02 sierpnia 2022 - Przeczytasz w 6 min

Ładunek glikemiczny – co to takiego? Ładunek a indeks glikemiczny

Ładunek i indeks glikemiczny pokazują, jak dużo węglowodanów znajduje się w produkcie i jak szybko po danym posiłku podnosi się stężenie cukru we krwi. Znajomość i obliczanie tych wartości ma szczególne znaczenie w przypadku osób z insulinoopornością i chorych na cukrzycę. Dieta takich pacjentów opiera się na produktach o niskim ładunku i indeksie glikemicznym. W ich przypadku zmiana odżywiania odgrywa bowiem kluczową rolę w leczeniu zaburzeń metabolicznych. Dowiedz się więcej, co to jest ładunek glikemiczny i jak obliczyć go po posiłku.

ładunek glikemiczny

Co jest glukoza?

Glukoza jest cukrem prostym, który spełnia wiele funkcji metabolicznych w organizmie człowieka. Należy do podstawowych składników odżywczych i stanowi ważne źródło energii dla komórek. Glukoza i produkty pośrednie jej przemian uczestniczą także w reakcjach, w wyniku których powstają inne cukry, tłuszcze, białka i materiał genetyczny. W ten sposób może pełnić funkcję budulcową i kontrolować procesy zachodzące w organizmie.

Jak wygląda kontrola stężenia glukozy we krwi?

Glikemia, czyli stężenie glukozy we krwi zmienia się w zależności od przyjmowanych posiłków i działania hormonów. Przemiany węglowodanów są regulowane przede wszystkim przez insulinę. Trzustka, a dokładnie jej komórki beta, wydzielają hormon zgodnie z zapotrzebowaniem organizmu. Działanie insuliny zależy od stanu tego narządu i wrażliwości komórek docelowych.

Hormon pobudza procesy, które mają na celu obniżać stężenie glukozy we krwi. Pod wpływem insuliny dochodzi do gromadzenia zapasów substancji odżywczych i zahamowania ich zużywania. Hormon reguluje np.:

  • gospodarkę cukrów – obniża poziom glukozy we krwi oraz aktywuje komórki do tworzenia glikogenu i ogranicza jego rozkład. Hormon spowalnia również proces glukoneogenezy, czyli produkcji nowych cząsteczek glukozy;
  • przemiany lipidów – pobudza syntezę tłuszczów i hamuje ich rozkład;
  • procesy dotyczące białek – zwiększa wychwyt aminokwasów do komórek i syntezę białek.

Jak przebiega metabolizm węglowodanów w organizmie?

Posiłki stanowią podstawowe źródło węglowodanów dla organizmu. Dodatkowo glukoza może powstawać także w komórkach wątroby na drodze glukoneogenezy. Na indywidualne zapotrzebowanie organizmu na węglowodany może wpływać m.in. wiek, budowa ciała, rodzaj i nasilenie aktywności fizycznej czy stan zdrowia osoby. Nadmiar cukrów  jest przechowywany w wątrobie i w mięśniach w formie glikogenu lub uczestniczy w reakcjach tworzenia tkanki tłuszczowej.

Węglowodany po posiłku przechodzą do jelita cienkiego. Enzymy trawienne, które znajdują się w soku trzustkowym lub w ścianie przewodu pokarmowego, mają za zadanie rozkładać cukry złożone do prostych związków. W tej postaci węglowodany wchłaniają się do krwi, co prowadzi do przejściowego podniesienia glikemii. Zwiększenie stężenia glukozy  po posiłku pobudza natomiast komórki beta trzustki do wydzielania insuliny.

Indeks glikemiczny a ładunek glikemiczny

Indeks i ładunek glikemiczny informują o tym, jak szybko po zjedzeniu danego produktu żywnościowego wzrośnie poziom glukozy we krwi, czyli glikemia poposiłkowa. Można wyróżnić cukry, które odznaczają się wysokim, średnim lub niskim indeksem i ładunkiem glikemicznym, co jest zależne m.in. od rodzaju i sposobu przygotowania posiłku czy zawartości skrobi, bądź cukrów w produkcie. Znajomość tych parametrów odgrywa dużą rolę podczas komponowania diety dla osób, które leczą się z powodu zaburzeń gospodarki węglowodanowej.

Indeks i ładunek glikemiczny nie są synonimami. Opisują inne cechy produktu żywnościowego, a wartości tych parametrów w posiłku są obliczane z różnych wzorów matematycznych. Indeks glikemiczny określa wpływ spożycia danego pokarmu na glikemię i uwalnianie insuliny z komórek trzustki. Ładunek glikemiczny natomiast informuje o tym, jak wpływa dany posiłek na stężenie cukru we krwi.

Co to jest indeks glikemiczny i jak go obliczyć?

Indeks glikemiczny węglowodanów (IG, glycemic index – GI) jest wskaźnikiem, który obrazuje, tempo wzrastania glukozy po spożyciu 50 g węglowodanów. Tę wartość należy odnieść do odpowiedzi glikemicznej na taką samą ilość węglowodanów, które pochodzą z produktu wzorcowego, a następnie otrzymany wynik pomnożyć przez 100%. Cukrem referencyjnym zazwyczaj jest glukoza, a jej indeks glikemiczny wynosi 100.

Indeks glikemiczny pokazuje, w jaki sposób po spożyciu badanych produktów wzrośnie stężenie cukrów we krwi w porównaniu do wyniku, jaki pojawia się po przyjęciu takiej samej ilości cukru w postaci glukozy.

Co to jest ładunek glikemiczny i jak go obliczyć?

Ładunek glikemiczny (ŁG, glycemic load – GL) stanowi wartość liczbową, która opisuje ilość i jakość cukrów w danym produkcie żywnościowym. Można go obliczyć poprzez pomnożenie indeksu glikemicznego artykułu przez ilość obecnych w nim węglowodanów. Otrzymany wynik należy podzielić przez 100.

