Badania na płodność kobiet i mężczyzn – przebieg diagnostyki krok po kroku

Płodność jest ważnym aspektem zdrowia kobiety i mężczyzny, który pozwala zrealizować marzenia o rodzicielstwie. Co jednak zrobić, gdy mimo starań ciąża nie pojawia się zbyt długo? Od czego rozpocząć poszukiwanie przyczyny i jakie badania warto wykonać w pierwszej kolejności? Diagnostyka niepłodności obejmuje oboje partnerów i powinna przebiegać według określonego planu. Sprawdź, jak krok po kroku wygląda ocena płodności kobiety i mężczyzny.

Skąd wiadomo, że płodność jest obniżona?

Podejrzenie obniżonej płodności pojawia się, gdy mimo regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji przez określony czas nie dochodzi do ciąży. Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia niepłodność oznacza brak ciąży po co najmniej 12 miesiącach regularnych starań. Jest chorobą układu rozrodczego kobiety lub mężczyzny, a jej przyczynę w wielu przypadkach można rozpoznać i leczyć. Niepłodności nie należy utożsamiać z bezpłodnością, czyli trwałą i nieodwracalną niezdolnością do poczęcia potomstwa.

Moment rozpoczęcia diagnostyki zależy przede wszystkim od wieku kobiety.

• Gdy kobieta ma mniej niż 35 lat, badania zaleca się zwykle po 12 miesiącach nieskutecznych starań.
• Między 35. a 39. rokiem życia warto zgłosić się do lekarza już po 6 miesiącach.
• Po ukończeniu 40 lat diagnostykę najlepiej rozpocząć bez zwlekania, nawet przed podjęciem starań o ciążę.

Wcześniejsza konsultacja jest wskazana niezależnie od wieku, jeżeli występują nieregularne miesiączki, endometrioza, choroby mogące wpływać na płodność albo podejrzenie nieprawidłowości po stronie mężczyzny. Diagnostyka od początku powinna więc obejmować oboje partnerów.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Obniżona płodność – kogo dotyczy częściej?

Obniżona płodność może dotyczyć zarówno kobiety, jak i mężczyzny. Nie należy więc zakładać, że trudności z uzyskaniem ciąży wynikają przede wszystkim z nieprawidłowości po stronie kobiety. Czynniki męskie są jedyną przyczyną niepłodności u około 20–30% par, a w kolejnych 20–30% przypadków współwystępują z czynnikiem kobiecym. Oznacza to, że nieprawidłowości dotyczące płodności mężczyzny mogą mieć znaczenie nawet u około połowy par zmagających się z niepłodnością. W pozostałych przypadkach przyczyna leży po stronie kobiety, dotyczy obojga partnerów lub pozostaje niewyjaśniona mimo przeprowadzonej diagnostyki.

Wiek wpływa na płodność u obu płci, jednak jego znaczenie jest wyraźnie większe u kobiet – szczególnie po 35. roku życia, gdy zmniejszają się liczba i jakość komórek jajowych. Z tego powodu diagnostyka niepłodności powinna od początku obejmować równolegle oboje partnerów, nawet jeżeli jedno z nich ma już dzieci z wcześniejszego związku.

Obniżona płodność – kobieta

Zacznijmy od kobiety. Na czym polegają badania płodności u kobiet?

Badanie płodności kobiety nie polega na wykonaniu jednego, uniwersalnego testu na płodność.

Diagnostyka rozpoczyna się od:

• szczegółowego wywiadu,
• badania ginekologicznego,
• oceny regularności cykli miesiączkowych.

Kolejnym etapem są badania laboratoryjne oraz obrazowe – zazwyczaj przezpochwowe USG. W określonych sytuacjach wykonuje się również badanie drożności jajowodów metodą HyCoSy, HyFoSy lub HSG. Badanie pozwala ocenić, czy jajowody są drożne oraz wykryć ich zwężenie lub zamknięcie. Takie nieprawidłowości mogą utrudniać lub uniemożliwiać spotkanie komórki jajowej z plemnikiem.

Jak sprawdzić płodność u kobiety?

Badania laboratoryjne istotne w diagnostyce płodności kobiet

Zakres badań hormonalnych zależy od przebiegu cykli, objawów, wieku i wywiadu z pacjentką. Nie wszystkie wymienione oznaczenia wykonuje się rutynowo u każdej kobiety diagnozowanej z powodu niepłodności.

Wśród badań laboratoryjnych istotnych w diagnostyce płodności występują:

• AMH – hormon antymüllerowski

Jest wytwarzany przez komórki niewielkich pęcherzyków jajnikowych i służy przede wszystkim do oceny rezerwy jajnikowej, czyli przybliżonej liczby pozostałych pęcherzyków zawierających komórki jajowe. Niskie stężenie AMH może wskazywać na zmniejszoną rezerwę jajnikową i przewidywać słabszą odpowiedź jajników na stymulację. Nie oznacza jednak, że naturalne zajście w ciążę jest niemożliwe, ponieważ AMH nie ocenia bezpośrednio jakości komórek jajowych. Wysokie stężenie może towarzyszyć zespołowi policystycznych jajników i wiązać się z nadmierną odpowiedzią na leki stosowane podczas stymulacji.

