Toksoplazmoza – choroba pasożytnicza nie tylko od kotów. Jak ją zdiagnozować?

Toksoplazmoza jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. U większości osób zakażenie przebiega bezobjawowo albo przypomina łagodną infekcję. Większe zagrożenie stanowi dla przyszłych mam, rozwijających się płodów, noworodków oraz osób z istotnie osłabioną odpornością. Sprawdź, jak dochodzi do zakażenia, jakie badania pomagają rozpoznać toksoplazmozę i kiedy potrzebne jest leczenie.

Czym jest toksoplazmoza?

Toxoplasma gondii jest pasożytem wewnątrzkomórkowym występującym na całym świecie. Jego żywicielami ostatecznymi są zwierzęta kotowate, ale bezpośredni kontakt z kotem nie jest jedyną drogą zakażenia człowieka.

Po przedostaniu się do organizmu T. gondii może tworzyć w tkankach cysty, które pozostają tam przez wiele lat, a nawet przez całe życie. Sprawnie działający układ odpornościowy zazwyczaj utrzymuje pasożyta w stanie utajonym. Przy znacznym osłabieniu odporności może jednak dojść do reaktywacji zakażenia i zajęcia mózgu, oczu lub innych narządów.

Ze względu na sposób zakażenia wyróżnia się:

• toksoplazmozę nabytą – do zakażenia dochodzi w ciągu życia;
• toksoplazmozę wrodzoną – pasożyt zostaje przeniesiony przez łożysko z matki na płód.

Współczesne badania skupiają się m.in. na udoskonalaniu diagnostyki prenatalnej oraz ujednolicaniu schematów leczenia ciężarnych i dzieci z toksoplazmozą wrodzoną. Szczepionka przeciwko tej chorobie dla ludzi nadal nie jest dostępna.

Drogi zarażenia toksoplazmozą

Do zakażenia człowieka dochodzi przede wszystkim drogą pokarmową. Możliwe źródła pasożyta to:

• surowe lub niedogotowane mięso, zwłaszcza wieprzowina, baranina i dziczyzna,
• nieumyte warzywa i owoce oraz zanieczyszczona woda,
• noże, deski i inne powierzchnie, które miały kontakt z surowym mięsem,
• ziemia, piasek lub żwirek zanieczyszczone odchodami kota,
• przeniesienie pasożyta przez łożysko na płód,
• bardzo rzadko – transfuzja krwi, przeszczepienie narządu lub kontakt z zakażonym materiałem laboratoryjnym.

Choroba nie przenosi się podczas rozmowy, kaszlu, dotyku ani korzystania ze wspólnych naczyń. Wyjątkiem jest transmisja z matki na płód oraz niezwykle rzadkie zakażenia związane z transfuzją lub transplantacją.

Kot po pierwotnym zakażeniu może wydalać bardzo dużo oocyst pasożyta, ale zazwyczaj trwa to tylko 1–3 tygodnie. Oocysty stają się zakaźne dopiero po 1–5 dniach spędzonych w środowisku. Dlatego codzienne opróżnianie kuwety, używanie rękawiczek i dokładne mycie rąk zmniejszają ryzyko zakażenia.

Toksoplazmoza – objawy i powikłania

U większości osób z prawidłowo działającym układem odpornościowym zakażenie nie powoduje dolegliwości. Jeśli objawy wystąpią, mogą przypominać mononukleozę lub inną łagodną infekcję. Pojawiają się wówczas powiększone węzły chłonne, stan podgorączkowy, osłabienie, bóle mięśni i głowy. Dolegliwości zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku tygodni lub miesięcy.

Objawy u dzieci i dorosłych z prawidłową odpornością są podobne. Cięższy przebieg występuje przede wszystkim u osób leczonych immunosupresyjnie, po przeszczepieniu narządów, z zaawansowanym zakażeniem HIV lub innymi chorobami istotnie osłabiającymi odporność. Pasożyt może wówczas wywołać zapalenie mózgu, płuc, mięśnia sercowego lub rozsiane zakażenie narządów wewnętrznych.

