Test zegara – prosty rysunek, który pomaga ocenić pracę mózgu

Jedną z najprostszych i najczęściej stosowanych metod wczesnej diagnostyki zaburzeń funkcji poznawczych jest Test Rysowania Zegara (TRZ). To szybkie badanie przesiewowe pozwala wyłapać pierwsze niepokojące zmiany oraz wspomaga wczesne wykrywanie choroby Alzheimera – nawet wtedy, gdy objawy nie są jeszcze na tyle nasilone, by rozpoznać pełnoobjawowe otępienie.

Czym są funkcje poznawcze?

Funkcje poznawcze (kognitywne) to procesy myślowe, które umożliwiają nam odbieranie, przetwarzanie, przechowywanie i wykorzystywanie informacji z otoczenia. Należą do nich m.in.:

• pamięć,
• uwaga,
• koncentracja,
• myślenie logiczne,
• funkcje językowe (mowa i rozumienie tekstu),
• wyobraźnia przestrzenna oraz
• funkcje wykonawcze, czyli zdolność do planowania i podejmowania decyzji.

Jakie są objawy zaburzeń funkcji poznawczych?

Osłabienie tych zdolności może objawiać się na wiele sposobów – od subtelnych sygnałów po poważniejsze trudności w codziennym funkcjonowaniu. Najczęstsze z nich to:

• Problemy z pamięcią świeżą – częste zapominanie o niedawnych wydarzeniach, umówionych spotkaniach czy powtarzanie tych samych pytań.
• Trudności z koncentracją i uwagą – łatwe rozpraszanie się i problem ze skupieniem uwagi na czytaniu czy rozmowie.
• Zaburzenia orientacji w czasie i przestrzeni – gubienie się w dobrze znanych miejscach lub mylenie dni i godzin.
• Trudności w planowaniu i organizacji – problemy z wykonywaniem złożonych, ale dotąd rutynowych czynności (np. gotowanie według przepisu, obsługa sprzętów domowych, zarządzanie rachunkami).
• Zaburzenia językowe – trudności w doborze odpowiednich słów, zapominanie nazw codziennych przedmiotów czy zawieszanie się w trakcie wypowiedzi.

Test zegara – co bada?

Test Rysowania Zegara (TRZ) to proste, a zarazem niezwykle skuteczne badanie służące do oceny funkcji poznawczych oraz sprawności wzrokowo-przestrzennej, za które odpowiadają m.in. płaty czołowe i kora skroniowo-ciemieniowa. W praktyce klinicznej stosuje się go jako popularne narzędzie przesiewowe do wczesnego wykrywania choroby Alzheimera, ogólnej diagnostyki otępienia oraz oceny sprawności umysłowej u osób starszych.

Test rysowania zegara – instrukcja

Aby przeprowadzić Test Rysowania Zegara (TRZ) potrzebne będą:

• Biała czysta kartka (format A4)
• Długopis lub ołówek

W klasycznym wariancie:

• prosimy badanego o narysowanie koła,
• następnie o wpisanie na tarczy wszystkich cyfr reprezentujących godziny.
• Ostatnim etapem jest poproszenie o zaznaczenie konkretnej godziny – najczęściej 11:10.

Polecenie zaznaczenia godziny 11:10 wymaga nie tylko znajomości wyglądu zegara, ale również prawidłowego przełożenia informacji słownej na układ przestrzenny wskazówek.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/choroba-alzheimera-kompendium-wiedzy/

W zależności od przyjętego protokołu diagnostycznego instrukcja wykonania badania może się nieznacznie różnić.

Rysunek 1. Przykłady wykonania testu rysowania zegara ocenione na 5–1 punktów według skali Sunderlanda. Źródło: Sunderland i wsp., 1989 [5].

Test zegara – interpretacja

Interpretacja Testu Rysowania Zegara polega nie tylko na ocenie końcowego wyglądu tarczy, ale przede wszystkim na analizie sposobu, w jaki pacjent wykonuje zadanie. Prawidłowo narysowany zegar – z równomiernie rozmieszczonymi cyframi i poprawnie ustawionymi wskazówkami – świadczy o sprawnym współdziałaniu wielu obszarów mózgu, odpowiedzialnych m.in. za wyobraźnię przestrzenną, planowanie i pamięć.

Z kolei pojawiające się błędy stanowią cenną wskazówkę diagnostyczną:

• stłoczenie cyfr po jednej stronie tarczy może sygnalizować zespół pomijania stronnego,
• trudności ze zmieszczeniem wszystkich godzin wskazują na zaburzenia funkcji wykonawczych i planowania,
• błędne ustawienie wskazówek (np. skierowanie wskazówki na cyfrę 10 zamiast na 2 przy poleceniu godziny 11:10) ujawnia problemy z myśleniem abstrakcyjnym.