• FSH – hormon folikulotropowy

Pobudza wzrost i dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych. Podwyższone stężenie FSH może świadczyć o zmniejszonej rezerwie jajnikowej lub niewydolności jajników. Niskie stężenie, zwłaszcza gdy towarzyszą mu niskie wartości LH i estradiolu, może wskazywać na zaburzenia pracy podwzgórza lub przysadki, prowadzące do braku owulacji. Pojedynczy wynik FSH nie powinien być interpretowany samodzielnie, ponieważ jego wartość może zmieniać się pomiędzy cyklami.

• LH – hormon luteinizujący

Uczestniczy w końcowym dojrzewaniu pęcherzyka i wywołuje owulację. Nieprawidłowe stężenie LH może wskazywać na zaburzenia osi hormonalnej odpowiedzialnej za cykl miesiączkowy. Podwyższone LH bywa obserwowane u kobiet z zespołem policystycznych jajników, szczególnie gdy występują nieregularne miesiączki, nadmiar androgenów i brak owulacji. Niskie stężenie może towarzyszyć zaburzeniom podwzgórzowo-przysadkowym i prowadzić do zahamowania dojrzewania pęcherzyków.

• Estradiol

Jest podstawowym estrogenem wytwarzanym przez rozwijające się pęcherzyki jajnikowe. Jego oznaczenie pomaga ocenić aktywność jajników i prawidłowo zinterpretować wynik FSH. Niskie stężenie estradiolu może wskazywać na niedostateczną pracę jajników lub zaburzenia podwzgórza i przysadki, czego konsekwencją mogą być nieregularne miesiączki albo brak owulacji. Podwyższony wynik na początku cyklu może z kolei obniżyć wartość FSH do pozornie prawidłowego poziomu i w ten sposób maskować zmniejszoną rezerwę jajnikową.

• TSH – hormon tyreotropowy

Pozwala ocenić czynność tarczycy, której hormony wpływają na regularność cykli i przebieg owulacji. Podwyższone TSH może wskazywać na niedoczynność tarczycy, natomiast obniżone – między innymi na jej nadczynność. Zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą prowadzić do przewlekłego braku owulacji, nieregularnych miesiączek lub zaniku miesiączki. Nieprawidłowy wynik TSH wymaga zwykle powtórzenia oznaczenia i uzupełnienia diagnostyki co najmniej o FT4.

• Testosteron

Jego oznaczenie służy przede wszystkim do wykrywania nadmiaru androgenów, szczególnie u kobiet z nieregularnymi miesiączkami, trądzikiem, nadmiernym owłosieniem lub łysieniem typu androgenowego. Podwyższone stężenie może wskazywać na PCOS (zespół policystycznych jajników), któremu często towarzyszą zaburzenia lub brak owulacji. Znacznie przekroczone wartości wymagają wykluczenia innych przyczyn, między innymi chorób nadnerczy lub guzów wydzielających androgeny. Niskie stężenie testosteronu nie jest natomiast samodzielnym wskaźnikiem niepłodności.

• Prolaktyna

Fizjologicznie odpowiada przede wszystkim za rozwój gruczołów piersiowych i laktację. Jej nadmierne stężenie może hamować wydzielanie hormonów sterujących pracą jajników, obniżać poziom estradiolu i prowadzić do rzadkich miesiączek, ich zaniku lub braku owulacji. Nieznacznie podwyższony wynik należy zwykle powtórzyć, ponieważ prolaktyna może przejściowo wzrosnąć pod wpływem stresu, wysiłku, posiłku, snu lub niektórych leków. Utrzymująca się hiperprolaktynemia wymaga dalszego ustalenia przyczyny. Rutynowe oznaczanie prolaktyny u wszystkich kobiet diagnozowanych z powodu niepłodności nie jest konieczne, ale badanie ma istotne znaczenie przy nieregularnych miesiączkach, braku miesiączki lub mlekotoku.

• Progesteron

Jego oznaczenie może pomóc potwierdzić, że w danym cyklu doszło do owulacji. Badanie wykonuje się zwykle około 7 dni przed spodziewaną miesiączką, a nie automatycznie w 21. dniu każdego cyklu. Pojedynczy wynik może potwierdzić niedawną owulację, ale nie pozwala wiarygodnie ocenić jakości fazy lutealnej.

Badania obrazowe istotne w diagnostyce płodności kobiet

Kolejnym etapem diagnostyki zaburzeń płodności u kobiety są badania obrazowe, które pozwalają ocenić budowę macicy i jajników, także przebieg owulacji.

• USG przezpochwowe

Podstawowym badaniem jest USG przezpochwowe. Lekarz wprowadza do pochwy cienką sondę ultrasonograficzną, dzięki której może dokładnie obejrzeć macicę, endometrium oraz jajniki. Badanie pozwala wykryć między innymi:

• mięśniaki,
• polipy,
• torbiele,
• niektóre wady budowy macicy,
• zmiany sugerujące endometriozę.

USG wykonane na początku cyklu umożliwia również policzenie pęcherzyków antralnych, czyli ocenę AFC, będącą jednym z parametrów rezerwy jajnikowej.

USG może być także wykonywane kilkukrotnie w czasie jednego cyklu jako monitoring owulacji. Lekarz obserwuje wówczas wzrost dominującego pęcherzyka jajnikowego, grubość i wygląd endometrium, a następnie cechy świadczące o pęknięciu pęcherzyka. Monitoring pomaga określić, czy dochodzi do owulacji i w jakim momencie cyklu przypada okres największej płodności. Nie jest jednak konieczny u każdej kobiety – przy regularnych cyklach trwających 21–35 dni sam wywiad często wystarcza do wstępnego potwierdzenia prawidłowego rytmu owulacyjnego.

• Sonohysterografia i ocena jamy macicy

Jeżeli istnieje podejrzenie nieprawidłowości w obrębie jamy macicy, lekarz może zalecić sonohysterografię, określaną także jako SIS lub SHG. Podczas badania przez szyjkę macicy wprowadza się cienki cewnik, a następnie podaje niewielką ilość soli fizjologicznej. Płyn rozdziela ściany jamy macicy, dzięki czemu podczas USG lepiej widoczne stają się polipy endometrialne, mięśniaki podśluzówkowe, zrosty oraz niektóre nieprawidłowości budowy macicy.

Badanie drożności jajowodów

Ważną częścią diagnostyki niepłodności jest również sprawdzenie czy jajowody są drożne. Jedną ze stosowanych metod jest histerosalpingografia – HSG. Przez szyjkę macicy podaje się środek kontrastowy, a jego przemieszczanie obserwuje się za pomocą aparatu rentgenowskiego. Jeżeli kontrast swobodnie przepływa przez jajowody i wydostaje się do jamy otrzewnej, świadczy to o ich drożności. HSG pozwala również ocenić zarys jamy macicy i wykryć niektóre jej nieprawidłowości.

Alternatywą dla HSG jest histerosalpingo-kontrastowa ultrasonografia – HyCoSy. Przebieg początkowej części badania jest podobny: przez szyjkę macicy wprowadza się cewnik i podaje kontrast, jednak jego przepływ obserwowany jest za pomocą USG, bez wykorzystania promieniowania rentgenowskiego. Odmianą tej techniki jest HyFoSy, w której stosuje się specjalny kontrast w postaci pianki. Lekarz ocenia, czy preparat przechodzi przez każdy z jajowodów i pojawia się w ich okolicy w jamie brzusznej. Skuteczność tych metod zależy między innymi od doświadczenia osoby wykonującej badanie, a niejednoznaczny lub nieprawidłowy wynik może wymagać dalszej weryfikacji.

Histeroskopia

Dokładną ocenę wnętrza macicy umożliwia histeroskopia. Przez pochwę i szyjkę macicy wprowadza się cienki instrument wyposażony w kamerę, co pozwala bezpośrednio obejrzeć jamę macicy. Zaletą tej metody jest możliwość nie tylko rozpoznania, ale niekiedy również usunięcia polipa, zrostu lub niewielkiego mięśniaka podczas tego samego zabiegu. Histeroskopia jest jednak bardziej inwazyjna niż standardowe USG czy sonohysterografia, dlatego wykonuje się ją zwykle wtedy, gdy wcześniejsze badania wskazują na zmianę wymagającą dokładniejszej oceny lub leczenia.

Badania wykonywane w szczególnych wskazaniach – laparoskopia, USG 3D, rezonans magnetyczny

W wybranych przypadkach diagnostykę płodności uzupełnia się także:

• laparoskopią z chromopertubacją (badanie drożności jajowodów z użyciem metody laparoskopowej i barwnika),
• USG trójwymiarowym,
• rezonansem magnetycznym miednicy.

Schemat diagnozowania niepłodności u kobiet – skąd pochodzi?

Schemat diagnozowania niepłodności może opierać się na różnych rekomendacjach i algorytmach opracowanych przez polskie oraz międzynarodowe towarzystwa naukowe. Wybór konkretnej ścieżki zależy od sytuacji klinicznej, wieku pacjentki, czasu trwania starań o ciążę, zgłaszanych objawów oraz wyników dotychczasowych badań. Ostateczny zakres i kolejność diagnostyki ustala lekarz prowadzący. Niezależnie od przyjętego schematu ocena płodności powinna obejmować oboje partnerów i rozpoczynać się od metod najmniej inwazyjnych.

1. Schemat PTMRiE i PTGiP, 2025

Uproszczony schemat opracowany przez Polskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu i Embriologii (PTMRiE) oraz Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP) może stanowić główną podstawę diagnostyki prowadzonej w polskich warunkach klinicznych. Obejmuje następujące etapy:

• wywiad i badanie ginekologiczne → ocena regularności miesiączek i czynności jajników → badania hormonalne dobrane do objawów → USG narządu rodnego → ocena drożności jajowodów → badania uzupełniające wynikające z wywiadu lub wcześniejszych wyników.

Jednocześnie od początku powinna być prowadzona diagnostyka partnera, w tym przede wszystkim ocena jakości nasienia.

2. Schemat ASRM, 2021

Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu (ASRM) zaleca postępowanie systematyczne, możliwie sprawne i rozpoczynające się od najmniej inwazyjnych metod. Podstawowe elementy diagnostyki obejmują ocenę owulacji, budowy macicy, drożności jajowodów oraz – jako badanie pomocnicze – rezerwy jajnikowej.

ASRM podkreśla, że u kobiet z regularnymi cyklami trwającymi 21–35 dni dodatkowe potwierdzanie owulacji najczęściej nie jest konieczne. Zakres badań powinien być natomiast rozszerzany wtedy, gdy występują nieregularne miesiączki, brak miesiączki, objawy zaburzeń hormonalnych, podejrzenie endometriozy lub nieprawidłowości w budowie narządów rodnych.

3. Schemat ESHRE dotyczący niepłodności niewyjaśnionego pochodzenia, 2023

ESHRE 2023 nie jest ogólnym algorytmem diagnozowania każdej niepłodności, ale wytyczną dotyczącą niepłodności niewyjaśnionego pochodzenia.

Schemat Europejskiego Towarzystwa Rozrodu Człowieka i Embriologii (ESHRE) ma charakter diagnostyki przez wykluczenie. Stosuje się go przede wszystkim wtedy, gdy podstawowe badania nie wskazują jednoznacznej przyczyny trudności z uzyskaniem ciąży.

Algorytm obejmuje ocenę owulacji, drożności jajowodów, anatomii macicy oraz czynnika męskiego. W uzasadnionych przypadkach może być rozszerzony o ocenę rezerwy jajnikowej, diagnostykę zaburzeń hormonalnych i chorób ogólnoustrojowych. Rozpoznanie niepłodności niewyjaśnionego pochodzenia można postawić dopiero wtedy, gdy podstawowa diagnostyka obojga partnerów nie ujawni istotnych nieprawidłowości.

Jak zwiększyć płodność u kobiety?

Nie istnieje jeden uniwersalny sposób na zwiększenie płodności. Kluczowe znaczenie ma ustalenie przyczyny trudności z zajściem w ciążę, a następnie postępowanie zgodnie z zaleceniami lekarza. W zależności od rozpoznania leczenie może obejmować m.in.

• wyrównanie zaburzeń hormonalnych,
• leczenie chorób tarczycy,
• indukcję owulacji,
• terapię endometriozy,
• przywrócenie drożności jajowodów,
• zastosowanie metod wspomaganego rozrodu.

Samodzielne przyjmowanie hormonów czy suplementów bez wcześniejszej diagnostyki nie zastąpi leczenia dopasowanego do rzeczywistej przyczyny problemu.

Istotnym wsparciem płodności jest także zdrowy styl życia.

• Warto dążyć do utrzymania prawidłowej masy ciała, ponieważ zarówno jej nadmiar, jak i niedobór mogą zaburzać cykl miesiączkowy oraz owulację.
• Znaczenie mają również urozmaicona dieta, regularna aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności, odpowiednia ilość snu, rezygnacja z palenia tytoniu oraz ograniczenie alkoholu.

Przedłużające się starania o ciążę często są źródłem silnego napięcia emocjonalnego. Choć nie można obiecać, że samo ograniczenie stresu przywróci płodność, warto zadbać o odpoczynek, regenerację i wsparcie psychologiczne. Pomaga to lepiej radzić sobie z obciążeniem związanym z diagnostyką i leczeniem oraz wspiera ogólny stan zdrowia. Zdrowy styl życia może stworzyć korzystniejsze warunki do zajścia w ciążę, ale nie powinien opóźniać konsultacji lekarskiej ani zastępować właściwego leczenia.

Obniżona płodność – mężczyzna

Kolej na mężczyznę. Na czym polegają badania płodności u mężczyzn?

Badanie płodności mężczyzny, podobnie jak kobiety, nie polega na wykonaniu jednego, uniwersalnego testu na płodność. Podstawą diagnostyki jest szczegółowy wywiad medyczny i rozrodczy, badanie urologiczne lub andrologiczne oraz badanie nasienia. Lekarz pyta m.in. o:

• czas trwania starań o ciążę,
• wcześniejsze ciąże z obecną lub poprzednią partnerką,
• przebyte choroby i zabiegi,
• infekcje układu moczowo-płciowego,
• wnętrostwo,
• urazy jąder,
• stosowane leki,
• terapię testosteronem lub sterydami anabolicznymi,
• używki,
• narażenia zawodowe,
• zaburzenia erekcji i ejakulacji.