Toksoplazmoza mózgowa może powodować silny ból głowy, gorączkę, zaburzenia świadomości, drgawki, niedowłady i trudności w mówieniu. Bez odpowiedniego leczenia może prowadzić do śpiączki i zgonu.

Postać oczna przebiega z zapaleniem siatkówki i naczyniówki. Możliwe objawy to pogorszenie ostrości widzenia, mroczki, ból oka, światłowstręt i zaczerwienienie. Choroba może nawracać, a pozostające blizny niekiedy prowadzą do trwałego pogorszenia wzroku. Leczenie powinien prowadzić okulista.

Badania na toksoplazmozę

Podstawą diagnostyki są badania serologiczne krwi: oznaczenie przeciwciał Toxoplasma gondii IgM oraz Toxoplasma gondii IgG.

Dodatni wynik IgG świadczy o kontakcie organizmu z pasożytem, ale pojedyncze oznaczenie nie pozwala ustalić, kiedy doszło do zakażenia. Obecność IgM może sugerować świeżą infekcję, jednak przeciwciała tej klasy utrzymują się czasem przez wiele miesięcy. Wyniku IgM nie należy więc interpretować samodzielnie jako jednoznacznego potwierdzenia niedawnego zakażenia.

Gdy czas zakażenia ma szczególne znaczenie – zwłaszcza w ciąży – lekarz może zlecić badanie awidności przeciwciał IgG. Wysoka awidność przemawia za zakażeniem przebytym w bardziej odległej przeszłości, niska nie potwierdza jednak samodzielnie świeżej infekcji. Wyniki IgG, IgM i awidności ocenia się łącznie, niekiedy powtarzając je w tym samym laboratorium.

Zgodnie z obowiązującym w Polsce standardem opieki okołoporodowej badania IgG i IgM wykonuje się do 10. tygodnia ciąży lub podczas pierwszego zgłoszenia, chyba że kobieta ma wynik potwierdzający obecność IgG sprzed ciąży. U kobiet z ujemnym wynikiem w pierwszym trymestrze badania powtarza się między 21. a 26. tygodniem.

Przy podejrzeniu zakażenia płodu można wykonać badanie DNA pasożyta metodą PCR w płynie owodniowym. W toksoplazmozie ocznej podstawowe znaczenie ma badanie okulistyczne. U osób z podejrzeniem zajęcia mózgu stosuje się również rezonans magnetyczny lub tomografię komputerową oraz odpowiednio dobrane badania molekularne.

Toksoplazmoza w ciąży –  dlaczego może być niebezpieczna?

Prawdopodobieństwo przeniesienia pasożyta na płód zwiększa się wraz z wiekiem ciążowym, ale zakażenie we wcześniejszym okresie częściej powoduje ciężkie następstwa. Mogą one obejmować m.in. poronienie, obumarcie płodu, przedwczesny poród oraz uszkodzenie mózgu i oczu dziecka.

Podejrzenie świeżego zakażenia wymaga pilnego kontaktu z ginekologiem-położnikiem, a często także ze specjalistą chorób zakaźnych. Postępowanie zależy od tygodnia ciąży, wyników badań serologicznych, obrazu USG oraz ewentualnego wyniku PCR płynu owodniowego.

W leczeniu ciężarnych nie stosuje się jednego schematu w każdej sytuacji. Spiramycyna jest wykorzystywana przede wszystkim przed 18. tygodniem ciąży, jeśli zakażenie płodu nie zostało potwierdzone ani nie jest podejrzewane. Przy późniejszym zakażeniu lub podejrzeniu infekcji płodu specjalista może zastosować pirymetaminę z sulfadiazyną i kwasem folinowym. Leków tych nie wolno przyjmować samodzielnie.

Przeczytaj także: Toksoplazmoza w ciąży – objawy, przyczyny i rozpoznanie choroby.

Jak leczy się toksoplazmozę?

Większość osób z prawidłową odpornością i łagodnym przebiegiem nie potrzebuje leczenia przeciwpasożytniczego. Terapia wskazana jest przy ciężkich i długo utrzymujących się objawach, zajęciu oczu albo narządów wewnętrznych, a także u kobiet w ciąży, noworodków z toksoplazmozą wrodzoną i osób z osłabioną odpornością.

Podstawowy schemat leczenia zawiera pirymetaminę, sulfadiazynę i kwas folinowy. W określonych sytuacjach stosuje się inne preparaty, np. klindamycynę lub trimetoprim z sulfametoksazolem. Rodzaj leków i czas terapii zależą od wieku, odporności, ciąży oraz postaci choroby.

Toksoplazmozy nie należy leczyć samodzielnie ani metodami naturalnymi. Zioła, suplementy i specjalne diety nie usuwają pasożyta. Osoba z łagodnymi objawami może dbać o odpoczynek, odpowiednie nawodnienie i odżywianie, jednak decyzja o przebiegu terapii powinna wynikać z oceny lekarza.

Jak zapobiegać toksoplazmozie?

Ryzyko zakażenia można ograniczyć przez:

• dokładne gotowanie lub pieczenie mięsa i rezygnację z próbowania go na surowo,
• mycie warzyw i owoców pod bieżącą wodą,
• oddzielanie surowego mięsa od produktów gotowych do spożycia,
• mycie rąk, noży, desek i blatów po przygotowywaniu mięsa,
• używanie rękawiczek podczas prac w ziemi lub piasku,
• Unikanie picia niepasteryzowanego mleka koziego;
• codzienne czyszczenie kociej kuwety.

Kobieta w ciąży nie musi rezygnować z posiadania kota. Czyszczenie kuwety najlepiej powierzyć innej osobie. Gdy nie jest to możliwe, należy robić to codziennie w jednorazowych rękawiczkach, a następnie dokładnie umyć ręce. Zwierzęcia nie powinno się karmić surowym mięsem ani wypuszczać na polowanie.

Wszystkie badania w kierunku toksoplazmozy wykonasz w DIAGNOSTYCE. Wyniki, szczególnie uzyskane w ciąży, powinien ocenić lekarz. Możesz również skorzystać z konsultacji wyników online.

Pytania i odpowiedzi

Czy toksoplazmozą można zarazić się od drugiego człowieka?

W codziennym kontakcie nie. Toksoplazmoza nie przenosi się przez dotyk, kaszel, ślinę ani wspólne naczynia. Wyjątkiem jest transmisja z matki na płód oraz bardzo rzadkie zakażenia po transfuzji lub przeszczepieniu narządu.

Czy dodatni wynik IgG oznacza świeże zakażenie?

Nie. Dodatnie IgG potwierdzają kontakt z pasożytem, ale nie wskazują samodzielnie, kiedy doszło do zakażenia. Przy ocenie świeżości infekcji uwzględnia się IgM, awidność IgG, wcześniejsze wyniki i ewentualne badania kontrolne.

Czy przebyta toksoplazmoza może się uaktywnić?

Tak. Pasożyt może pozostawać w organizmie w cystach tkankowych. U osób z prawidłową odpornością zwykle nie powoduje ponownie choroby, ale przy jej znacznym osłabieniu możliwa jest reaktywacja zakażenia.

Jakie są objawy toksoplazmozy u kota?

Większość zakażonych kotów nie ma żadnych objawów. W klinicznej postaci mogą pojawić się gorączka, apatia, brak apetytu, duszności, zaburzenia widzenia, problemy z koordynacją lub drgawki. Chore zwierzę powinien zbadać lekarz weterynarii.

Czy posiadanie kota w ciąży jest niebezpieczne?

Samo mieszkanie z kotem nie oznacza zakażenia i nie jest powodem do oddania zwierzęcia. Najważniejsze są higiena kuwety, mycie rąk, unikanie surowego mięsa oraz niedopuszczanie, aby kot polował i jadł surową zdobycz.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem toksoplazmozy?

Pierwszą ocenę może przeprowadzić lekarz rodzinny lub internista. Kobieta w ciąży powinna skontaktować się z ginekologiem-położnikiem, a świeże zakażenie może wymagać konsultacji specjalisty chorób zakaźnych. Przy objawach ocznych potrzebna jest ocena okulistyczna.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela