Jakie są objawy półpaśca usznego? Diagnostyka i leczenie

Półpasiec uszny, zwany także herpes zoster oticus, jest poważną postacią półpaśca, wynikającą z reaktywacji wirusa Varicella zoster w nerwie twarzowym i przedsionkowo-ślimakowym. Choroba objawia się charakterystycznymi zmianami skórnymi w obrębie małżowiny usznej i przewodu słuchowego, którym towarzyszą: silny ból, porażenie nerwu twarzowego oraz zaburzenia słuchu i równowagi. W artykule znajdziesz omówienie przyczyn, objawów, szczegółowej diagnostyki oraz metod leczenia, które pozwalają ograniczyć ryzyko powikłań i poprawić komfort życia pacjentów.

Czym jest półpasiec uszny?

Półpasiec uszny, znany również jako herpes zoster oticus, to rzadka, ale poważna postać półpaśca. Wywoływany jest przez reaktywację wirusa Varicella zoster (ang. VZV, systematycznie: ludzkiego herpeswirusa typu 3, ang. HHV-3) w nerwie twarzowym i nerwie przedsionkowo-ślimakowym. Półpasiec uszny występuje stosunkowo rzadko. Stanowi około 10–15% wszystkich przypadków półpaśca twarzowego i zaledwie 1–2% przypadków półpaśca w ogóle. 

Choroba najczęściej dotyczy osób po 50. roku życia, zwłaszcza tych z obniżoną odpornością, chorobami przewlekłymi lub po leczeniu immunosupresyjnym. W grupach wysokiego ryzyka znajdują się także pacjenci z niedoborem odporności humoralnej i komórkowej, np. osoby po przeszczepach narządów lub z chorobami hematologicznymi.

Jakie mogą być przyczyny półpaśca usznego?

Bezpośrednią przyczyną półpaśca usznego jest reaktywacja wirusa Varicella zoster (VZV), który pozostaje w stanie utajenia w zwojach nerwowych, najczęściej w czuciowych nerwu trójdzielnego i nerwu twarzowego, po przebytym zakażeniu ospą wietrzną w dzieciństwie lub w okresie nastoletnim. Wirus w stanie utajenia nie replikuje się aktywnie, a jego obecność w komórkach nerwowych nie wywołuje objawów, co sprawia, że większość ludzi pozostaje nosicielami VZV przez całe życie. Reaktywacja wirusa prowadzi do migracji patogenu wzdłuż włókien nerwowych do skóry lub błon śluzowych, co skutkuje typową wysypką i bólem neuropatycznym.

Mechanizmy reaktywacji nie są jeszcze w pełni poznane, jednak dużą rolę odgrywa osłabienie odporności komórkowej, zwłaszcza limfocytów T odpowiedzialnych za kontrolę wirusa w stanie utajenia. Do czynników predysponujących należą przede wszystkim: 

• wiek (ryzyko wzrasta znacząco po 50. roku życia); 
• choroby przewlekłe takie jak: cukrzyca, przewlekła niewydolność nerek, choroby wątroby czy choroby nowotworowe; 
• leczenie immunosupresyjne, w tym chemioterapia i terapie biologiczne stosowane w chorobach autoimmunologicznych;
• stres fizyczny i psychiczny  – przewlekły stres prowadzi do wzrostu poziomu kortyzolu i modulacji funkcji układu odpornościowego, co obniża kontrolę nad wirusem utajonym. 

Ryzyko reaktywacji mogą zwiększać również czynniki takie jak ostre infekcje wirusowe, urazy nerwów czaszkowych, a także niedobory witamin i składników mineralnych wspomagających odporność (m.in. witamina D, cynk) .

U osób z cukrzycą, chorobami nerek, nowotworami lub innymi schorzeniami przewlekłymi reaktywacja wirusa często przebiega bardziej agresywnie i może szybciej prowadzić do powikłań neurologicznych. U osób starszych i z obniżoną odpornością, reaktywacja wirusa może obejmować nie tylko obszar skóry, ale również ucho wewnętrzne i struktury ośrodkowego układu nerwowego, co zwiększa ryzyko powikłań trwałych.

Jakie są objawy półpaśca usznego?

Pierwsze symptomy półpaśca usznego pojawiają się w fazie prodromalnej, która zwykle występuje kilka dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki. Pacjenci zgłaszają:

• pieczenie, 
• kłucie, 
• mrowienie, 
• jednostronny, pulsujący ból w okolicy ucha, małżowiny, a czasami też wzdłuż żuchwy i skroni. 

Objawy mają zazwyczaj jednostronny charakter, co odróżnia je od innych chorób zakaźnych i nerwowych. Ból może być bardzo intensywny, nasilać się w nocy, a czasami jest mylony z zapaleniem ucha środkowego lub neuralgią nerwu trójdzielnego. 

Wysypka skórna 

W kolejnych dniach pojawia się wysypka skórna, która obejmuje małżowinę uszną, przewód słuchowy zewnętrzny, a niekiedy też błonę bębenkową. Wysypka zaczyna się od drobnych grudek, które szybko przekształcają się w pęcherzyki wypełnione surowiczym płynem. Pęcherzyki mogą zlewać się w większe skupiska, tworząc bolesne owrzodzenia i powodując znaczny dyskomfort przy dotyku. W niektórych przypadkach zmiany skórne rozprzestrzeniają się również na twarz, szyję i okolicę za uchem, zwłaszcza u osób z obniżoną odpornością.

Objawy neurologiczne 

Oprócz zmian skórnych u pacjentów często występują objawy neurologiczne wynikające z zajęcia nerwu twarzowego i nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Wśród nich można wymienić: 

• porażenie nerwu twarzowego, które objawia się asymetrią mimiki, opadaniem kącika ust, trudnościami w zamykaniu powiek, opadaniem brwi i problemami z artykulacją mowy,
• zajęcie nerwu przedsionkowo-ślimakowego prowadzące do zawrotów głowy, zaburzeń równowagi i nudności, co w skrajnych przypadkach utrudnia chodzenie i wykonywanie codziennych czynności. Dodatkowo chorzy często doświadczają szumów usznych, niedosłuchu przewodzeniowego lub odbiorczego, co może być przejściowe lub utrzymywać się przez dłuższy czas po ustąpieniu wysypki.

Objawy ogólne 

Chorobie mogą towarzyszyć objawy ogólne, takie jak:

• gorączka, 
• osłabienie, 
• złe samopoczucie, 
• bóle mięśniowe. 

U osób starszych lub z obniżoną odpornością objawy są zwykle bardziej nasilone, a przebieg choroby cięższy. W niektórych przypadkach, zwłaszcza u pacjentów immunoniekompetentnych, wirus może prowadzić do powikłań obejmujących ośrodkowy układ nerwowy, co manifestuje się zapaleniem mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych, a także rozsianym zakażeniem skóry i błon śluzowych.

Na czym polega diagnostyka półpaśca usznego?

Rozpoznanie półpaśca usznego wymaga kompleksowego podejścia klinicznego, łączącego w sobie dokładny wywiad lekarski, badanie fizykalne oraz odpowiednie badania laboratoryjne i obrazowe. 

Wywiad lekarski 

Wywiad odgrywa istotną rolę – pozwala ustalić czas trwania dolegliwości bólowych, charakter bólu, jego lokalizację oraz dynamikę zmian skórnych. Istotne jest również zebranie informacji o występowaniu objawów neurologicznych (jak: porażenie nerwu twarzowego, zawroty głowy, szumy uszne), a także ocena czynników ryzyka, w tym wieku chorego, chorób przewlekłych, stanu odporności i przebytych infekcji wirusowych.

Badanie fizykalne 

Umożliwia ocenę stopnia porażenia nerwu twarzowego, asymetrii mimiki, opadania kącika ust, trudności w zamykaniu powiek oraz zakresu zmian skórnych w obrębie małżowiny usznej, przewodu słuchowego i błony bębenkowej. Obserwacja pęcherzyków, ich rozmieszczenia, wielkości oraz stopnia owrzodzenia pozwala odróżnić półpasiec od innych chorób dermatologicznych i zakaźnych, takich jak opryszczka pospolita, zapalenie ucha zewnętrznego czy infekcje bakteryjne skóry.

Badania PCR

Podstawową rolę w diagnostyce laboratoryjnej odgrywa reakcja łańcuchowa polimerazy (Infekcje wirusowe met. RT-PCR) wirusa Varicella zoster, umożliwiająca wykrycie materiału genetycznego wirusa w wysięku z pęcherzyków lub w wydzielinie z przewodu słuchowego. Badania PCR cechują się wysoką czułością i specyficznością, co pozwala na szybkie i jednoznaczne potwierdzenie zakażenia, szczególnie w pierwszych dniach choroby. Oprócz tego w diagnostyce wspomagającej można oznaczać poziom przeciwciał dla wirusów HHV 1 i HHV2,  zwyczajowo określanych jako HSV 1 i HSV 2:  Herpes simplex virus (HSV-1/2) IgM i Herpes simplex virus (HSV-1/2) IgG w surowicy, co jest przydatne w rozróżnieniu zakażenia pierwotnego od reaktywacji. W ramach oceny ogólnego stanu zdrowia wykonuje się również morfologię krwi, badania biochemiczne, w tym enzymy wątrobowe i markery stanu zapalnego.

Badania obrazowe 

W przypadku podejrzenia zajęcia ucha wewnętrznego, nerwu twarzowego lub powikłań w obrębie ośrodkowego układu nerwowego niezbędne są badania obrazowe. Rezonans magnetyczny (MRI) pozwala uwidocznić zmiany w nerwie twarzowym, przedsionkowo-ślimakowym oraz w tkankach miękkich ucha, natomiast tomografia komputerowa (TK) umożliwia dokładną ocenę struktur kostnych, przewodu słuchowego i jamy bębenkowej. Audiometria tonalna i impedancyjna jest stosowana do wykrycia niedosłuchu przewodzeniowego lub odbiorczego, a specjalistyczne testy równowagi – takie jak testy kaloryczne, videonystagmografia czy platforma stabilometryczna – pozwalają ocenić funkcjonowanie układu przedsionkowego.

Wczesna i dokładna diagnostyka półpaśca usznego jest kluczowa nie tylko dla potwierdzenia rozpoznania, lecz także dla wczesnego wdrożenia leczenia przeciwwirusowego i objawowego. Skrócenie czasu od pojawienia się pierwszych objawów do rozpoczęcia terapii znacząco ogranicza ryzyko powikłań neurologicznych, zmniejsza intensywność bólu i poprawia rokowanie pacjenta. Ponadto systematyczna ocena funkcji nerwów czaszkowych i słuchu w trakcie leczenia pozwala na monitorowanie postępu choroby oraz szybkie reagowanie w razie pojawienia się powikłań.

Jakie są metody leczenia półpaśca usznego?

Leczenie półpaśca usznego obejmuje:

• farmakoterapię przeciwwirusową, 
• leczenie objawowe, 
• rehabilitację neurologiczną. 

Farmakoterapia 

W farmakoterapii stosuje się Acyklowir, Walacyklowir lub Famcyklowir, które najlepiej podać w ciągu pierwszych 72 godzin od pojawienia się objawów. Leki te skracają czas trwania choroby, łagodzą ból i zmniejszają ryzyko powikłań neurologicznych.

Leczenie objawowe 

Obejmuje podawanie leków przeciwbólowych, takich jak Paracetamol lub NLPZ, a w przypadku bólu neuropatycznego – preparatów gabapentyny lub pregabaliny. Miejscowo stosuje się maści łagodzące podrażnienia skóry, zawierające pantenol, aloes lub inne substancje kojące.

Rehabilitacja neurologiczna 

U pacjentów z porażeniem nerwu twarzowego obejmuje ćwiczenia mimiczne, masaże oraz elektrostymulację nerwu, wspomagając regenerację funkcji mięśni twarzy i zmniejszając ryzyko trwałych powikłań. W przypadku zaburzeń słuchu lub równowagi konieczne jest wsparcie audiologiczne i specjalistyczna rehabilitacja przedsionkowa.

Powikłania i rokowanie

Najczęstszym powikłaniem półpaśca usznego jest neuralgia popółpaścowa, utrzymująca się miesiące lub lata po ustąpieniu wysypki. U niektórych pacjentów dochodzi do trwałego porażenia nerwu twarzowego, niedosłuchu, zaburzeń równowagi oraz wtórnych zakażeń bakteryjnych skóry i przewodu słuchowego. Rokowanie zależy od wieku pacjenta, szybkości rozpoznania choroby i skuteczności leczenia. Wczesna diagnostyka i natychmiastowa interwencja farmakologiczna znacząco ograniczają ryzyko powikłań i poprawiają komfort życia.

Profilaktyka

Profilaktyka półpaśca usznego opiera się przede wszystkim na szczepieniach przeciwko wirusowi ospy wietrznej i półpaścia: Varicella zoster, które zmniejszają ryzyko wystąpienia choroby i jej powikłań, zwłaszcza u osób starszych i z grup ryzyka. Ważna jest także kontrola chorób współistniejących oraz unikanie czynników obniżających odporność, takich jak przewlekły stres czy infekcje wirusowe.

A: dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela