Krztusiec u dzieci i dorosłych - objawy, badania, leczenie

Krztusiec, inaczej koklusz, to zakaźna choroba, która jest wywoływana przez bakterie Bordetella pertusis. Zwykle przebiega pod postacią zapalenia oskrzeli o przewlekłym charakterze. Cechą, która wyróżnia krztusiec spośród innych chorób, jest przede wszystkim silny, napadowy kaszel, a także napady bezdechu podczas wdechu, wymioty po napadach kaszlu. Infekcja Bordetella pertusis może występować zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Zwykle dotyczy osób, które nie przyjęły wszystkich dawek szczepień profilaktycznych. Dowiedz się więcej, jak rozpoznać i leczyć krztusiec.

Co to jest krztusiec?

Krztusiec, czyli koklusz, przebiega najczęściej pod postacią zapalenia oskrzeli, które trwa dłużej niż 3 tygodnie. Należy do grupy bakteryjnych chorób zakaźnych. 

Krztusiec – przyczyny

Przyczyną infekcji jest zakażenie bakteryjne pałeczką krztuśca, czyli Bordetella pertusis. Drogę zakażenia stanowi najczęściej układ oddechowy. Wówczas pałeczka zaczyna wytwarzać toksynę, która powoduje martwicę komórek w obrębie błon śluzowych m.in. tchawicy i oskrzeli. Uszkodzenie nabłonka dróg oddechowych i wydzielanie gęstego, lepkiego śluzu silnie pobudza odruch kaszlowy. Z tego powodu napady kaszlu stanowią cechę charakterystyczną infekcji krztuścem.

Krztusiec – zaraźliwość

Źródłem zakażenia w przypadku kokluszu może być wyłącznie chory człowiek, nawet jeśli został wcześniej zaszczepiony. Pałeczki krztuśca przenoszą się głównie drogą kropelkową. Zakażenie następuje w wyniku wdychania wydzieliny z dróg oddechowych, która została rozpylona w powietrzu podczas ataku kaszlu.

Osoba chora może zakażać nawet przez kilka tygodni, jeśli nie otrzyma odpowiedniego leczenia. Po włączeniu skutecznego antybiotyku zakaźność zwykle znacząco spada po kilku dniach terapii. Szczególnie narażone na ciężki przebieg zakażenia są niemowlęta, małe dzieci, kobiety w ciąży oraz osoby z obniżoną odpornością.

Jakie mogą być objawy krztuśca?

Objawy krztuśca mogą różnić się w zależności od wieku pacjenta oraz jego stanu uodpornienia. Osoby, które chorowały na koklusz w przeszłości lub były przeciwko niemu szczepione, zwykle przechodzą infekcję łagodniej. W takich przypadkach obraz kliniczny bywa nietypowy, a dominującym objawem jest długo utrzymujący się, mało charakterystyczny kaszel.

W przypadku podejrzenia krztuśca należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, zwłaszcza jeśli kaszel trwa kilka tygodni, występuje napadowo lub dotyczy małego dziecka.

Typowy przebieg krztuśca najczęściej przypomina przewlekłe zapalenie oskrzeli, ale towarzyszą mu napady bardzo silnego, męczącego kaszlu. Infekcja zwykle rozwija się w kilku etapach:

1. Okres nieżytowy – trwa zwykle 1–2 tygodnie. Pojawiają się objawy podobne do przeziębienia, takie jak katar, stan podgorączkowy, osłabienie i suchy kaszel. Kaszel często nasila się nocą.
2. Okres napadowego kaszlu – trwa zazwyczaj 4–6 tygodni. To najbardziej charakterystyczna faza choroby. Występują serie silnych napadów kaszlu, które mogą kończyć się odkrztuszaniem gęstej, lepkiej wydzieliny, wymiotami lub uczuciem duszności.
3. Okres zdrowienia – może trwać nawet kilka miesięcy. Napady kaszlu stopniowo słabną, ale mogą nawracać, np. po wysiłku fizycznym, śmiechu, płaczu lub w trakcie kolejnych infekcji dróg oddechowych.

Krztusiec – objawy u dorosłych

U dorosłych krztusiec często ma mniej typowy przebieg niż u dzieci. Najczęściej występuje przewlekły, suchy lub napadowy kaszel, który utrzymuje się powyżej 3 tygodni. Może nasilać się w nocy i prowadzić do zmęczenia, problemów ze snem, bólu w klatce piersiowej lub wymiotów po napadzie kaszlu. U osób dorosłych rzadziej pojawia się charakterystyczne „pianie koguta” przy wdechu, dlatego choroba bywa mylona z przewlekłym zapaleniem oskrzeli, astmą, alergią lub kaszlem poinfekcyjnym.

Krztusiec – objawy u dzieci

U dzieci krztusiec częściej przebiega z typowymi napadami duszącego kaszlu. Napady pojawiają się seriami i mogą kończyć się głośnym, świszczącym wdechem przypominającym „pianie koguta”, odkrztuszaniem gęstej wydzieliny albo wymiotami. Podczas silnego kaszlu mogą wystąpić zaczerwienienie lub sinica twarzy, obrzęk, łzawienie oraz drobne wybroczyny. Krztusiec u noworodka i niemowlaka może być szczególnie niebezpieczny – zamiast typowego kaszlu mogą pojawić się bezdechy, trudności w oddychaniu, sinica, drgawki lub znaczne osłabienie.

Krztusiec – wysypka

Wysypka nie jest typowym objawem krztuśca. Choroba najczęściej przebiega z przewlekłym, napadowym kaszlem, który może utrzymywać się przez wiele tygodni. Podczas silnych napadów kaszlu mogą natomiast pojawić się drobne wybroczyny, zwłaszcza na twarzy, szyi lub wokół oczu. Są one skutkiem wzrostu ciśnienia w naczyniach krwionośnych podczas intensywnego kaszlu i nie są klasyczną wysypką alergiczną czy infekcyjną.

Jeśli u osoby z podejrzeniem krztuśca pojawia się rozległa wysypka, pokrzywka, obrzęk, duszność albo świąd skóry, należy skonsultować się z lekarzem, ponieważ przyczyną może być np. reakcja alergiczna, inna infekcja lub działanie leku.

Ile trwa infekcja krztuścem?

Okres wylęgania się pałeczki Bordetella pertusis wynosi pomiędzy 5 a 21 dni. Najczęściej infekcja rozwija się w ciągu tygodnia lub dwóch od zakażenia. Chorzy pozostają bardzo zakaźni przez mniej więcej 3 tygodnie od momentu wystąpienia objawów. Dolegliwości, a zwłaszcza uciążliwe napady kaszlu, mogą natomiast utrzymywać się nawet przez kilka miesięcy od zakażenia.

Jak zdiagnozować krztusiec?

• 📌 Aby otrzymać najszerszy obraz diagnostyczny, wykonaj testy na krztusiec:

• Krztusiec, anty-toksyna (PT) (Bordetella pertussis) IgG,
• Krztusiec, anty-toksyna (PT) (Bordetella pertussis) IgA.

Diagnostycznie możesz wykonać również wymaz:

• Badanie na krztusiec met. PCR.

Wyniki należy skonsultować ze specjalistą, aby w wyciąganiu wniosków uwzględnić wpływ przebytych szczepień.

W przypadku poszukiwań przyczyn uporczywego kaszlu, możesz również wybrać e-Pakiet przewlekły, męczący kaszel – badanie w kierunku gruźlicy i krztuśca , uwzględniający również gruźlicę w procesie diagnostycznym.

Obecność typowych objawów, a przede wszystkim napadów kaszlu, może nasuwać podejrzenie infekcji pałeczką krztuśca. Jeśli pacjent miał potwierdzony kontakt z osobą chorą na koklusz (kryterium epidemiologiczne i prezentuje typowe dolegliwości: silny, napadowy kaszel, bezdech podczas wdechu, wymioty po napadach kaszlu (kryterium kliniczne, leczenie można rozpocząć od razu. W wątpliwych przypadkach podejrzenie należy potwierdzić za pomocą:

• badań serologicznych, które pozwalają na wykrycie znamiennego wzrostu poziomu przeciwciał przeciwko antygenom B. pertussis (w dwóch próbkach pobranych w określonym odstępie czasu) w surowicy krwi;
• badań mikrobiologicznych, czyli izolacji pałeczki Bordetella pertusis z materiału klinicznego (wymazu z nosa lub gardła)  czy identyfikacji DNA bakterii metodą PCR w materiale klinicznym;
• podstawowych badań krwi, np. morfologii krwi, w której obserwuje się duży wzrost liczby krwinek białych – leukocytów, a w ich obrębie limfocytów. Jak można leczyć krztusiec?

Podejrzenie krztuśca wymaga konsultacji lekarskiej.   Lekarz zaplanuje przebieg diagnostyki i leczenia oraz odpowiednio zinterpretuje wyniki wykonanych badań. 

Badanie na krztusiec – ile się czeka?

Czas oczekiwania na wynik sprawdzisz na stronie każdego z wymienionych i podlinkowanych powyżej badań. Nie jest on dłuższy niż 7 dni.

Czy krztusiec jest groźny?

Krztusiec jest groźny, szczególnie dla niemowląt, małych dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych i pacjentów z obniżoną odpornością. U części chorych choroba przebiega łagodnie, zwłaszcza po szczepieniu, ale napady kaszlu mogą być bardzo nasilone i prowadzić do wymiotów, duszności, bezdechów, sinicy, wyczerpania, a nawet powikłań, takich jak zapalenie płuc. U niemowląt krztusiec może mieć ciężki przebieg i wymagać leczenia szpitalnego.

Jak leczyć krztusiec u dzieci?

Leczenie krztuśca u dzieci powinno zawsze odbywać się po konsultacji z lekarzem. Podstawą terapii jest antybiotyk, najczęściej z grupy makrolidów, który ogranicza namnażanie bakterii i zmniejsza zakaźność. Największą skuteczność ma wtedy, gdy zostanie podany we wczesnym etapie choroby.

Bardzo ważne jest także leczenie objawowe: odpoczynek, odpowiednie nawodnienie, unikanie dymu tytoniowego i innych czynników drażniących oraz obserwacja oddechu dziecka. Niemowlęta, noworodki i dzieci z nasilonymi napadami kaszlu, bezdechami, sinicą lub problemami z jedzeniem mogą wymagać leczenia w szpitalu.

Jak leczyć krztusiec u dorosłych?

U dorosłych leczenie również polega przede wszystkim na zastosowaniu antybiotyku zaleconego przez lekarza. Antybiotyk najlepiej działa na początku choroby — może wtedy skrócić jej przebieg i ograniczyć ryzyko zakażania innych osób. Jeśli napadowy kaszel trwa już kilka tygodni, leczenie przeciwbakteryjne zwykle nie skraca znacząco objawów, ale nadal może zmniejszyć zakaźność.

W leczeniu objawowym zaleca się odpoczynek, picie odpowiedniej ilości płynów, unikanie wysiłku nasilającego kaszel oraz ograniczenie kontaktu z osobami szczególnie narażonymi, zwłaszcza niemowlętami, kobietami w ciąży i osobami z obniżoną odpornością. Leki przeciwkaszlowe nie zawsze są skuteczne, dlatego ich stosowanie warto omówić z lekarzem.

Co pomaga na krztusiec poza standardowym leczeniem?

Poza leczeniem zaleconym przez lekarza w krztuścu pomaga przede wszystkim łagodzenie napadów kaszlu i ograniczanie czynników drażniących drogi oddechowe.

Warto zadbać o:

• odpoczynek i oszczędzanie sił – napady kaszlu mogą nasilać się po wysiłku, płaczu, śmiechu lub silnych emocjach;
• nawodnienie – częste picie małych ilości płynów może ułatwiać odkrztuszanie gęstej wydzieliny i zmniejszać podrażnienie gardła;
• nawilżanie powietrza – suche powietrze może nasilać kaszel, dlatego pomocne bywa utrzymywanie odpowiedniej wilgotności w pomieszczeniu;
• unikanie dymu tytoniowego, kurzu, intensywnych zapachów i zimnego powietrza – czynniki te mogą prowokować napady kaszlu;
• małe, częstsze posiłki – szczególnie jeśli napady kaszlu kończą się wymiotami;
• spokojne otoczenie – u dzieci ograniczenie bodźców, płaczu i nadmiernej aktywności może zmniejszać częstość napadów.

Nie należy samodzielnie stosować leków przeciwkaszlowych, wykrztuśnych ani inhalacji bez konsultacji z lekarzem, zwłaszcza u dzieci. Pilnej pomocy wymaga duszność, sinica, bezdechy, drgawki, odwodnienie, nasilone wymioty lub pogorszenie stanu ogólnego.

Czy krztusiec jest wyleczalny?

Krztusiec jest chorobą wyleczalną, ale kaszel po zakażeniu może utrzymywać się długo – nawet przez wiele tygodni lub kilka miesięcy.

Leczenie antybiotykiem pomaga zwalczyć bakterie i ograniczyć zakaźność, szczególnie gdy zostanie rozpoczęte wcześnie. Nie zawsze jednak szybko usuwa kaszel, ponieważ napady są związane także z podrażnieniem i uszkodzeniem nabłonka dróg oddechowych.

U większości osób choroba ustępuje stopniowo. Cięższy przebieg i powikłania są częstsze u niemowląt, małych dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych oraz pacjentów z obniżoną odpornością.

Czy krztusiec może nawracać?

Krztusiec może wystąpić ponownie. Przechorowanie kokluszu nie daje odporności na całe życie, podobnie jak szczepienie – ochrona z czasem słabnie. Nawrót objawów po niedawnym zakażeniu nie zawsze oznacza nowe zachorowanie. Kaszel po krztuścu może utrzymywać się tygodniami, a nawet kilka miesięcy i okresowo nasilać się np. po wysiłku, infekcji wirusowej, śmiechu lub kontakcie z zimnym powietrzem.

Jak można zapobiegać krztuścowi?

Podstawową metodą zapobiegania zachorowaniom na krztusiec jest szczepienie ochronne. W ramach obowiązkowego kalendarza szczepień dla dzieci, który obowiązuje w Polsce, ochronę przed ciężkim przebiegiem kokluszu zapewnia skoniugowana szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (DTP).

Schemat uodparniania obejmuje podawanie dawek szczepionki dzieciom w 2., 3. lub 4., 5., lub 6. i 16., lub w 18. miesiącu życia, a następnie w 6. roku życia. W 14. roku życia nastolatek powinien przyjąć dawkę przypominającą, która zawiera obniżoną zawartość antygenów krztuśca. Aby utrzymać odporność, należy powtórzyć szczepienie także w 19. roku życia. W przypadku osób dorosłych warto pamiętać o podawaniu dawki przypominającej co 10 lat. Co ważne, ani szczepienie, ani przechorowanie krztuśca nie daje trwałej odporności. Ponowne zakażenie przebiega jednak zwykle dużo łagodniej niż pierwotna infekcja. Należy pamiętać, że ewentualne efekty poszczepienne są łagodne i znacznie mniejsze niż ryzyko związane z przechorowaniem krztuśca i jego powikłaniami.

Krztusiec może być szczególnie niebezpieczny dla niemowląt i kobiet w III trymestrze ciąży. Z tego powodu, jeżeli mają oni bliski kontakt z osobą chorą na koklusz, powinni przyjąć dawkę antybiotyku w ramach profilaktyki poekspozycyjnej. W ich przypadku ryzyko wystąpienia powikłań jest tak duże, że należy rozpocząć działania ochronne niezależnie od stanu uodpornienia.

Chorzy na koklusz muszą pozostać w domu, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się bakterii. Izolacja może zakończyć się najwcześniej po 5 dniach od włączenia antybiotykoterapii. Jeżeli nie zastosowano leczenia, należy przedłużyć izolację do 3 tygodni od pojawienia się ataków kaszlu. W każdym przypadku o postępowaniu chorego decyduje lekarz.

Krztusiec – powikłania

W przypadku starszych dzieci i dorosłych zwykle po przechorowaniu krztuśca następuje całkowite wyleczenie, a choroba ustępuje bez pozostawienia trwałych powikłań. Natomiast u noworodków i niemowląt koklusz może mieć bardzo ciężki przebieg oraz stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia. Duże ryzyko powikłań występuje także u osób, które dodatkowo leczą się z powodu chorób przewlekłych.

Przechorowanie krztuśca może prowadzić do rozwoju:

• zapalenia płuc, odmy opłucnowej lub niedodmy;
• zaburzeń neurologicznych i psychiatrycznych, np.: krwawień wewnątrzczaszkowych i podtwardówkowych, drgawek, padaczki, zaburzeń świadomości, obrzęku mózgu czy trwałej niepełnosprawności intelektualnej i głuchoty;
• nietrzymania moczu;
• uszkodzeń w obrębie jamy ustnej pod wpływem przewlekłego kaszlu, m.in. naderwania wędzidełka języka;
• przepukliny.

Pytania i odpowiedzi

1. Czy można przejść krztusiec bez charakterystycznych napadów kaszlu?

Tak. U dorosłych i osób szczepionych na krztusiec, choroba może przebiegać nietypowo, jako długotrwały, suchy lub męczący kaszel, jednak bez charakterystycznego piania, także bez wymiotów po kaszlu. Przebieg uzależniony jest m.in. od wieku i odporności poszczepiennej.

2. Jak odróżnić krztusiec od przewlekłego kaszlu po infekcji wirusowej?

Podejrzenie krztuśca rośnie, gdy kaszel trwa ponad 2 tygodnie, nasila się napadowo, występuje głównie w nocy, kończy się wymiotami lub uczuciem duszenia, albo był kontakt z osobą długo kaszlącą. Kaszel poinfekcyjny zwykle stopniowo słabnie, a w krztuścu może narastać i utrzymywać się tygodniami. Pewne rozróżnienie wymaga przeprowadzenia badań – najlepiej metodą PCR, optymalnie do 21 dni od początku objawów.

3. Czy szczepienie w dzieciństwie chroni przed krztuścem w dorosłości?

Chroni, ale nie na całe życie. Odporność po szczepieniu z czasem słabnie, dlatego dorośli mogą zachorować, zwykle łagodniej lub nietypowo. Zalecane są dawki przypominające, w wielu schematach także u młodzieży i dorosłych.

4. W jakim okresie choroby krztusiec jest najtrudniejszy do rozpoznania?

Chorobę najtrudniej rozpoznać na początku jej trwania, w fazie nieżytowej trwającej zwykle 1–2 tygodnie. Objawy przypominają wtedy klasyczne przeziębienie, któremu towarzyszy katar, stan podgorączkowy oraz łagodny kaszel.

5. Czy antybiotyk zawsze skraca czas trwania objawów krztuśca?

Nie. Antybiotyk najbardziej pomaga, gdy zostanie podany wcześnie, przed rozwinięciem się napadowego kaszlu, może wówczas złagodzić przebieg i ograniczyć zakaźność. Gdy kaszel trwa już długo, antybiotyk zwykle nie skraca istotnie samych objawów, ale może zmniejszać ryzyko przenoszenia bakterii.