Użądlenie osy, pszczoły i innych owadów – co robić? Pierwsza pomoc

Pszczoły miodne odgrywają kluczową rolę nie tylko w wymiarze ekologicznym, ale także wymiernie przyczyniły się rozwoju ludzkich cywilizacji ludzkich. Począwszy od starożytnego Egiptu, Grecji i Imperium Rzymskiego po cywilizacje Mezoameryki, owady zapylające stały się nieodłącznym elementem rolnictwa, gospodarki, medycyny i religii. Nie możemy zapominać, że wciąż zależymy do tych niezwykłych i pracowitych owadów. Zdarza się jednak, że człowiek znajdzie się zbyt blisko owada, co skutkuje użądleniem. W typowych przypadkach prowadzi ono do wystąpienia miejscowych odczynów, jednak u niektórych osób może wywołać ciężką reakcję alergiczną. Czy istnieją różnice w toksyczności jadu w zależności od gatunku owadów? Jak rozpoznać różnicę między zwykłą reakcją miejscową a wczesnymi objawami wstrząsu anafilaktycznego po użądleniu?

Użądlenia owadów – jak często się zdarzają?

Dokładne dane epidemiologiczne dotyczące częstości występowania ukąszeń lub użądleń owadów są nieznane, ponieważ u większość osób obserwuje się jedynie łagodne reakcje miejscowe, które można zaopatrzyć samodzielnie produktami leczniczymi dostępnymi bez recepty, co nie wymaga kontaktu z lekarzem. Najczęściej za użądlenia odpowiadają owady z obejmującego tysiące gatunków rzędu błonkoskrzydłych, z których wiele posiada gruczoły jadowe i aparat żądłowy służący do polowania i obrony. Do błonkówek należą m. in. pszczoły miodne, osy, szerszenie czy mrówki.

Użądlenie owada z rzędu błonkoskrzydłych może spotkać każdego człowieka, niezależnie od płci czy wieku. Ludzie najczęściej padają ofiarą użądleń w wyniku przypadkowego kontaktu z owadem lub w pobliżu zniszczonego gniazda, co może skutkować wielokrotnymi użądleniami wielu owadów. Ogólne szacunki wskazują, że w Europie użądlenia błonkówek spotykają od 56% do 94% osób, a jednym z najistotniejszych czynników ryzyka użądleń jest ekspozycja na czynniki środowiskowe. Wśród zawodów, których wykonawcy są szczególnie narażeni na użądlenia wymienić można: pracowników budowlanych, osoby pracujące na roli czy zajmujące się utrzymaniem zieleni.

W większości przypadków „sprawcami” użądleń są owady z rodziny Vespidae, w szczególności osy i szerszenie ze względu na swoją agresywną i terytorialną naturę, a reakcja na użądlenia ma charakter samoograniczający, objawiający się niewielkim obszarem objętym miejscowym stanem zapalnym, który ustępuje w ciągu kilku dni. Jednocześnie częstość występowania reakcji ogólnoustrojowych na użądlenia owadów jest stosunkowo niska i wynosi od 0,5% do 3,3% w przypadku osób dorosłych i do 8% u dzieci. Z drugiej jednak strony dane dotyczące świadczeń medycznych udzielanych na oddziałach ratunkowych w stanie Floryda wskazują, że nawet u 42% pacjentów pediatrycznych w następstwie użądlenia owadów wystąpiły reakcje ogólnoustrojowe.

Użądlenie osy i pszczoły – jakie są objawy i jak długo mogą się utrzymywać?

Pierwszym objawem obserwowanym zazwyczaj zarówno w przypadku użądlenia przez osę jak i przez pszczołę jest nagły, silny ból odczuwanym miejscu użądlenia, któremu towarzyszy obrzęk i zaczerwienienie. Wiele osób uskarża się także na towarzyszący świąd i pieczenie. Objawy miejscowe powinny samoczynnie ustąpić po kilku dniach, jednak w przypadku ich dłuższego utrzymywania lub też wystąpienia dużego rumienia i obrzęku w miejscu użądlenia czy występowania podwyższonej temperatury ciała należy skontaktować się z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej. Jednocześnie zaobserwowane masywnego obrzęku, o średnicy powyżej 10 cm może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem reakcji ogólnoustrojowej w przypadku powtórnej ekspozycji na jad owada.