Warto jednak pamiętać, że nieprawidłowy wynik nie jest jednoznaczny z diagnozą konkretnej choroby (np. otępienia czy udaru), lecz stanowi wyraźny sygnał do przeprowadzenia pogłębionej diagnostyki lekarskiej i neuropsychologicznej.

Kto wykonuje test zegara?

Test Rysowania Zegara może być przeprowadzony w różnych warunkach i przez różne osoby, jednak rola badania różni się w zależności od tego, kto je wykonuje:

• Lekarz POZ (pierwszego kontaktu) – to najczęstsze miejsce wykonania badania w ramach wstępnej diagnostyki. Lekarz rodzinny zleca test w gabinecie, gdy pacjent lub jego bliscy zgłaszają problemy z pamięcią.
• Lekarze specjaliści (geriatra, neurolog, psychiatra) oraz psycholodzy i neuropsycholodzy – wykonują test jako część pełnego badania stanu poznawczego. Ich ocena uwzględnia nie tylko sam wynik, ale też sposób, w jaki pacjent rysował zegar.
• Rodzina pacjenta (w warunkach domowych) – bliscy mogą przeprowadzić test w domu jako proste badanie orientacyjne. Warto jednak pamiętać: próba domowa nie zastępuje profesjonalnej diagnozy medycznej. Jeśli jej wynik budzi niepokój, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.

Nieprawidłowy wynik testu zegara – co dalej?

Gdy Test Rysowania Zegara wykaże nieprawidłowości, nie oznacza to od razu ostatecznej diagnozy otępienia czy choroby Alzheimera, lecz jest to wyraźny sygnał do rozpoczęcia pogłębionej ścieżki diagnostycznej.

Dalsze postępowanie pacjenta zazwyczaj wygląda następująco:

Krok 1. Konsultacja lekarska

Lekarz przeprowadza wywiad, ocenia charakter i tempo narastania objawów oraz sprawdza, czy mogą one mieć inne przyczyny, np. działania niepożądane leków, zaburzenia tarczycy, niedobór witaminy B12, depresję, zaburzenia snu lub choroby ogólnoustrojowe.

Krok 2. Pogłębiona ocena funkcji poznawczych

Lekarz lub psycholog może zastosować testy przesiewowe, takie jak MoCA lub MMSE. W przypadku niejasnego obrazu albo potrzeby dokładniejszego określenia rodzaju zaburzeń wykonuje się pełne badanie neuropsychologiczne.

Krok 3. Pozostałe badania

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić badania krwi, rezonans magnetyczny lub tomografię komputerową mózgu, a także oznaczenia biomarkerów choroby Alzheimera.

Krok 4. Rozpoznanie i plan postępowania

Po ustaleniu przyczyny objawów lekarz proponuje odpowiednie leczenie, postępowanie niefarmakologiczne oraz formy wsparcia pacjenta i jego bliskich.

Badania na Alzheimera z krwi – nowe możliwości diagnostyczne

Nieprawidłowy wynik testu zegara może wskazywać na zaburzenia funkcji poznawczych i stanowić przesłankę do konsultacji z lekarzem oraz rozważenia dalszej diagnostyki, także laboratoryjnej. Jednym z jej elementów mogą być badania z krwi oznaczające pTau181 lub pTau217, czyli dwie formy białka tau, różniące się miejscem fosforylacji: odpowiednio w pozycji 181 i 217.

W chorobie Alzheimera nieprawidłowo zmienione białko tau gromadzi się w komórkach nerwowych i tworzy splątki neurofibrylarne, które zaburzają ich funkcjonowanie. Podwyższone stężenia pTau181 i pTau217 we krwi mogą wiązać się z obecnością zmian amyloidowych i innych zmian typowych dla choroby Alzheimera.

• Prawidłowy wynik badania, czyli stężenie białka poniżej ustalonej wartości odcięcia, z dużym prawdopodobieństwem wskazuje, że obserwowane zaburzenia nie są związane z chorobą Alzheimera. W takiej sytuacji diagnostykę należy ukierunkować na inne możliwe przyczyny pogorszenia funkcji poznawczych.
• Podwyższony wynik zwiększa natomiast prawdopodobieństwo obecności zmian charakterystycznych dla choroby Alzheimera, ale nie stanowi samodzielnej podstawy do jej rozpoznania. Wymaga konsultacji z lekarzem i pogłębienia diagnostyki, na przykład poprzez badanie biomarkerów w płynie mózgowo-rdzeniowym lub badanie amyloid-PET.