Wartość ładunku i indeksu glikemicznego zależą od siebie nawzajem. Im większy jest GL produktu, tym bardziej znaczący wzrost glikemii może nastąpić po spożyciu posiłku.

Dieta a ładunek i indeks glikemiczny

Pokarmy są trawione z różną szybkością. Węglowodany, które łatwo ulegają rozkładowi, wchłaniają się bardzo szybko i powodują gwałtowny wzrost poziomu glukozy we krwi po posiłku. Produkty i zawarte w nich cukry, które są bardziej oporne na proces trawienia, wchłaniają się dużo wolniej i stopniowo podwyższają glikemię przez dłuższy czas. Z tego powodu można wyróżnić pokarmy, które charakteryzują się odpowiednio wysokim, średnim i niskim indeksem glikemicznym.

Produkty o niskim indeksie i ładunku glikemicznym

Produkty, które charakteryzują się indeksem glikemicznym mniejszym niż 50, należą do pokarmów o niskim IG. Te artykuły spożywcze powinny stanowić podstawę diety, zwłaszcza osób obciążonych chorobami metabolicznymi. Do produktów o niskim indeksie glikemicznym zaliczają się np.:

  • surowa marchewka;
  • zielone warzywa;
  • czosnek;
  • mięso,
  • pomidory;
  • cukinia;
  • duża część nasion roślin strączkowych, w tym: fasola, groch i soja;
  • chleb żytni pełnoziarnisty;
  • płatki owsiane górskie;
  • ryby i owoce morza;
  • owoce jagodowe.

Dieta oparta na produktach o niskim indeksie glikemicznym zapobiega gwałtownym wahaniom stężenia glukozy we krwi po posiłku, a przez to także nadmiernemu wydzielaniu insuliny. W ten sposób pomaga chronić komórki trzustki przed uszkodzeniem.

Produkty o wysokim indeksie glikemicznym

Produkty, których wartość indeksu glikemicznego wynosi ponad 70, są zaliczane do pokarmów o wysokim IG. Do tej grupy należą artykuły, których należy unikać. Można włączać je do diety tylko sporadycznie lub umiejętnie komponować z innymi składnikami. Pokarmy o wysokim indeksie glikemicznym to m.in.:

  • gotowane lub pieczone ziemniaki oraz frytki;
  • chipsy;
  • piwo;
  • białe pieczywo;
  • biały ryż,
  • gotowana marchewka;
  • kukurydza, płatki kukurydziane i popcorn;
  • niektóre owoce, np. ananas;
  • część warzyw, w tym dynia i gotowany bób.

Od czego zależą ładunek i indeks glikemiczny?

Zarówno ładunek, jak i indeks glikemiczny zależą od:

  • rodzaju i ilości węglowodanów, które znajdują się w danym produkcie;
  • sposobu przygotowania lub przetwarzania artykułu, np. produkty rozdrobnione czy rozgotowane charakteryzują się wyższymi wartościami tych parametrów;
  • temperatury posiłku podczas jedzenia, ponieważ schłodzone artykuły spożywcze cechują się niższym indeksem glikemicznym;
  • stopnia dojrzałości w przypadku owoców (dojrzałe owoce mają wyższy IG);
  • ilości i formy skrobi, która znajduje się w danym składniku posiłku (im większy stosunek amyloza/amylopektyna, tym niższe wartości indeksu i ładunku glikemicznego);
  • zawartości innych składników odżywczych, które mogą hamować opróżnianie żołądka i działanie enzymów trawiennych, np. tłuszczów, białka, błonnika, kwasu fitynowego, kwasów organicznych i pektyn.

Posiłki o niskim ładunku i indeksie glikemicznym

Zmiana stylu życia i sposobu odżywiania odgrywa kluczową rolę podczas leczenia chorób o podłożu metabolicznym, a przede wszystkim zaburzeń, które dotyczą gospodarki cukrowej. Odpowiednia dieta pomaga utrzymać prawidłową kontrolę nad procesami, które zachodzą w organizmie. Zmiana stylu życia pozwala zmniejszyć ryzyko wystąpienia powikłań stanów lub chorób, a często także spowalnia ich rozwój. Leczenie dietetyczne powinno być dopasowane do indywidualnych potrzeb pacjenta i jego stanu zdrowia. Należy także pamiętać, by jadłospis chorego był zbilansowany pod względem wartości energetycznej oraz składników odżywczych, takich jak: białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i składniki mineralne.

Osoby z insulinoopornością i chore na cukrzycę powinny zwracać szczególną uwagę, by ich dieta opierała się na produktach o niskim indeksie glikemicznym. Podczas komponowania jadłospisu należy jednak pamiętać, że większą rolę odgrywa ładunek glikemiczny całego posiłku niż poszczególnych jego składników. Niektóre produkty, np. bogate w białka, tłuszcze i błonnik, mogą obniżać ŁG i IG dań, w skład których wchodzą artykuły bogate w łatwo przyswajalne cukry. Duże znaczenie ma także sposób przygotowania posiłków. Odpowiednio skomponowana dieta osoby, która leczy się z powodu zaburzeń gospodarki węglowodanowej, może zatem być zróżnicowana i dostarczać wszystkich niezbędnych składników odżywczych.

Autor: Monika Nowakowska

Weryfikacja merytoryczna: Sylwia Brodniewska

Bibliografia

  1. D.E. Thomas, E.J. Elliott, L. Baur, Low glycaemic index or low glycaemic load diets for overweight and obesity (review), „Cochrane Database of Systematic Reviews” 2007, nr 3.
  2. P. Gajewski i in., Interna Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2017, s. 1449–1455.
  3. J. Ostrowska, A. Jeznach-Steinhagen, Czynniki wpływające na wartość indeksu glikemicznego oraz jego zastosowanie w leczeniu dietetycznym cukrzycy, „Forum Medycyny Rodzinnej” 2016, t. 10, nr 2, s. 84–90.