Podczas badania fizykalnego ocenia się m.in. rozwój cech płciowych, wielkość i konsystencję jąder, najądrza, nasieniowody oraz obecność żylaków powrózka nasiennego.

Wyniki wywiadu, badania lekarskiego i analizy nasienia decydują o tym, czy diagnostykę należy rozszerzyć o badania hormonalne, genetyczne, mikrobiologiczne lub obrazowe. Ocena mężczyzny powinna być prowadzona równolegle z diagnostyką partnerki, ponieważ o szansie na ciążę decyduje łączny potencjał rozrodczy pary.

Jak sprawdzić płodność u mężczyzny?

Badanie nasienia – podstawowe badanie płodności u mężczyzn

Podstawowym badaniem na płodność mężczyzny jest analiza nasienia, określana także jako seminogram lub spermiogram. Ocenia ona ejakulat oraz znajdujące się w nim plemniki. Badanie pomaga wykryć nieprawidłowości, które mogą zmniejszać szansę na naturalne zapłodnienie, ale pojedynczy wynik nie pozwala jednoznacznie uznać mężczyzny za płodnego albo niepłodnego. Parametry nasienia wykazują naturalną zmienność, dlatego nieprawidłowy wynik zwykle wymaga powtórzenia i interpretacji przez lekarza.

Jak przygotować się do badania nasienia?

Szczegółowe zasady pobrania próbki mogą różnić się między placówkami, dlatego należy stosować się do instrukcji wybranego laboratorium. Najczęściej przygotowanie obejmuje:

• zachowanie 2–7 dni wstrzemięźliwości seksualnej przed pobraniem próbki; podobny okres abstynencji warto zachować przed każdym kolejnym badaniem, aby wyniki były porównywalne;
• poinformowanie personelu o gorączce, infekcji, niedawnej chorobie, stosowanych lekach, suplementach, testosteronie lub sterydach anabolicznych, ponieważ mogą wpływać na wynik;
• oddanie nasienia drogą masturbacji do jałowego, przeznaczonego do tego pojemnika, zwykle w specjalnym pomieszczeniu w punkcie pobrań;
• nieużywanie standardowych prezerwatyw ani środków nawilżających, które mogą działać toksycznie na plemniki, chyba że laboratorium udostępni produkt przeznaczony do pobierania nasienia;
• zebranie całej próbki, zwłaszcza jej pierwszej części, w której zwykle znajduje się najwięcej plemników; utratę fragmentu ejakulatu trzeba zgłosić personelowi;
• dokładne zapisanie godziny pobrania. Jeżeli materiał jest pobierany poza laboratorium, należy go dostarczyć zgodnie z wymaganiami placówki, w określonym czasie i chronić przed znacznymi zmianami temperatury.

Co ocenia badanie nasienia?

Podstawowa analiza nasienia obejmuje ocenę cech samego ejakulatu oraz parametrów plemników. Na wyniku znajduje się m.in.

• objętość nasienia, czas jego upłynnienia, lepkość i pH;
• stężenie plemników w 1 ml oraz całkowitą liczbę plemników w ejakulacie;
• ruchliwość całkowita i ruch postępowy plemników;
• morfologia, czyli odsetek plemników o prawidłowej budowie;
• żywotność plemników – szczególnie wtedy, gdy znaczna część z nich jest nieruchoma;
• obecność komórek okrągłych, w tym leukocytów, których zwiększona liczba może wymagać dalszej diagnostyki stanu zapalnego lub infekcji.

W opisie wyniku mogą pojawić się m.in. określenia:

• oligozoospermia – zmniejszona liczba lub stężenie plemników,
• asthenozoospermia – obniżona ruchliwość,
• teratozoospermia – zmniejszony odsetek plemników o prawidłowej budowie oraz
• azoospermia – brak plemników w ejakulacie, także po ocenie osadu po odwirowaniu próbki.

Nieprawidłowości mogą występować pojedynczo lub łącznie. Ich znaczenie zależy od stopnia nasilenia, pozostałych parametrów, wyników partnerki i całej sytuacji klinicznej.

Jeżeli pierwszy wynik jest nieprawidłowy, analizę zwykle powtarza się. Wytyczne podkreślają znaczenie co najmniej dwóch badań w przypadku odchyleń; często wykonuje się je w odstępie około miesiąca, chociaż lekarz może zalecić inny termin, np. po przebytej gorączce, zakończeniu leczenia lub zmianie stylu życia.

Badania laboratoryjne uzupełniające diagnostykę płodności mężczyzny

Badania hormonalne nie są automatycznie wykonywane u każdego mężczyzny. Lekarz zleca je przede wszystkim przy nieprawidłowym wyniku nasienia, zwłaszcza oligozoospermii lub azoospermii, małych jądrach, zaburzeniach libido, problemach z erekcją albo innych objawach sugerujących zaburzenia hormonalne.