Wyniki oznaczeń pTau181 i pTau217 powinny być zawsze interpretowane łącznie z objawami klinicznymi, wynikami testów poznawczych oraz pozostałych badań diagnostycznych.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/jak-objawia-sie-demencja-starcza-przyczyny-pierwsze-oznaki-leczenie/

Pytania i odpowiedzi

1. Kiedy wykonuje się test zegara?

Test Rysowania Zegara przeprowadza się przede wszystkim wtedy, gdy pojawia się podejrzenie zaburzeń funkcji poznawczych, takich jak kłopoty z pamięcią, uwagą czy orientacją przestrzenną. Jest to jedno z podstawowych i najchętniej stosowanych narzędzi przesiewowych w geriatrii, neurologii oraz psychologii klinicznej. Lekarz lub psycholog zleca jego wykonanie przy podejrzeniu chorób neurodegeneracyjnych, w tym głównie choroby Alzheimera oraz innych postaci otępienia.

Test jest również powszechnie wykorzystywany w diagnostyce pacjentów po przebytych udarach mózgu, urazach czaszkowo-mózgowych, a także u osób z chorobą Parkinsona czy guzami mózgu, aby ocenić ewentualne uszkodzenia płatów czołowych i ciemieniowych. Ponadto badanie to wykonuje się rutynowo podczas bilansów zdrowia osób starszych, a także do monitorowania postępu już zdiagnozowanej choroby lub oceny skuteczności wdrożonego leczenia. Jest to szybkie badanie, które pozwala sprawnie wyłapać pierwsze niepokojące sygnały.

2. Jakie funkcje poznawcze ocenia test zegara?

Test Rysowania Zegara (TRZ) to nie tylko prosta próba rysunkowa, ale przede wszystkim złożone zadanie angażujące równocześnie wiele struktur mózgowych i procesów poznawczych. Do najważniejszych funkcji ocenianych przez ten test należą:

• Funkcje wykonawcze i planowanie (kora przedczołowa) – odpowiadają za zaplanowanie przestrzeni na tarczy, ustalenie właściwej kolejności działań (najpierw koło, potem cyfry, na końcu wskazówki) oraz za kontrolę impulsów (np. zahamowanie odruchu skierowania wskazówki na cyfrę 10 przy poleceniu godziny 11:10).
• Funkcje wzrokowo-przestrzenne i orientacja w przestrzeni (płat ciemieniowy) – pozwalają na prawidłowe ocenienie proporcji tarczy, zachowanie symetrii oraz równomierne rozłożenie cyfr po obu stronach zegara.
• Praksja konstrukcyjna (sprawność motoryczno-przestrzenna) – zdolność do przełożenia wyobrażonego pojęcia zegara na konkretne, precyzyjne ruchy ręki podczas rysowania tarczy i wpisywania znaków.
• Pamięć semantyczna i pojęciowa (płat skroniowy) – wydobycie z pamięci wiedzy o tym, czym w ogóle jest zegar, jak wygląda jego tarcza, do czego służą wskazówki i co oznaczają poszczególne symbole.
• Pamięć robocza i uwaga – podtrzymanie w pamięci złożonej instrukcji podanej przez badającego w trakcie wykonywania całego zadania.
• Myślenie abstrakcyjne i operowanie symbolami – przeliczenie pojęć czasowych na symbole przestrzenne (np. zrozumienie, że pojęcie „10 minut po” wymaga skierowania wskazówki na cyfrę 2).

3. Czy test zegara można zrobić samodzielnie w domu?

Tak, Test Rysowania Zegara można bez przeszkód przeprowadzić w warunkach domowych, traktując go jako prosty i szybki sprawdzian wstępny dla siebie lub kogoś z bliskich. Wystarczy przygotować czystą kartkę, długopis oraz poprosić o narysowanie tarczy, wpisanie wszystkich godzin i zaznaczenie konkretnej pory, na przykład 11:10. Należy jednak pamiętać, że samodzielna i rzetelna interpretacja otrzymanego wyniku jest w domu po prostu niemożliwa.

Prawidłowa ocena rysunku wymaga specjalistycznej wiedzy medycznej, ponieważ diagnosta zwraca uwagę nie tylko na ostateczny wygląd tarczy, ale także na cały proces jej powstawania – kolejność wpisywania cyfr, wahania czy ruchy dłoni. Na jakość wykonania zadania wpływa też wiek, poziom wykształcenia czy zwykły stres. Z tego powodu ostateczną interpretację zawsze powinien przeprowadzić lekarz lub psycholog kliniczny. Rysunek zrobiony w domu warto jednak zachować i zabrać ze sobą na wizytę jako cenny materiał pomocniczy.

Mgr Małgorzata Przybyło

Psycholog