Podobne artykuły

19 czerwca 2016

Cukrzyca – objawy i przyczyny. Jak rozpoznać cukrzycę

W ostatnich dekadach na świecie i w Polsce obserwuje się stały wzrost przypadków cukrzycy, choroby niezakaźnej, którą jednakże ONZ określa mianem epidemii XXI wieku i ze względu na zachorowalność stawia w jednym rzędzie z chorobami układu krążenia i chorobami nowotworowymi. Sprawdź jakie są pierwsze objawy cukrzycy i jak rozpoznać cukrzycę. Należy podkreślić, że cukrzyca i choroby krążenia o podłożu miażdżycowym pozostają w ścisłym związku, mając szereg wspólnych tzw. czynników ryzyka. W 2010 roku, według szacunków Międzynarodowej Federacji ds. Cukrzycy – IDF (ang. International Diabetes Federation) liczba chorych na cukrzycę na świcie wynosiła ok. 300 milionów, w roku 2013 blisko 382 miliony, w 2019 roku, aż 463 miliony i szacuje się, że w 2045 roku ilość dorosłych osób chorujących na cukrzycę wzrośnie do 700 milionów. Dane z Niebieskiej Księgi Cukrzycy Koalicji na Rzecz Walki z Cukrzycą, oparte na obliczeniach NFZ i badaniu NATPOL (Nadciśnienie Tętnicze w Polsce), wskazują, że w 2013 roku w Polsce z powodu rozpoznanej cukrzycy leczonych było ponad 2,3 miliona ludzi. W 2018 roku liczba zdiagnozowanych dorosłych chorych szacowana była na około 3 miliony. Według IDF, liczba zgonów z powodu cukrzycy i jej powikłań w Polsce w 2010 roku zbliżała się do 30 tysięcy, a liczba osób w stanie przedcukrzycowym dwukrotnie przekraczała liczę osób z cukrzycą rozpoznaną. Wg GUS liczba zgonów w wyniku cukrzycy, w przeliczeniu na 100 tys. ludności, wynosząca w 2010 roku 16,9 wzrosła w 2018 do 23,5, czyli o 39%. Zgodnie z raportem WHO (Światowej Organizacji Zdrowia) cukrzyca stanowi główną przyczynę ślepoty, niewydolności nerek, zawałów serca, udarów mózgu oraz amputacji kończyn dolnych. W 2016 roku cukrzyca była siódmą najczęściej występującą przyczyną zgonów na świecie (1,6 mln). W 2019 roku, według IDF, cukrzyca stanowiła przyczynę śmierci 4,2 miliona osób. Termin cukrzyca dotyczy chorób związanych z przemianą materii, charakteryzujących się przewlekłą hiperglikemią, czyli utrzymującym się nadmiernym stężeniem glukozy we krwi. Cukrzyca spowodowana jest brakiem lub nieprawidłowym działaniem insuliny, hormonu wydzielanego przez trzustkę, oddziałującego na większość komórek organizmu. Komórki wrażliwe na insulinę posiadają na powierzchni receptor dla insuliny. Receptor insulinowy jest z zasady obecny na komórkach mięśniowych, tkankach tłuszczowych i komórkach wątroby – hepatocytach. Związanie insuliny przez receptor uruchamia w komórce szereg reakcji pozwalających na wychwyt glukozy z krwi (tzw. insulinozależny), transport do wnętrza komórki i uruchomienie szeregu reakcji wpływających m.in. na syntezę białek, glikogenu, różnicowanie i podziały komórki itd. Tak więc insulina powoduje obniżenie stężenia glukozy w krwi, zwiększenie zapasu glikogenu w wątrobie i mięśniach oraz wzmożenie spalania glukozy. Tym samym insulina odpowiada w organizmie za procesy wzrostu i prawidłową dystrybucję związków przenoszących energię. Cukrzyca – przyczyny i podział Wyróżnia się kilka postaci cukrzycy (diabetes mellitus) różniących się przyczynami, tzw. etiopatogenezą. Cukrzyca typu 1 (cukrzyca młodocianych, IDDM (ang. insulin dependent diabetes mellitus) – spowodowana jest brakiem insuliny przy zachowanej wrażliwości tkanek na insulinę. Wynika ze zniszczenia przez procesy autoimmunizacyjne komórek wyspowych trzustki wytwarzających insulinę (autoimmunologiczna). Kliniczne objawy występują po zniszczeniu ok. 80% komórek. U ponad 90 % chorych stwierdza się autoprzeciwciała swoiste dla insuliny i/lub komórek wyspowych trzustki. Przeżycie chorego zależne jest od podawanej obcej insuliny. Do typu 1, poza cukrzycą autoimmunologiczną, zaliczana jest również cukrzyca idiopatyczna. Cukrzyca typu 1 ujawnia się u dzieci, młodzieży i osób poniżej 30 roku życia. Cukrzyca typu 2 (cukrzyca dorosłych, cukrzyca niezależna od insuliny, NIDDM (ang. non-insulin dependent diabetes mellitus) – spowodowana jest równoczesnym upośledzeniem wydzielania i funkcji insuliny. Dotyka na ogół dorosłych i poprzedzona jest utajonym stanem przedcukrzycowym, polegającym na insulinooporności, czyli obniżonej wrażliwości na insulinę komórek tłuszczowych i mięśniowych. Stan taki prowadzi do coraz dłuższej hiperglikemii i utrzymującego się podniesionego poziomu insuliny, mającego przywrócić prawidłowy poziom glukozy. Nadmierne zapotrzebowanie na insulinę w kolejnych fazach choroby przekracza zdolności wydzielnicze trzustki. Cukrzyca typu 2 to najczęstsza postać cukrzycy, stanowi około 80% przypadków. Uwarunkowania genetyczne mogą mieć wpływ na jej rozwój, ale główną rolę odgrywają czynniki środowiskowe. Hybrydywe postaci cukrzycy: wolno rozwijająca się cukrzyca autoimmunologiczna u dorosłych (poprzednio LADA (akronim od ang. latent autoimmune diabetes of adults), którą uznawano za cukrzycę typu 1 cukrzyca typu 2 z tendencją do występowania ketozy Cukrzyca o znanej etiologii: defekty genetyczne komórek β trzustki (np. cukrzyca MODY (akronim od ang. maturity onset diabetes of the young) , utrwalona cukrzyca noworodkowa, cukrzyca mitochondrialna), defekty genetyczne działania insuliny, choroby zewnątrzwydzielniczej części trzustki, endokrynopatie, cukrzyca wywołana przez leki lub inne substancje, zakażenia i inne. Cukrzyca niesklasyfikowana (czasowe określenie w przypadku braku jednoznacznego rozpoznania) Cukrzyca ciążowa lub cukrzyca w ciąży, czyli hiperglikemia po raz pierwszy zauważona podczas ciąży – wynika ze zmian hormonalnych związanych z okresem ciąży, lecz następnie może przekształcić się w pełną cukrzycę. Zdradliwość cukrzycy i stanu przedcukrzycowego polega na braku charakterystycznych objawów (przede wszystkim w cukrzycy typu 2). Choroba może zostać rozpoznana przypadkowo (np. w badaniach przesiewowych) już po kilku latach trwania, w momencie, gdy już poczynione przez hiperglikemię uszkodzenia oczu, serca, naczyń krwionośnych, nerwów i mózgu czy nerek są nieodwracalne. Cukrzyca sprzyja rozwojowi miażdżycy, będącej przyczyną choroby niedokrwiennej serca, ostrego zawału mięśnia sercowego, udaru mózgu i choroby naczyń kończyn dolnych. Wspólnym czynnikiem ryzyka cukrzycy i miażdżycy jest otyłość, a zwłaszcza otyłość brzuszna. Przewlekłe powikłania sercowo – naczyniowe są główną przyczyną zgonów. Czynniki ryzyka cukrzycy Wiek powyżej 45 lat Predyspozycje genetyczne (przypadki cukrzycy w rodzinie) Mała aktywność fizyczna Zbyt obfite odżywianie i dieta bogata w tłuszcze nasycone Alkohol, palenie tytoniu, stres Otyłość, zwłaszcza brzuszna (wisceralna) Nadciśnienie tętnicze (≥130/80 mmHg) Wysokie stężenia cholesterolu (LDL, VLDL) i trójglicerydów Nieprawidłowa glikemia na czczo lub nieprawidłowa tolerancja glukozy Zaburzenia hormonalne (testosteronu, kortyzolu) W przypadku cukrzycy ciężarnych masa urodzeniowa dziecka >4 kg. Cukrzyca – objawy stałe uczucie pragnienia częste oddawanie moczu (wielomocz) utrata masy ciała ogólne osłabienie zwiększony apetyt, napady „wilczego” głodu senność stany zapalne genitaliów (pęknięcia, nadżerki w częściach zewnętrznych), swędzenie zmiany skórne (zakażenia skóry, owrzodzenia – stopa cukrzycowa, tzw. gruba skóra, rogowacenie, rumieniec cukrzycowy) skłonność do zakażeń układu moczowego cechy odwodnienia. Cukrzyca typu 1 – objawy często pojawiają się gwałtownie. Cukrzyca typu 2 – objawy pojawiają się znacznie rzadziej niż  w przypadku cukrzycy typu 1, a ponad 50% przypadków przebiega bezobjawowo. Diagnostyka laboratoryjna zaburzeń gospodarki węglowodanowej: cukrzycy, stanu przedcukrzycowego oraz czynników ryzyka cukrzycy osoby powyżej 45 lat powinny wykonywać badania podstawowe w kierunku cukrzycy co 3 lata, osoby z grupy ryzyka bez względu na wiek – co roku. Testy przesiewowe w krwi (nazewnictwo zgodne z ofertą Diagnostyki) Glukoza na czczo (oznaczenie w próbce pobranej 8-14 godzin po ostatnim posiłku), najpowszechniej stosowany test, który pozwala na rozróżnienie stężenia prawidłowego, nieprawidłowego lub cukrzycy. Test obciążenia glukozą, OGTT (ang. oral glucose tolerance test, doustny test tolerancji glukozy) wykazuje tolerancję glukozy prawidłową, nieprawidłową lub cukrzycę. OGTT  wykonuje się 8-14 godzin po ostatnim posiłku, u pacjenta wypoczętego, po 3 dniach przestrzegania zwykłej diety o normalnej zawartości węglowodanów. Cukrzyca – badania i testy stosowane w szczegółowej diagnostyce i monitorowaniu leczenia: Pomiar HbA1c – hemoglobiny glikowanej: HbA1c stanowi retrospektywny wskaźnik glikemii – stężenie HbA1c odzwierciedla stężenie glukozy w okresie poprzedzających 3 miesięcy; stężenie HbA1c określa również ryzyko rozwoju przewlekłych powikłań cukrzycy. Pomiar fruktozaminy: rzadko oznaczane, ma zastosowanie podobne do oznaczenia HbA1c, wykonywany w przypadku problemów z oznaczeniem HbA1c u ciężarnych chorych na cukrzycę, u chorych z niestabilnym przebiegiem cukrzycy, Oznaczanie autoprzeciwciał przeciwwyspowych, które służy do potwierdzenia autoimmunologicznej etiologii cukrzycy: Oznaczanie przeciwciał anty-GAD: autoprzeciwciał przeciw dekarboksylazie kwasu glutaminowego. Oznaczanie przeciwciał anty-IA2: autoprzeciwciał swoistych w stosunku do fosfatazy tyrozynowej, wykrywanych w późnej fazie okresu przedklinicznego cukrzycy typu 1 i LADA. Oznaczanie przeciwciał przeciwko różnym antygenom cytoplazmatycznym komórek β- coraz rzadziej oznaczane. Oznaczanie przeciwciał przeciwko insulinie endogennej (IAA) Oznaczanie przeciwciał przeciwcynkowych Pomiar insuliny: ocena wytwarzania insuliny. Musi być interpretowany łącznie z poziomem glukozy we krwi. Zlecany dla oceny ryzyka miażdżycy, chorób niedokrwiennych serca i nadciśnienia. Pomiar peptydu C: stężenie peptydu C odzwierciedla ilość wytwarzanej w organizmie insuliny, jest przydatny w diagnozowaniu i leczeniu chorych z nieprawidłowym poziomem insuliny i cukrzycą typu LADA. Jest zmniejszone lub nieoznaczane w cukrzycy typu 1, a zwiększone w początkowej fazie cukrzycy typu 2. Stężenie ciał ketonowych w moczu: przydatne w wykrywaniu cukrzycy i monitorowaniu leczenia (zwłaszcza cukrzycy typu 1). Mikroalbuminuria: pomiar w moczu śladowych ilości albuminy, stanowiących pierwszy sygnał uszkodzenia nerek w przebiegu cukrzycy. Profil lipidowy (lipidogram): u chorych na cukrzycę służy do monitorowania leczenia; jest pomocny w ocenie ryzyka wystąpienia powikłań w postaci zawału serca, udaru mózgu i miażdżycy. Nieprawidłowy lipidogram należy do czynników ryzyka cukrzycy. Test z glukagonem służący do oceny rezerwy wydzielniczej komórek β trzustki, rzadko stosowany w praktyce.

07 listopada 2022

Badania na cukrzycę – jak rozpoznać chorobę?

Cukrzyca jest chorobą cywilizacyjną. Zapada na nią coraz więcej osób, przy czym stale obniża się wiek zachorowania. Nieleczona prowadzi do ciężkich powikłań i znacznie skraca czas życia. Warunkiem skutecznego leczenia jest wczesne rozpoznanie, najlepiej jeszcze zanim wystąpią pierwsze objawy. Jakie badania na cukrzycę pozwalają szybko wychwycić nieprawidłowości? Co należy wiedzieć o cukrzycy? Objawy cukrzycy są zróżnicowane, a zależą od jej typu i dynamiki rozwoju choroby. W cukrzycy typu 2 często pozostają niezauważone. Zaniepokojenie powinny wzbudzić m.in.: wielomocz, wzmożone pragnienie i cechy odwodnienia;utrata masy ciała (czasami mimo wzrostu apetytu);osłabienie, senność;skłonności do infekcji układu moczowego lub ropnych zakażeń skóry. W uproszczeniu wyróżnia się dwa typy cukrzycy (choć naprawdę istnieje ich więcej): typu 1, występująca w 10% przypadków i dotycząca głównie dzieci i młodzieży, spowodowana uszkodzeniem komórek β trzustki odpowiedzialnych za wytwarzanie insuliny, prowadzącym do bezwzględnego braku insulinytypu 2, ujawniająca się w wieku dorosłym, towarzysząca otyłości, wynikająca z predyspozycji genetycznych. Spowodowana jest insulinoopornością tkanek i względnym niedoborem insuliny. Te dwa typy cukrzycy mają różny przebieg i leczy się je w inny sposób, ale wspólnym mianownikiem są zaburzenia poziomu glukozy (glikemii) oraz insuliny we krwi. Dzięki temu możliwe jest wczesne rozpoznanie problemu przy pomocy bardzo prostych badań wykonywanych przez każdą pracownię analityczną. Badania na cukrzycę Diagnostyka cukrzycy powinna zostać przeprowadzona w każdym przypadku pojawienia się wskazujących na nią objawów. Niemniej jednak warto pamiętać, że badania przesiewowe zaleca się wykonywać co rok w grupach zwiększonego ryzyka wystąpienia cukrzycy typu 2 (czyli, np. u osób z nadwagą lub otyłością, nadciśnieniem tętniczym czy po przebytej cukrzycy ciążowej) oraz co 3 lata u wszystkich osób w wieku ≥ 45 lat. Poziom glukozy – najprostsze badanie, zwykle rutynowo wykonywane przy okazji badań wstępnych i okresowych, a także badań kierowców. Polega na oznaczeniu poziomu glukozy we krwi żylnej pobranej na czczo, tzn. 8-14 godzin po ostatnim posiłku. Wynik pomiaru powinien zmieścić się w przedziale 70- 99 mg/dl (3,9 – 5,5 mmol/l). Doustny test tolerancji glukozy, czyli Test obciążenia glukozą (OGTT) – Więcej informacji o stanie zdrowia można uzyskać, łącząc oznaczenie poziomu glukozy z doustnym testem tolerancji glukozy. Badanie to wykonywane jest w przypadku przekroczonego stężenia glukozy we krwi na czczo. Czasem spotyka się określenia: „test obciążenia glukozą” albo „krzywa cukrowa”. To badanie jest również proste i można wykonać je w każdym laboratorium. Badanie wykonuje się 8-14 godzin po ostatnim posiłku, po 3 dniach spożywania swojej przeciętnej diety. Zaczyna się od pobrania krwi w celu oznaczenia poziomu glukozy na czczo, a zaraz potem badany przyjmuje 75 g glukozy rozpuszczonej w około 300 ml wody. Po upływie dwóch godzin po raz drugi pobiera się krew na oznaczenie glikemii. Prawidłowy poziom glukozy po upływie 120 minut wynosi < 140 mg/dl (<7,8 mmol/l). Żeby badanie miało wartość diagnostyczną, badany musi zastosować się do kilku zasad: w okresie kilku dni przed badaniem należy odżywiać się normalnie; znaczne ograniczenie spożycia węglowodanów może fałszować wynik;nie należy przeprowadzać badania w czasie choroby: infekcji, gorączki, stanów zapalnych;roztwór glukozy trzeba wypić w czasie nie dłuższym niż 5 minut;w okresie pomiędzy kolejnymi pobraniami krwi, nie wolno opuszczać poczekalni, niczego jeść, pić ani palić papierosów. Należy do minimum ograniczyć aktywność fizyczną, spędzając ten czas w pozycji siedzącej. Hemoglobina glikowana (HbA1c) – do postawienia diagnozy cukrzycy można wykorzystać również wynik pomiaru hemoglobiny glikowanej – HbA1c. Cukrzycę rozpoznaje się wówczas, gdy wartość jest równa lub przekracza 6,5% (48mmol/mol). Parametr ten nadaje się również do monitorowania przebiegu choroby, ponieważ stężenie HbA1c odzwierciedla średnią glikemię w ciągu ostatnich 3 miesięcy.  Cukrzyca − badania dodatkowe Do podstawowych badań należą przede wszystkim: poziom glikemii na czczo oraz doustny test tolerancji glukozy. W niektórych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe, nieco bardziej zaawansowane badania na cukrzycę, do których przykładowo należą także: Stężenie peptydu C we krwi – to badanie jest wykonywane po rozpoznaniu cukrzycy, jeśli pojawiają się wątpliwości co do jej typu. Polega na ocenie rezerw wydzielniczych trzustki, czyli zdolności komórek ß trzustki do produkcji insuliny. Zlecane jest już po zdiagnozowaniu cukrzycy. Oznaczenie stężenia autoprzeciwciał – Badanie zlecane po rozpoznaniu cukrzycy typu I. Ma ono na celu potwierdzenie procesu autoimmunizacyjnego. Polega na oznaczeniu poziomu pięciu znanych autoprzeciwciał: przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego, przeciwko fosfatazom tyrozyny, przeciwko antygenom cytoplazmatycznym komórek β, przeciwko insulinie endogennej oraz przeciwciała przeciwcynkowe, Poziom insuliny we krwi i ocena wrażliwości na insulinę metodą HOMA-IR – badanie poziomu insuliny można wykonać na tej samej próbce krwi, w której oznaczano poziom glukozy. Wskaźnik insulinooporności wylicza się na podstawie odpowiedniego wzoru.  Badania na cukrzycę − cena Podstawowe badanie w kierunku cukrzycy, czyli oznaczenie poziomu glukozy we krwi, można wykonać także z własnej inicjatywy przy okazji innych badań zleconych przez lekarza. Wynik pojedynczego oznaczenia nie przesądza o diagnozie, ale może być sygnałem, że potrzebna jest wizyta u lekarza specjalisty i dalsze badania, a zapewne również zmiana diety i zwiększenie aktywności fizycznej. Koszt oznaczenia poziomu glukozy w surowicy krwi oscyluje zazwyczaj w granicach 10-15 zł.

07 listopada 2022

Diagnostyka cukrzycy

Cukrzyca to choroba metaboliczna, charakteryzująca się hiperglikemią, która powoduje zaburzenia gospodarki węglowodanowej, białkowej, lipidowej, poprzez niedostateczny lub całkowity brak produkcji insuliny przez komórki beta wysp Langernhansa gruczołu trzustkowego, lub jej nieprawidłowego działania. W zależności od zaburzeń ilościowych i jakościowych insuliny wyróżnia się następujące typy cukrzycy: Cukrzyca typu 1 – typ cukrzycy w którym dochodzi do całkowitego braku wydzielania insuliny, czego przyczyną jest podłoże autoimmunologiczne. Jej objawy pojawiają się nagle. Najczęściej dotyka ona osób w młodym wieku, poniżej 35 roku życia. Cukrzyca typu 2 – charakteryzuje się względnym niedoborem insuliny oraz opornością na insulinę, której powodem najczęściej jest otyłość, oraz uwarunkowania środowiskowe (brak ruchu, siedzący tryb życia, niewłaściwa dieta) i genetyczne. Inne specyficzne typy cukrzycy – cukrzyca jest wynikiem genetycznego defektu czynności komórki beta, genetycznego defektu działania insuliny, chorób zewnątrzwydzielniczej części trzustki, endokrynopatii, zażywania leków i substancji chemicznych, infekcji. W tej grupie uwzględnia się również rzadkie postacie cukrzycy wywołane procesem immunologicznym, inne uwarunkowane genetycznie zespoły związane z cukrzycą Hiperglikemia po raz pierwszy rozpoznana w ciąży – cukrzyca ciążowa i cukrzyca w ciąży. Następstwem cukrzycy jest zaburzenie wielu szlaków i procesów metabolicznych, a w dalszej kolejności dysfunkcje narządowe lub układowe. Te dysfunkcje mają swoje odbicie w objawach, które towarzyszą chorobie. Należą do nich: wzmożone pragnienie (polidypsja), która spowodowana jest hiperglikemią m.in. w środowisku śródnaczyniowym przez co dochodzi do gromadzenia się w tym środowisku wody, a następnie jej wydalania pod postacią wielomoczu (poliurii) jako kolejnego objawu cukrzycy. W wyniku braku możliwości przedostawania się glukozy jako materiału energetycznego do komórek, dochodzi do nadmiernego rozkładu tłuszczów, i kumulacji produktów tego rozkładu, czyli ciał ketonowych. Objawami tego procesu są: charakterystyczny owocowy zapach z ust oraz spadek masy ciała. Z powodu oddziaływania glukozy, jak i ciał ketonowych (związki toksyczne) na ośrodkowy układ nerwowy, kolejnymi objawami są: złe samopoczucie, uczucie senności, zmęczenia. Do podstawowych badań laboratoryjnych, które pozwalają wykryć cukrzycę lub stany przedcukrzycowe (nieprawidłowa glikemia na czczo, nieprawidłowa tolerancja glukozy) należą oznaczenie stężenia glukozy w osoczu i w moczu oraz doustny test tolerancji glukozy (OGTT) oraz oznaczenie hemoglobiny glikowanej HbA1c. Wskazaniami do oznaczenia glukozy na czczo lub przeprowadzenia OGTT są stany, które mogą powodować lub wskazywać na możliwe zaburzenia gospodarki węglowodanowej:    Ciąża – według wytycznych Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego oznaczenie poziomu glikemii należy wykonać na początku ciąży podczas pierwszej wizyty u ginekologa, a pomiędzy 24 a 28 tygodniem ciąży przeprowadzić test OGTT. Ciąża jest stanem fizjologicznym w którym dochodzi do działania hormonów łożyskowych – laktogen, hormon wzrostu – antagonistów insuliny, stąd potrzeba dokonania kontroli glikemii i wykluczenia narażenia na rozwinięcie cukrzycy.     Nadwaga/otyłość–w przypadku wartości indeksu masy ciała (body mass index, BMI) równej bądź powyżej 25 oraz obwodzie tali u kobiet powyżej 80 cm, a u mężczyzn powyżej 94 cm, należy oznaczać glikemię na czczo po 45 roku życia raz na rok, oraz OGTT w sytuacji wystąpienia objawów wskazujących na stan hiperglikemii. Nadwaga oraz otyłość predysponują do wystąpienia oporności na insulinę, a w następstwie cukrzycy typu 2.    Rodzinne obciążenie cukrzycą –uwarunkowania genetyczne mogą mieć wpływ na wystąpienie cukrzycy typu 2, gdy współwystępują z dodatkowymi czynnikami takimi jak: zaburzenie gospodarki lipidowej, nadwaga, otyłość, mała aktywność ruchowa i inne, które mogą wpływać na zaburzenia związane z gospodarką lipidową.     Nadciśnienie, choroby naczyń tętniczych, hipertrójglicerydemia– wymienione stany występują jako objawy pierwotne bądź wtórne zaburzeń gospodarki lipidowej, a w następstwie predysponują do powstania cukrzycy typu 2.     Stany i objawy wskazujące na zaburzenia glikemii – do tej grupy zalicza się: polidypsja, poliuria, utrata masy ciała, senność, zmęczenie, złe samopoczucie.     Glukozuria, czyli obecność glukozy w moczu – zwykle pojawienie się glukozy w moczu  świadczy o wysokim jej poziomie we krwi i przekroczeniu tzw. progu nerkowego, ale przyczyną glikozurii może też być dysfunkcja struktur kanalika nerkowego, co przyczynia się do wzrostu stężenia glukozy w moczu, przy prawidłowym stężeniu glukozy w osoczu. Taka sytuacja ma miejsce np. w zespole Fanconiego. Istnieją stany chorobowe, które są przeciwwskazaniem do przeprowadzenia testu OGTT: Występowanie poważnych infekcji, wyczerpania organizmu, po urazie, podczas podawania leków wpływających na stężenie glukozy we krwi, w zespołach upośledzonego wchłaniania, po resekcji żołądka, przy niemożności wypicia pełnej objętości roztworu glukozy. Endokrynopatie – zaburzenia hormonalne, w wyniku których dochodzi do stanów hiperglikemii: – nadczynność tarczycy – prowadzi pośrednio do zwiększenia stężenia glukozy poprzez wytworzoną insulinooporność. – guz chromochłonny – nowotwór niezłośliwy, w którym dochodzi do rozrostu komórek chromochłonnych nadnerczy, co prowadzi do nadmiernego wydzielania katecholamin (noradrenaliny, adrenaliny), które działając na receptory β–adrenergiczne powodują aktywację procesu glikogenolizy w wątrobie i mięśniu sercowym , a w konsekwencji wzrost stężenia glukozy we krwi. – stany chorobowe powodujące nadmierne wydzielanie antagonistów insuliny – wielu hormonów, które podwyższają poziom glukozy we krwi poprzez takie procesy jak glikogenoliza, glukoneogeneza, zmniejszone wydzielanie insuliny oraz insulinooporność. Należą tu: akromegalia (nadmierne wydzielanie hormonu wzrostu u dorosłych), zespół Cushinga (nadmierne wydzielanie kortyzolu). – zespół Conna (hiperaldosteronizm pierwotny), w którym dochodzi do nadmiernego wydalania potasu z moczem, co prowadzi do hipokaliemii, która przyczynia się do zmniejszonej sekrecji insuliny. Przygotowanie pacjenta do wykonania oznaczenia glukozy na czczo i OGTT polega na:     przestrzeganiu normalnej diety węglowodanowej (150-200 g) do trzech dni przed wykonaniem badania     niemodyfikowaniu swojej zwyczajowej aktywności fizycznej     byciu na czczo     byciu wypoczętym po przespanej nocy     byciu trzeźwym     wykonaniu oznaczenia co najmniej 3 dni po zakończonej menstruacji     zachowaniu co najmniej 14-dniowego odstępu od ostatniej choroby     porozumieniu się z lekarzem, w celu co najmniej 3 dni przed badaniem odstawienia leków takich jak: amiodaron, β-blokery, kortykosteroidy, doustne środki antykoncepcyjne, niesteroidowe leki przeciwreumatyczne, salicylany, leki psychotopowepentamidyna, inhibitory monoaminooksygenazy, kwas nikotynowy, izoniazyd, rezerpinę.     podczas OGTT nie wolno opuszczać poczekalni, być aktywnym fizycznie, spożywać posiłków, pić płynów ani palić papierosów. Według wytycznych PTD (Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego) standardowym testem, wykonywanym u pacjentów z podejrzeniem cukrzycy bądź stanów przedcukrzycowych, jest doustny test tolerancji glukozy (OGTT) polegający na obciążeniu pacjenta 75 g glukozy i oznaczeniu dwukrotnemu glikemii: w czasie 0 (po podaniu roztworu glukozy – 75 g glukozy rozpuszczonej w 300 ml wody) oraz po 120 minutach (2h) od obciążenia.  Algorytm przy oznaczeniu glukozy na czczo:   Algorytm przy oznaczaniu doustnego testu tolerancji glukozy (OGTT): Odmienne postępowanie od opisanego powyżej dotyczy kobiet w ciąży. W tej grupie OGTT ma postać 3 punktową: oznaczenie glikemii w czasie 0 przed obciążeniem (75 g glukozy rozpuszczone w 300 ml wody), 1 h i 2 h po obciążeniu. Jednocześnie do rozpoznania cukrzycy ciążowej stosuje się kryteria bardziej restrykcyjne od tych używanych poza ciążą (por. ryciny).Standardowo OGTT w ciąży wykonywany jest pomiędzy 24 a 28 tygodniem ciąży, ale do jego przeprowadzenia już w I trymestrze ciąży obliguje glikemia na czczo w przedziale 92 – 125 mg/dl, zwłaszcza jeśli istnieją czynniki ryzyka rozwoju cukrzycy, jak: nadwaga lub otyłość, cukrzyca występująca w rodzinie, mała aktywność fizyczna, rozpoznany stan przedcukrzycowy, czy uprzednio przebyta cukrzyca ciążowa. Kryteria rozpoznania cukrzycy ciążowej: Kryteria rozpoznania cukrzycy: UWAGA: Do postawienia diagnozy cukrzycy można wykorzystać również wynik pomiaru hemoglobiny glikowanej – HbA1c. Cukrzycę rozpoznaje się wówczas, gdy wartość jest równa lub przekracza 6,5% (48mmol/mol). Niewyrównana cukrzyca wpływa negatywnie na funkcjonowanie określonych narządów i układów. Należą do nich: oczy, nerki, serce, układ nerwowy, układ krążenia. Dlatego aby zabezpieczyć się przed dysfunkcją wymienionych narządów czy układów, należy dokonywać systematycznie oznaczeń parametrów laboratoryjnych, które pozwolą na określenie wyrównania cukrzycy i ocenę funkcjonowania narządów i układów zagrożonych jej powikłaniami. W obrębie badań laboratoryjnych można też wyróżnić parametry będące markerami wystąpienia cukrzycy o podłożu autoimmunizacyjnym. Parametry określające wyrównanie glikemii: a)  fruktozamina – związek powstały w wyniku glikacji albuminy, który pozwala ocenić wyrównanie cukrzycy w ostatnich dwóch, trzech tygodniach. Stan obniżonego stężenia albuminy – hipoalbuminemia – powoduje zaburzenie wartości oznaczenia fruktozaminy. Parametr ten nie koreluje z ryzykiem rozwoju powikłań cukrzycowych. b)  Hemoglobina glikowana (HbA1c) – produkt glikacji cząsteczki hemoglobiny, który powstaje na skutek połączenia glukozy z łańcuchem β globiny. Jest doskonałym retrospektywnym wskaźnikiem glikemii, koreluje też z ryzykiem przewlekłych powikłań cukrzycy. Stężenie HbA1c odzwierciedla poziomy glikemii z ostatnich 120 dni (3 miesięcy), co powiązane jest z czasem życia erytrocytów, w których oznacza się powyższy parametr. HbA1c nie wykazuje przydatności w monitorowaniu cukrzycy jedynie u pacjentek z cukrzycą ciążową. Parametry określające funkcjonowanie narządów/układów: Gospodarka lipidowa – wyodrębnia się tu: cholesterol całkowity, HDL – cholesterol (tzw. „dobry” cholesterol), LDL – cholesterol (tzw. „zły” cholesterol), oraz trójglicerydy. PTD określa częstość wykonywania oznaczenia profilu lipidowego na 1 x w roku. Albuminuria – jest niezależnym predykatorem ryzyka nerkowego u chorych na cukrzycę. Parametr ten można oznaczyć za pomocą: – wskaźnik albumina/kreatynina (ACR), oznaczany w pojedynczej porannej próbce moczu.                  – badanie wydalania albuminy (AER), oznacza się w pojedynczej porannej próbce moczu lub zbiórce dobowej (24h). Przeciwciała, przyczyniające się do powstania cukrzycy typu 1 o podłożu autoimmunizacyjnym:     Przeciwciała przeciwko wyspom trzustkowym (ICA)     Przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego (anty-GAD-65)     Przeciwciała przeciwko endogennej insulinie (IAA)     Przeciwciała przeciwko fosfatazom tyrozyny (anty- IA-2)     Przeciwciała przeciwko transporterowi cynku (anty-ZnT8) Wymienione powyżej przeciwciała są markerem wystąpienia cukrzycy typu 1 lub potwierdzają jej obecność. Należy mieć na uwadze, że obecność poszczególnych przeciwciał jest wykrywana we wczesnej fazie choroby, jeszcze przed pojawieniem się objawów klinicznych. Szeroki panel badań laboratoryjnych dostępny dla lekarza lub pacjenta pozwala na wiarygodne i szybkie zdiagnozowanie cukrzycy i zarazem ukierunkowanie jej leczenia, a w następstwie uniknięcie poważnych konsekwencji pod postacią: ostrych powikłań cukrzycy: cukrzycowej kwasicy ketonowej, zespołu hiperglikemiczno-hiperosmolalnego; oraz przewlekłych jej następstw: mikroangiopatii (uszkodzenie drobnych naczyń krwionośnych) – retinopatia cukrzycowa (uszkodzenie oczu), neuropatia cukrzycowa (uszkodzenie nerwów), cukrzycowa choroba nerek; makroangiopatii (uszkodzenie dużych naczyń krwionośnych) – serce, mózg, stopa cukrzycowa.
Powiązane badania

Glukoza
Glukoza. Oznaczenie stężenia glukozy we krwi służy do oceny metabolizmu węglowodanów. Jest podstawowym badaniem w rozpoznawaniu i monitorowaniu  leczenia cukrzycy. Wykorzystywane w identyfikacji zaburzeń tolerancji węglowodanów oraz metabolizmu węglowodanów  w chorobach wątroby, trzustki, w akromegalii, w nadczynności kory nadnerczy i w trakcie leczenia steroidami.