• FSH – hormon folikulotropowy

U mężczyzny pobudza komórki Sertolego i jest niezbędny do prawidłowego przebiegu spermatogenezy. Podwyższone stężenie FSH, szczególnie przy małej objętości jąder i bardzo niskiej liczbie plemników lub azoospermii, może wskazywać na uszkodzenie jąder i upośledzoną produkcję plemników. Niskie FSH, zwłaszcza razem z niskimi LH i testosteronem, może sugerować zaburzenia podwzgórza lub przysadki. Prawidłowe FSH nie wyklucza zaburzeń spermatogenezy.

• LH – hormon luteinizujący

Pobudza komórki Leydiga w jądrach do wytwarzania testosteronu. Podwyższone LH przy obniżonym testosteronie może świadczyć o pierwotnej niewydolności jąder. Niskie lub nieadekwatnie prawidłowe LH przy niskim testosteronie może wskazywać na zaburzenia podwzgórzowo-przysadkowe. Wynik pomaga ustalić, na jakim poziomie osi hormonalnej znajduje się przyczyna nieprawidłowości.

• Testosteron całkowity

Wpływa na rozwój cech płciowych, libido, funkcje seksualne i jest potrzebny do prawidłowej produkcji plemników w jądrach. Oznaczenie wykonuje się najczęściej rano. Obniżony wynik może towarzyszyć hipogonadyzmowi i wymaga oceny łącznie z LH, FSH, objawami oraz – w razie potrzeby – dodatkowymi badaniami. Należy podkreślić, że podawanie testosteronu z zewnątrz może zahamować wydzielanie gonadotropin, ograniczyć spermatogenezę, a nawet doprowadzić do azoospermii. Dlatego mężczyzna planujący ojcostwo nie powinien rozpoczynać takiej terapii bez konsultacji ze specjalistą.

• Prolaktyna

Jej oznaczenie rozważa się m.in. przy obniżonym testosteronie i niskim lub prawidłowym LH, zmniejszonym libido, zaburzeniach erekcji albo podejrzeniu choroby przysadki. Nadmierne stężenie prolaktyny może hamować wydzielanie hormonów sterujących pracą jąder i prowadzić do wtórnego hipogonadyzmu oraz pogorszenia płodności. Utrzymujący się nieprawidłowy wynik wymaga ustalenia przyczyny, z uwzględnieniem leków i chorób przysadki.

• Inne badania hormonalne

W zależności od objawów lekarz może rozszerzyć diagnostykę m.in. o testosteron wolny, SHBG, estradiol, TSH lub inne oznaczenia.

Badania genetyczne w diagnostyce niepłodności męskiej

Badania genetyczne wykonuje się przy określonych wskazaniach, przede wszystkim u mężczyzn z azoospermią, bardzo małą liczbą plemników, cechami niewydolności jąder, nieprawidłowościami w badaniu fizykalnym albo podejrzeniem wrodzonej niedrożności dróg wyprowadzających nasienie. Mogą obejmować:

• badanie kariotypu, które pozwala wykryć nieprawidłowości liczby lub budowy chromosomów, np. zespół Klinefeltera;
• badanie mikrodelecji chromosomu Y, wykonywane przy azoospermii lub bardzo ciężkiej oligozoospermii zgodnie z kwalifikacją lekarza i aktualnymi zaleceniami;
• badanie genu CFTR u mężczyzn z wrodzonym brakiem nasieniowodów lub podejrzeniem niedrożności o podłożu wrodzonym; wykrycie wariantu może być wskazaniem do diagnostyki partnerki i konsultacji genetycznej.

Wynik badania genetycznego może wyjaśnić przyczynę niepłodności, pomóc ocenić możliwość pozyskania plemników oraz określić ryzyko przekazania zmiany potomstwu. Przed zastosowaniem metod wspomaganego rozrodu para może wymagać konsultacji genetycznej.

Badania obrazowe istotne w diagnostyce płodności mężczyzn

Badania obrazowe nie zastępują wywiadu, badania andrologicznego ani analizy nasienia. Są dobierane do objawów i nieprawidłowości stwierdzonych podczas wcześniejszych etapów diagnostyki. Należą do nich:

• USG moszny i jąder

Pozwala ocenić wielkość i budowę jąder oraz najądrzy, wykryć guzy, torbiele, cechy niedrożności, wodniaka i inne nieprawidłowości. Badanie dopplerowskie umożliwia ocenę przepływu krwi oraz żył splotu wiciowatego i może pomóc w rozpoznaniu żylaków powrózka nasiennego, zwłaszcza gdy badanie palpacyjne jest niejednoznaczne.

• USG przezodbytnicze – TRUS

Wykonuje się je w wybranych sytuacjach, np. przy małej objętości ejakulatu, kwaśnym pH, azoospermii lub ciężkiej oligozoospermii i podejrzeniu niedrożności przewodów wytryskowych. Umożliwia ocenę prostaty, pęcherzyków nasiennych i końcowych odcinków dróg wyprowadzających nasienie.

• Rezonans magnetyczny miednicy

Nie jest badaniem rutynowym. Może zostać zalecony w szczególnych przypadkach, gdy potrzebna jest dokładniejsza ocena anatomii dróg wyprowadzających nasienie lub nieprawidłowości, których nie udało się jednoznacznie scharakteryzować w USG.

Inne badania wykonywane w określonych wskazaniach

• Fragmentacja DNA plemników

Badanie ocenia uszkodzenia materiału genetycznego plemników. Nie jest zalecane jako rutynowy pierwszy test u każdego mężczyzny. Może być rozważane m.in. przy nawracających utratach ciąż, niepowodzeniach metod wspomaganego rozrodu lub niepłodności niewyjaśnionego pochodzenia. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem zastosowanej metody, ponieważ laboratoria mogą stosować różne techniki i wartości graniczne.

• Badania mikrobiologiczne

Posiew nasienia lub badania molekularne nie są wykonywane rutynowo u każdego pacjenta. Lekarz może je zalecić przy objawach infekcji, zwiększonej liczbie leukocytów w nasieniu, nawracających stanach zapalnych albo określonym wywiadzie klinicznym.

• Badanie moczu po ejakulacji

Może być potrzebne przy bardzo małej objętości nasienia lub braku ejakulatu, gdy istnieje podejrzenie wytrysku wstecznego, czyli cofania się nasienia do pęcherza moczowego.

• Biopsja jądra

Nie jest rutynowym badaniem diagnostycznym wykonywanym wyłącznie w celu odróżnienia niedrożności od zaburzeń produkcji plemników. Zabieg może być elementem pozyskania plemników do procedur wspomaganego rozrodu u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów.

Schemat diagnozowania niepłodności u mężczyzn – skąd pochodzi?

Schemat diagnozowania niepłodności męskiej może opierać się na rekomendacjach polskich i międzynarodowych towarzystw naukowych. Kolejność i zakres badań zależą od wywiadu, wyniku badania nasienia, badania fizykalnego, wieku i płodności partnerki oraz czasu trwania starań o ciążę. Ostateczną ścieżkę ustala lekarz, a diagnostyka obojga partnerów powinna przebiegać równolegle.

1. Schemat PTMRiE i PTGiP, 2025

Uproszczony schemat wymienionych towarzystw obejmuje wywiad medyczny, rozrodczy i dotyczący stylu życia → badanie urologiczne lub andrologiczne → badanie nasienia → powtórzenie analizy przy nieprawidłowym wyniku → badania hormonalne dobrane do objawów i parametrów nasienia → badania genetyczne, mikrobiologiczne lub obrazowe w określonych wskazaniach → rozpoznanie przyczyny i wybór leczenia albo metod wspomaganego rozrodu.

2. Schemat AUA/ASRM, 2024

Amerykańskie Towarzystwo Urologiczne (AUA) i Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu (ASRM) zalecają równoczesną ocenę obojga partnerów. Początkowa diagnostyka mężczyzny obejmuje wywiad rozrodczy oraz jedno lub więcej badań nasienia. Przy nieprawidłowych parametrach lub podejrzeniu czynnika męskiego wskazana jest pełna ocena przez specjalistę zajmującego się płodnością mężczyzn. Badania hormonalne, genetyczne i obrazowe dobiera się do wyniku nasienia i obrazu klinicznego. Test fragmentacji DNA plemników nie jest rutynowym elementem pierwszego etapu diagnostyki.

3. Schemat EAU

Europejskie Towarzystwo Urologiczne (EAU) zaleca zebranie pełnego wywiadu medycznego, rozrodczego i rodzinnego, ocenę czynników stylu życia, badanie fizykalne oraz analizę nasienia przeprowadzoną zgodnie z najnowszym podręcznikiem WHO. Jeśli wynik podstawowego badania jest nieprawidłowy, należy wykonać co najmniej dwie analizy nasienia. Przy oligozoospermii lub azoospermii diagnostykę rozszerza się o ocenę hormonalną, a badania genetyczne i obrazowe dobiera się do stopnia zaburzeń oraz podejrzewanej przyczyny.

Jak zwiększyć płodność u mężczyzny?

Nie istnieje jeden uniwersalny sposób na zwiększenie płodności mężczyzny. Kluczowe jest ustalenie przyczyny nieprawidłowego wyniku nasienia i trudności z poczęciem dziecka, a następnie postępowanie zgodnie z zaleceniami urologa, androloga lub lekarza medycyny rozrodu. W zależności od rozpoznania leczenie może obejmować:

• leczenie określonych zaburzeń hormonalnych;
• leczenie infekcji, jeśli została potwierdzona i ma znaczenie kliniczne;
• leczenie zaburzeń erekcji lub ejakulacji;
• operacyjne leczenie wybranych żylaków powrózka nasiennego u mężczyzn z niepłodnością i nieprawidłowymi parametrami nasienia;
• rekonstrukcję niedrożnych dróg wyprowadzających nasienie albo chirurgiczne pozyskanie plemników;
• zastosowanie inseminacji domacicznej, zapłodnienia pozaustrojowego lub procedury ICSI ((Intracytoplasmic Sperm Injection), zależnie od sytuacji obojga partnerów.

