Jakie funkcje pełni wyrostek robaczkowy? Metody rozpoznania zapalenia wyrostka

Przez lata uważano, że wyrostek robaczkowy to jedynie bezużyteczna pozostałość ewolucyjna. Dziś wiemy, że ten niepozorny narząd może odgrywać ważną rolę w funkcjonowaniu układu odpornościowego i mikrobiomu jelitowego. Choć jego zapalenie wciąż jest jedną z najczęstszych przyczyn nagłych operacji, coraz więcej badań dowodzi, że wyrostek nie jest tylko „ślepym zaułkiem” naszego jelita, ale elementem o istotnym znaczeniu biologicznym.

Budowa i położenie wyrostka robaczkowego

Wyrostek robaczkowy (appendix vermiformis) jest cienkim, rurkowatym uchyłkiem jelita ślepego, mającym zazwyczaj od 6 do 10 centymetrów długości. Jego ściana zbudowana jest z tych samych warstw co inne odcinki przewodu pokarmowego – błony śluzowej, mięśniowej i surowiczej. Wewnątrz znajduje się światło wyścielone nabłonkiem, w którym gromadzi się śluz oraz resztki treści jelitowej.

Wyrostek robaczkowy leży w prawym dolnym kwadrancie jamy brzusznej, w okolicy określanej jako punkt McBurneya, czyli mniej więcej w połowie odległości między pępkiem a kolcem biodrowym przednim górnym. Jego położenie może się jednak znacznie różnić w zależności od długości krezki jelita ślepego i indywidualnej budowy anatomicznej. Zdarza się, że wyrostek przebiega ku miednicy małej, za kątnicą, a nawet ku górze, co może komplikować rozpoznanie zapalenia.

Funkcje wyrostka robaczkowego

Przez dziesięciolecia sądzono, że wyrostek jest narządem szczątkowym, który nie pełni żadnej funkcji. Jednak ta niewielka struktura ma znaczenie zarówno immunologiczne, jak i mikrobiologiczne. W błonie śluzowej wyrostka znajduje się duża ilość tkanki limfatycznej, podobnej do tej, która występuje w migdałkach gardłowych czy w ścianach jelita cienkiego. U dzieci i młodych dorosłych pełni ona funkcję swego rodzaju „szkoły” dla limfocytów – komórek odpornościowych uczących się rozpoznawać drobnoustroje chorobotwórcze. Dzięki temu wyrostek uczestniczy w budowaniu lokalnej odporności jelitowej i może chronić organizm przed infekcjami przewodu pokarmowego.

Kolejną istotną funkcją jest rola „rezerwuaru” pożytecznych bakterii jelitowych. W sytuacjach, gdy mikroflora w świetle jelit zostaje zniszczona – na przykład po antybiotykoterapii lub biegunce – bakterie bytujące w wyrostku mogą ponownie zasiedlić jelita, przywracając ich prawidłową równowagę. W tym sensie wyrostek można uznać za naturalny magazyn mikrobioty, który pomaga w regeneracji układu pokarmowego.

Z wiekiem ilość tkanki limfatycznej w wyrostku maleje, co tłumaczy, dlaczego jego funkcje immunologiczne są szczególnie ważne w dzieciństwie i młodości. Nie oznacza to jednak, że u dorosłych narząd traci znaczenie – jego wpływ na mikrobiotę jelitową pozostaje aktualny przez całe życie.

Jakie mogą być przyczyny zapalenia wyrostka robaczkowego?

Ostre zapalenie wyrostka robaczkowego jest jedną z najczęstszych przyczyn tzw. ostrego brzucha, czyli nagłych bólów jamy brzusznej wymagających interwencji chirurgicznej. Występuje najczęściej u dzieci i młodych dorosłych, ale może pojawić się w każdym wieku.

Bezpośrednią przyczyną jest zwykle zatkanie światła wyrostka, co prowadzi do nagromadzenia śluzu, zwiększenia ciśnienia w jego wnętrzu i namnażania bakterii. Zator może być spowodowany przez kamień kałowy, obrzęk błony śluzowej, ciała obce, a niekiedy nawet pasożyty.

Zastój treści powoduje obrzęk ściany, zaburzenia ukrwienia i w konsekwencji martwicę tkanek. Kiedy proces zapalny się nasila, może dojść do perforacji, czyli pęknięcia ściany wyrostka i rozlanego zapalenia otrzewnej – stanu bezpośrednio zagrażającego życiu.

Jakie są objawy zapalenia wyrostka robaczkowego?

Pierwszym i najczęstszym objawem jest ból brzucha. Zazwyczaj zaczyna się on w okolicy pępka lub nadbrzusza, a następnie – w ciągu kilku godzin – przemieszcza się do prawego dołu biodrowego. Ból staje się coraz bardziej intensywny i ostry, szczególnie przy kaszlu, chodzeniu lub ucisku tej okolicy.

Towarzyszą mu często nudności, utrata apetytu, wymioty oraz gorączka. W badaniu przedmiotowym stwierdza się bolesność uciskową w punkcie McBurneya oraz objawy otrzewnowe, takie jak:

• obrona mięśniowa (mimowolny, silny skurcz mięśni powłok brzusznych, który uniemożliwia lekarzowi palpacyjne badanie brzucha);
• dodatni objaw Blumberga (nagły ból przy gwałtownym zwolnieniu ucisku na brzuch).