W przypadku zaobserwowania objawów takich jak: uogólniona pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy lub obrzęk i zaczerwienienie twarzy, stridor, czyli tzw. „świst krtaniowy”, niewydolność oddechowa rozwijająca się na skutek skurczu oskrzeli, ból brzucha, nudności i wymioty wskazujące na rozwijającą się reakcję anafilaktyczną należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub w uzasadnionych przypadkach wezwać zespół ratownictwa medycznego.

Użądlenie osy a pszczoły – jak rozróżnić?

Chociaż podczas pobieżnej oceny wydawać się może, że osy i pszczoły są niemal identyczne, w rzeczywistości owady te istotnie różnią się. Pasy na odwłoku pszczół są w kolorze brązowo-żółtym, a na ich ciałach wyraźnie dostrzegalne są włoski, natomiast pasy na odwłoku os są jaskrawożółte, a ciało jest pozbawione włosków i bardzie smukłe. Ponadto pszczoły są zazwyczaj łagodne i nie atakują niesprowokowane, a w przypadku ataku dochodzi do jednego użądlenia, zaś osa może użądlić wielokrotnie. Różnica ta wynika z budowy żądła obu owadów; żądło pszczoły jest haczykowate i po użądleniu pozostaje w ciele ofiary, co prowadzi do oderwania odwłoka pszczoły i jej śmierci. Tymczasem żądło osy jest gładkie niczym sztylet co pozwala osie żądlić wielokrotnie. 

Reakcje alergiczne na użądlenia – jakie badania wykonać?

Objawy miejscowe takie jak obrzęk, rumień i świąd występują najczęściej i choć bywają dolegliwe, nie stanowią zagrożenia dla życia. Problemy mogą wystąpić w przypadku użądleń w okolice twarzy i górnych dróg oddechowych oraz powikłań w postaci zakażeń. Znacznie bardziej niebezpieczne są objawy uogólnione, które mogą mieć różne nasilenie: od pokrzywki, uczucia niepokoju, przez objawy ze strony układu pokarmowego, zamroczenie, duszności, obrzęki stawów aż po tzw. wstrząs anafilaktyczny stanowiący potencjalne zagrożenie dla życia. Dlatego też niezwykle istotna jest świadomość i wiedza czy użądlenie może wywołać w naszym organizmie ostrą reakcje alergiczną. Na szczęście ryzyko reakcji alergicznej można ocenić wcześniej, wykonując dwa rodzaje testów alergicznych: testy skórne i oznaczenia miana przeciwciał w surowicy krwi.

Test skórny polega na podskórnym wprowadzeniu badanego alergenu, w tym przypadku roztworu jadu; należy jednak pamiętać, że u około 2% osób testowanych mogą wystąpić powikłania, z czego u 0,4% ciężkie odczyny alergiczne, dlatego też muszą być wykonywane w ośrodkach specjalistycznych zaopatrzonych w zestawy przeciwwstrząsowe, pod kontrolą lekarza.

Bezpieczną metodą diagnostyczną są badania krwi na obecność swoistych przeciwciał klasy IgE, których występowanie świadczy o ryzyku wystąpienia reakcji alergicznej. Warto zwrócić uwagę, że oznaczenie miana przeciwciał IgE można przeprowadzić u osób przyjmujących leki przeciwalergiczne, dzięki czemu badanie to mogą wykonać alergicy, bez konieczności przerywania leczenia.

Badania te oferowane są przez laboratoria grupy Diagnostyka, a ich wykonanie nie wymaga skierowania lekarskiego czy specjalnego przygotowania do pobrania materiału (krew wykorzystywana do tego badania nie musi być pobrana na czczo).

Oferta badań w zakresie alergii na jady owadów:

• https://diag.pl/sklep/badania/panel-jady-owadow-pszczola-osa-szerszen-komar-meszka/
• https://diag.pl/sklep/pakiety/e-pakiet-alergiczny-badanie-jadow-osy-pszczoly-szerszenia-okreslenie-ryzyka-anafilaksji/
• https://diag.pl/sklep/badania/ige-sp-i1-jad-pszczoly/
• https://diag.pl/sklep/badania/ige-sp-i3-jad-osy/
• https://diag.pl/sklep/badania/ige-sp-i75-jad-szerszenia-europejskiego/
• https://diag.pl/sklep/badania/ige-spi205-jad-trzmiela/
• https://diag.pl/sklep/badania/pakiet-alergenow-pszczoly-api-m-1-api-m-2-api-m-3-api-m-5-api-m-10/
• https://diag.pl/sklep/badania/pakiet-alergenow-osy-ves-v-1-ves-v-5-pol-d-5/

Uczulenie na jad osy/pszczoły – jak się zachować?

W przypadku stwierdzenia alergii na jad owadów należy przede wszystkim dążyć do zminimalizowania ryzyka użądlenia i przestrzegać prostych zasad bezpieczeństwa takich jak: unikanie jedzenia na świeżym powietrzu (zwłaszcza słodyczy), stosowania kosmetyków o intensywnych zapachach, a także samotnego przebywania w miejscach, gdzie ryzyko użądlenia jest zwiększone (np. sady i łąki). Osoby uczulone mogą wyposażyć się w zestaw pierwszej pomocy: pęsetę, strzykawkę z adrenaliną, hydrokortizon, lek przeciwhistaminowy czy preparat b-adrenergiczny w aerozolu.

O pszczołach z tej nie-medycznej strony

Niemal każdy z nas zna słowa przypisywane jednemu z najwybitniejszych fizyków w historii ludzkości – Alberta Einsteina, który miał stwierdzić, że „gdy zginie ostatnia pszczoła, ludzkości pozostaną cztery lata życia”.  Choć brak jest jednoznacznych dowodów potwierdzających zainteresowanie twórcy ogólnej teorii względności dobrostanem i światem pszczół, nie sposób negować niezastąpionej roli jaką pszczoły i inne owady z rzędu błonkoskrzydłych odgrywają w rozwoju niezliczonych ekosystemów, zapewniając poprzez zapylanie, rozmnażanie roślin kwiatowych, a tym samym utrzymując życie na Ziemi. Fascynująca historia pszczół rozpoczyna się 130 milionów lat temu w okresie kredy, kiedy to powierzchnię rozpadającego się superkontynetu Pangeii przemierzały stada ceratopsów, budzących grozę drapieżnych teropodów, a w powietrzu dominowały latające gady, jak np. pterodaktyle. Choć świat wielkich gadów minął bezpowrotnie, pszczoły i wiele innych zapylaczy przetrwały katastrofę klimatyczną, do której doszło w następstwie uderzenia w Ziemię asteroidy w okolicach półwyspu Jukatan. Świadomość niezastąpionej roli pszczół i innych owadów zapylających towarzyszyła ludzkości od zarania ludzkich cywilizacji. Począwszy od kluczowej roli w rolnictwie aż po znaczenie duchowe, pszczoły miodne pozostawiły niezatarty ślad w starożytnych kulturach.  Najwcześniejsze dowody wskazujące na związek, który łączył ludzi i pszczoły miodne pochodzą ze starożytnego Egiptu. Poddani faraonów czcili bowiem pszczoły i traktowali je jako święte owady narodzone ze spadających na ziemię łez boga słońca Ra. Stąd też w kulturze egipskiej miód nie był zwykłą substancją słodzącą, ale także cennym dobrem wykorzystywanym w celach medycznych oraz rytuałach religijnych, jako ofiara dla bogów.

Czerpiąc z praktyk i doświadczeń egipskich starożytni Grecy i Rzymianie znacznie rozwinęli sztukę pszczelarstwa, a pionierem w pełni naukowego podejścia do badania pszczół był Arystoteles, jeden z trzech wielkich filozofów świata starożytnego. W swoim traktacie Historia Animālium opisał zachowanie i biologię pszczół, a także proces produkcji miodu podkreślając złożoną strukturę społeczną pszczelich rodzin.

Pszczoły były również integralną częścią prekolumbijskich cywilizacji Mezoameryki. Szczególne dokonania w zakresie pszczelarstwa poczynili Majowie, którzy z powodzeniem hodowali rodzimy gatunek pszczół bezżądłowych Melipona beecheii, których charakterystyczny miód był wysoko ceniony za swój unikalny smak i właściwości lecznicze. Miód miał również istotne znaczenie w cywilizacji Azteków, którzy wykorzystywali go nie tylko jako część diety, ale także jako surowiec medyczny.

Pytania i odpowiedzi

1. Czy istnieją różnice w toksyczności jadu os w zależności od gatunku i jakie objawy mogą wskazywać na reakcję na szczególnie silny jad?

Istnieją różnice w toksyczności jadu różnych gatunków os, a także pomiędzy jadem osy a jadem pszczoły. Obecne w jadzie osy fosfolipazy, antygen 5 i hialuronidaza sprawiają, że objawy użądlenia przez osy są bardziej dokuczliwe. Toksyczność jadu osy nie zależy bezpośrednio od rodzaju osy, ale od reakcji alergicznej organizmu na jad. Użądlenie osy, choć bolesne, zazwyczaj powoduje miejscowy obrzęk i zaczerwienienie. Natomiast u osób uczulonych na jad, nawet pojedyncze użądlenie może wywołać wstrząs anafilaktyczny, który jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu. 

2. Jak częste użądlenia os mogą wpłynąć na ryzyko wystąpienia alergii na jad?

Częste użądlenia przez osy mogą zwiększyć ryzyko wystąpienia alergii na jad owadów błonkoskrzydłych, takich jak osy, pszczoły i szerszenie. Użądlenia, szczególnie u osób, które wcześniej miały już objawy alergiczne po użądleniu, mogą prowadzić do silniejszych reakcji w przyszłości, w tym wstrząsu anafilaktycznego. 

3. Jak użądlenie osy wpływa na osoby z istniejącymi chorobami układu krążenia i czy takie przypadki wymagają szczególnej opieki medycznej?

Użądlenie osy może stanowić poważne zagrożenie dla osób cierpiących na choroby układu krążenia, szczególnie w przypadkach wystąpienia reakcji alergicznej. Uogólniona reakcja alergiczna, w tym wstrząs anafilaktyczny mogą prowadzić do niewydolności oddechowej i zaburzeń krążenia, co stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia. Stąd też osoby, u których rozpoznano choroby sercowo-naczyniowe i przyjmujące niektóre grupy leków, jak np. b-adrenolityki, mogą być bardziej narażone na wystąpienie ciężkich reakcji w następstwie użądlenia.

4. Dlaczego użądlenie pszczoły pozostawia żądło, a osa może użądlić wielokrotnie – i jakie to ma znaczenie kliniczne?

Budowa żądła osy i pszczoły istotnie różni się; podczas gdy żądło osy jest gładkie niczym sztylet, co umożliwia wielokrotne użądlenie przez pojedynczego owada, żądło pszczoły jest haczykowate i po użądleniu pozostaje w ciele ofiary, prowadząc do oderwania odwłoka pszczoły, a w konsekwencji jej śmierci. Dlatego też osoby uczulone na jad pszczeli powinny być zaopatrzone w pęsetę umożliwiającą jak najszybsze usunięcie żądła pozostałego w miejscu użądlenia.

5. Jak rozpoznać różnicę między zwykłą reakcją miejscową a wczesnymi objawami anafilaksji po użądleniu?

Miejscowa reakcja alergiczna i wczesne objawy wstrząsu anafilaktycznego to dwa rodzaje reakcji na alergeny, które różnią się zakresem i nasileniem objawów. Miejscowa reakcja alergiczna ogranicza się do obszaru kontaktu z alergenem, np. w miejscu użądlenia przez owada. Tymczasem wczesne objawy wstrząsu anafilaktycznego obejmują ogólnoustrojową, szybko postępującą reakcja organizmu, obejmującą m. in. niewydolność oddechową i zaburzenia układu krążenia, które mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie życia. 

6. Czy istnieje ryzyko reakcji toksycznej lub uszkodzenia nerek po licznych użądleniach, nawet bez alergii?

Liczne użądlenia owadów błonkoskrzydłych (np. pszczół, os czy szerszeni) mogą prowadzić do ogólnoustrojowej reakcji toksycznej objawiającej się m.in. nudnościami, wymiotami, biegunką, bólami głowy, podwyższoną temperaturą ciała, w ciężkich przypadkach nawet zaburzeniami świadomości, wstrząsem anafilaktycznym, czy uszkodzeniem nerek, zwłaszcza u osób uczulonych na jad owadów, przy czym nasilenie reakcji zależy od ilości wstrzykniętego jadu oraz indywidualnej wrażliwości. Objawami uszkodzenia nerek są m. in.: zmniejszona ilość wydalanego moczu, ciemne zabarwienie moczu i widoczne na ciele obrzęki.

7. Jak wygląda immunoterapia odczulająca w przypadku uczulenia na jad – i czy daje trwałą odporność?

Immunoterapia, czyli odczulanie jest jedyną skuteczną metodą przyczynowego leczenia alergii na jad owadów błonkoskrzydłych. Leczenie polega na podawaniu podskórnie rosnących dawek jadu, co ma na celu „wyuczenie” układu odpornościowego tolerancji na ten alergen, zmniejszając w przyszłości ryzyko wystąpienia reakcji alergicznej po użądleniu. Immunoterapia może prowadzić do długotrwałej remisji objawów alergii, a nawet do trwałego uodpornienia, należy jednak pamiętać, że leczenie to jest stosunkowo długotrwałe.