Szczególnie ważne jest, aby mężczyzna planujący ojcostwo nie przyjmował samodzielnie testosteronu ani sterydów anabolicznych. Preparaty te mogą zahamować produkcję plemników. Również suplementy i antyoksydanty nie powinny zastępować diagnostyki – ich skuteczność w leczeniu idiopatycznej niepłodności męskiej pozostaje niejednoznaczna, dlatego decyzję o stosowaniu preparatu warto omówić z lekarzem.

Istotnym wsparciem zdrowia reprodukcyjnego jest zdrowy styl życia:

• dążenie do prawidłowej masy ciała, ponieważ otyłość może wiązać się z zaburzeniami hormonalnymi i pogorszeniem jakości nasienia;
• regularna aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności, bez stosowania środków anabolicznych;
• urozmaicona dieta, odpowiednia ilość snu i regeneracji;
• rezygnacja z palenia tytoniu i używania narkotyków oraz ograniczenie dużych ilości alkoholu;
• omówienie z lekarzem leków i narażeń zawodowych, które mogą działać toksycznie na jądra;
• zadbanie o zdrowie psychiczne i ograniczenie przewlekłego stresu, który może pogarszać funkcjonowanie seksualne i utrudniać przechodzenie przez diagnostykę.

Zmiana stylu życia może sprzyjać poprawie ogólnego zdrowia i jakości nasienia, ale nie powinna opóźniać konsultacji ani zastępować leczenia przyczyny. Na efekty postępowania trzeba zwykle poczekać, ponieważ wytwarzanie i dojrzewanie plemników trwa wiele tygodni.

Obniżona płodność – diagnostyka dla par

Nawracające straty ciąż – kiedy diagnostyka obejmuje oboje partnerów?

Z medycznego punktu widzenia powtarzające się utraty ciąż należą do zaburzeń zdrowia reprodukcyjnego, jednak nie są same w sobie klasyfikowane jako niepłodność, konkretnie niepłodność wtórna. Niepłodność oznacza brak uzyskania ciąży po co najmniej 12 miesiącach regularnych starań. O niepłodności wtórnej mówi się wówczas, gdy wcześniej doszło do ciąży, ale obecnie nie udaje się uzyskać kolejnej.

Jeżeli do ciąż dochodzi, lecz ulegają one kolejnym samoistnym utratom, mówi się o nawracających stratach ciąż. Oba problemy mogą występować jednocześnie – para może doświadczać zarówno trudności z uzyskaniem ciąży, jak i jej utrzymaniem.

Nawracające straty ciąż rozpoznaje się zazwyczaj po utracie dwóch lub większej liczby ciąż, chociaż szczegółowe definicje i moment rozpoczęcia diagnostyki mogą różnić się pomiędzy towarzystwami naukowymi. Zakres badań ustala lekarz z uwzględnieniem przebiegu wcześniejszych ciąż, wieku kobiety, chorób pary oraz dotychczasowych wyników.

Specjalistyczne badania immunologiczne pary

Poza standardowym zakresem diagnostyki dostępne są specjalistyczne badania immunologiczne wymagające jednoczesnego pobrania materiału od obojga partnerów, takie jak CrossMatch i przeciwciała blokujące – test MLR. Oceniają one różne elementy reakcji surowicy kobiety na limfocyty partnera.

→ CrossMatch wykrywa w surowicy kobiety przeciwciała klasy IgG wiążące się z limfocytami T CD3+ partnera. Wynik wskazuje odsetek limfocytów partnera, z którymi związały się przeciwciała obecne w surowicy kobiety.

→ Test MLR ocenia zdolność surowicy kobiety do hamowania reakcji zachodzącej w mieszanej hodowli limfocytów obojga partnerów. Wynik podawany jest jako procent zahamowania badanej reakcji.

Badania CrossMatch i test MLR nie są rekomendowane jako rutynowy element diagnostyki nawracających strat ciąż. Dostępne dane nie potwierdzają, że ich wyniki pozwalają wiarygodnie określić przyczynę utraty ciąż, przewidzieć przebieg kolejnej ciąży lub dobrać leczenie zwiększające szansę na urodzenie dziecka. Ich wykonanie powinno wynikać z indywidualnej decyzji lekarza, po omówieniu z parą ograniczeń diagnostycznych tych metod.

Niektóre ośrodki wykorzystują test MLR do oceny po leczeniu immunologicznym, jednak wartość kliniczna takiego postępowania nie została potwierdzona w aktualnych międzynarodowych wytycznych. Wyniki obu badań powinien interpretować lekarz znający historię zdrowia pary, przebieg wcześniejszych ciąż i zastosowane leczenie.

Diagnostyka nawracających strat ciąż może obejmować również inne badania, dobierane indywidualnie przez lekarza.

Dr n.med. Beata Skowron