oraz regularne monitorowanie poziomu glukozy pozwalają na poprawę metabolizmu płodu i ograniczenie ryzyka powikłań.

W sytuacjach zaawansowanej hipotrofii asymetrycznej konieczna może być decyzja o rozwiązaniu ciąży poprzez cięcie cesarskie. Jeżeli do sztucznego wywołania porodu dochodzi przed 34. tygodniem ciąży włączana jest także kortykosteroidoterapia, w celu przyspieszenia dojrzewania płuc płodu. Najczęściej stosuje się betametazon lub deksametazon w standardowych schematach dawkowania.

Hipotrofia asymetryczna a rozwój dziecka 

Hipotrofia asymetryczna wpływa na rozwój dziecka zarówno w perspektywie krótko-, jak i długoterminowej. W okresie noworodkowym dzieci wymagają zwykle szczególnej opieki neonatologicznej, zwłaszcza jeśli przyszły na świat przedwcześnie. Potrzebują wsparcia w zakresie utrzymania prawidłowego poziomu cukru we krwi, kontroli temperatury oraz profilaktyki infekcji.

W perspektywie kilku miesięcy większość maluchów nadrabia jednak zaległości wagowe i rozwojowe. Regularne wizyty kontrolne u pediatry pozwalają monitorować przyrosty masy ciała, długości i obwodu głowy. Większość dzieci z hipotrofią asymetryczną wykazuje przyspieszenie tempa wzrostu w pierwszych miesiącach życia, jednak około 10-15% nie osiąga normalnych percentyli wzrostu i pozostaje w grupie dzieci o niskim wzroście. Czasem konieczna jest dodatkowa suplementacja czy indywidualny plan żywieniowy

Rozwój neurologiczny może wykazywać subtelne zaburzenia, szczególnie w zakresie funkcji wykonawczych i kontroli uwagi. Badania neuropsychologiczne dzieci z hipotrofią asymetryczną wskazują na zwiększoną częstość występowania zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) oraz trudności w uczeniu się matematyki.

Metaboliczne konsekwencje hipotrofii asymetrycznej prowadzą do zwiększonej skłonności do rozwoju insulinooporności już w wieku dziecięcym oraz rozwoju zespołu metabolicznego i chorób cywilizacyjnych w dorosłości. 

System sercowo-naczyniowy dzieci z historią hipotrofii asymetrycznej może wykazywać cechy przedwczesnego starzenia się naczyń. Obserwuje się zwiększoną sztywność tętnic oraz tendencję do podwyższonego ciśnienia tętniczego już w okresie dojrzewania.

Mimo tych potencjalnych zagrożeń, warto podkreślić, że nie każde dziecko z hipotrofią asymetryczną doświadcza powikłań zdrowotnych. Ogólnie, rokowanie dla dzieci z hipotrofią asymetryczną w większości przypadków jest dobre, szczególnie gdy hipotrofia ma charakter łagodny lub umiarkowany. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie, odpowiednie leczenie w okresie prenatalnym oraz kompleksowa opieka poporodowa skupiona na optymalizacji rozwoju dziecka i zapobieganiu długoterminowym konsekwencjom zdrowotnym.

Opieka nad dziećmi z historią hipotrofii asymetrycznej powinna obejmować regularne monitorowanie wzrostu i rozwoju, wczesną interwencję w przypadku opóźnień rozwojowych oraz edukację rodziców na temat zdrowego stylu życia. Szczególną uwagę należy zwrócić na profilaktykę otyłości oraz promocję aktywności fizycznej.