U dzieci, osób starszych i kobiet w ciąży obraz kliniczny bywa mniej typowy, co utrudnia rozpoznanie. Nietypowe położenie wyrostka – np. miednicze lub zakątnicze – może powodować, że ból lokalizuje się w innej części brzucha, a dominującym objawem są zaburzenia oddawania moczu lub biegunka.

Jak przebiega diagnostyka zapalenia wyrostka robaczkowego?

Rozpoznanie zapalenia wyrostka robaczkowego opiera się na połączeniu wywiadu lekarskiego, badania przedmiotowego, badań laboratoryjnych oraz metod obrazowych. Istotną rolę odgrywa ocena charakteru bólu, jego lokalizacji, dynamiki narastania i objawów towarzyszących.

W badaniu fizykalnym lekarz zwraca uwagę na objawy typowe, takie jak bolesność uciskowa w punkcie McBurneya, obrona mięśniowa czy dodatni objaw Blumberga. Pomocne bywają również inne objawy kliniczne, np.:

• objaw Rovsinga (ból w prawym dole biodrowym przy ucisku lewej strony brzucha);
• objaw Jaworskiego (ból przy opuszczaniu prawej nogi w pozycji leżącej).

Ich obecność sugeruje lokalne podrażnienie otrzewnej i wspiera rozpoznanie zapalenia.

Badania laboratoryjne potwierdzają obecność stanu zapalnego. Najczęściej obserwuje się wzrost liczby leukocytów oraz podwyższone stężenie białka C-reaktywnego (CRP ilościowo). U niektórych pacjentów oznacza się także poziom prokalcytoniny (PCT), która może pomóc w ocenie ciężkości zakażenia. U dzieci i kobiet w wieku rozrodczym wykonuje się dodatkowe badania w celu różnicowania z chorobami układu moczowo-płciowego, takimi jak zakażenie dróg moczowych, zapalenie przydatków czy torbiel jajnika.

W diagnostyce obrazowej podstawową metodą pozostaje ultrasonografia (USG) jamy brzusznej. To badanie nieinwazyjne, bezpieczne i powszechnie dostępne. Typowym obrazem zapalenia wyrostka jest nieruchomy, niepodatny na ucisk, pogrubiały wyrostek o średnicy powyżej 6 mm, z płynem w świetle i przekrwieniem ściany w badaniu dopplerowskim. Często można także uwidocznić kamień kałowy lub płyn w jamie otrzewnej.

Jeżeli wynik USG jest niejednoznaczny, wykonuje się tomografię komputerową (TK). TK pozwala dokładnie ocenić lokalizację wyrostka, stopień zaawansowania zapalenia oraz ewentualne powikłania, takie jak ropień, perforacja czy naciek zapalny. U kobiet w ciąży i u dzieci, ze względu na promieniowanie, preferowanym badaniem jest rezonans magnetyczny (MRI), który ma równie wysoką wartość diagnostyczną.

Ostateczne rozpoznanie ustala się na podstawie całokształtu obrazu klinicznego. W przypadkach wątpliwych, gdy objawy są nietypowe, pacjent pozostaje pod obserwacją w warunkach szpitalnych, z kontrolą parametrów zapalnych i powtarzanymi badaniami obrazowymi.

Na czym polega leczenie zapalenia wyrostka robaczkowego?

Standardem leczenia pozostaje appendektomia, czyli chirurgiczne usunięcie wyrostka robaczkowego. Obecnie najczęściej wykonuje się ją metodą laparoskopową, co pozwala na mniejsze nacięcia, krótszy czas rekonwalescencji i lepszy efekt kosmetyczny. Po operacji pacjenci zazwyczaj wracają do pełnej aktywności w ciągu kilku tygodni. Co ciekawe, usunięcie wyrostka nie powoduje zauważalnych zaburzeń funkcji przewodu pokarmowego – organizm potrafi zrekompensować jego brak, choć u niektórych osób obserwuje się niewielkie zmiany w mikroflorze jelitowej.

W wybranych przypadkach – zwłaszcza przy ograniczonym zapaleniu bez objawów perforacji – rozważa się leczenie zachowawcze, polegające na podaniu antybiotyków i obserwacji. Nie jest to jednak rozwiązanie trwałe, ponieważ ryzyko nawrotu zapalenia pozostaje stosunkowo wysokie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wyrostek robaczkowy jest potrzebny?

Tak, choć nie jest niezbędny do życia. Współcześnie wiadomo, że odgrywa rolę w utrzymaniu odporności i równowagi mikrobiologicznej jelit, zwłaszcza u dzieci.

Czy można zapobiec zapaleniu wyrostka?

Nie istnieje skuteczna metoda profilaktyki. Zachowanie zdrowej diety bogatej w błonnik może jednak sprzyjać regularnej pracy jelit i zmniejszać ryzyko zatorów w świetle wyrostka.

Jak odróżnić zapalenie wyrostka od bólu żołądka?

Ból w zapaleniu wyrostka ma charakter przemieszczający się – zaczyna się w okolicy pępka, a następnie lokalizuje po prawej stronie. Dodatkowo pojawiają się: gorączka, nudności i tkliwość przy ucisku.

Czy można żyć bez wyrostka?

Tak. Po jego usunięciu organizm funkcjonuje prawidłowo, choć teoretycznie może dojść do niewielkich zmian w składzie flory jelitowej.

Czy zapalenie wyrostka zawsze wymaga operacji?

W większości przypadków tak. Leczenie zachowawcze jest zarezerwowane dla wybranych pacjentów i wymaga ścisłej kontroli lekarskiej.

A: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela