Układ limfatyczny – budowa i funkcje w organizmie człowieka

Układ limfatyczny to jeden z najważniejszych, a zarazem najbardziej niedocenianych systemów w ludzkim ciele. Odpowiada nie tylko za utrzymanie równowagi płynów w organizmie, lecz także stanowi istotny element odporności. Dzięki niemu organizm jest w stanie zwalczać infekcje, usuwać toksyny i utrzymywać prawidłową gospodarkę wodno-elektrolitową. Jak jest zbudowany ten układ, jaką pełni funkcję, a przede wszystkim – w jaki sposób diagnozuje się jego zaburzenia?

Czym jest układ limfatyczny?      

Układ limfatyczny, nazywany również chłonnym, stanowi jeden z istotnych elementów utrzymujących równowagę wewnętrzną organizmu. Choć jest mniej rozpoznawalny  niż układ krążenia czy nerwowy, to bez jego prawidłowego działania niemożliwe byłoby zachowanie odporności, właściwego obiegu płynów i skutecznego usuwania toksyn. Układ ten odpowiada za transport limfy – płynu zawierającego komórki odpornościowe, białka i tłuszcze – oraz filtrację szkodliwych substancji w węzłach chłonnych. Niewydolność układu limfatycznego prowadzi do licznych zaburzeń: od łagodnych obrzęków po poważne choroby nowotworowe, takie jak chłoniaki. Zrozumienie jego budowy i funkcji ma więc ogromne znaczenie nie tylko dla medycyny, ale i dla profilaktyki zdrowotnej.

Budowa układu limfatycznego

Układ limfatyczny składa się z sieci naczyń chłonnych, limfy, węzłów chłonnych oraz narządów limfatycznych rozsianych po całym ciele. Strukturalnie przypomina układ krwionośny, z tą różnicą, że zamiast krwi transportuje płyn tkankowy, a jego działanie nie jest napędzane przez serce, lecz przez ruchy mięśni i ciśnienie tkanek.

Naczynia limfatyczne

To cienkościenne przewody rozpoczynające się ślepo w przestrzeniach międzykomórkowych tkanek. Ich zadaniem jest zbieranie nadmiaru płynu tkankowego i przekazywanie go do coraz większych naczyń, które ostatecznie uchodzą do układu żylnego. Ściany naczyń są elastyczne, wyposażone w zastawki zapobiegające cofaniu się limfy. Przewód piersiowy, będący największym z nich, zbiera chłonkę z większości ciała i zazwyczaj uchodzi do lewej żyły podobojczykowej, natomiast przewód chłonny prawy obsługuje prawą połowę klatki piersiowej, głowę i kończynę górną.

Limfa

Limfa jest płynem  o barwie  od przezroczystej po mlecznobiałą , którego skład zmienia się w zależności od miejsca pobrania. Zawiera limfocyty (białe krwinki), makrofagi (komórki żerne układu odpornościowego), tłuszcze (w postaci chylomikronów, czyli największych lipoprotein występujących w osoczu krwi), białka oraz produkty przemiany materii. W jelitach, po spożyciu tłustych pokarmów, limfa przybiera barwę mleczną. Jej ruch w naczyniach odbywa się powoli (w ciągu doby przepływają około 2–4 litry limfy), a napędzana jest skurczami mięśni, oddechem i pulsacją sąsiadujących tętnic.

Węzły chłonne

Na trasie naczyń limfatycznych znajdują się węzły chłonne – niewielkie, owalne struktury działające jak filtry. Węzły zawierają skupiska limfocytów T i B (rodzaje białych krwinek), które rozpoznają i niszczą drobnoustroje, a także komórki prezentujące antygeny. Węzły chłonne występują w grupach, m.in. szyjnych, pachowych, pachwinowych i krezkowych. Zatrzymują patogeny, komórki nowotworowe i inne czynniki chorobotwórcze, zanim te dostaną się do krwiobiegu.

Narządy limfatyczne

Do układu limfatycznego zalicza się również narządy takie jak grasica, śledziona, migdałki oraz tkankę limfatyczną przewodu pokarmowego, GALT (ang. gut-associated lymphoid tissue).

• Grasica – zlokalizowana w klatce piersiowej, odpowiada za dojrzewanie limfocytów T.
• Śledziona – usuwa zużyte erytrocyty, magazynuje krew i bierze udział w odpowiedzi immunologicznej.
• Migdałki – stanowią pierwszą linię obrony przed drobnoustrojami dostającymi się przez usta i nos.
• Tkanka limfatyczna jelit (np. kępki Peyera) – monitoruje obecność antygenów w przewodzie pokarmowym.

Jakie są funkcje układu limfatycznego?

Układ limfatyczny pełni kilka niezbędnych dla życia funkcji, z których najważniejsze to: odpornościowa, transportowa i oczyszczająca.

Funkcja odpornościowa

To właśnie w obrębie układu limfatycznego odbywa się produkcja i dojrzewanie limfocytów, które stanowią podstawę odporności komórkowej i humoralnej. Limfocyty B odpowiadają za wytwarzanie przeciwciał (elementów odpowiedzi humoralnej), natomiast limfocyty T rozpoznają i niszczą zakażone lub nieprawidłowe komórki, stanowiąc podstawę odpowiedzi typu komórkowego (przy czym oba typy limfocytów współpracują w mechanizmach odpowiedzi humoralnej). Węzły chłonne działają jak centra dowodzenia, w których organizm „uczy się” rozpoznawać zagrożenia i odpowiednio na nie reagować.

Funkcja transportowa

Układ chłonny uczestniczy w transporcie tłuszczów wchłanianych w jelicie cienkim. Naczynia mleczne pobierają chylomikrony i przekazują je do krwiobiegu. Oprócz tego układ limfatyczny usuwa z przestrzeni międzykomórkowej nadmiar płynów i białek, co zapobiega powstawaniu obrzęków.

Funkcja oczyszczająca

Węzły chłonne i śledziona filtrują limfę i krew, zatrzymując drobnoustroje, toksyny i komórki nowotworowe. Dzięki temu organizm może skutecznie neutralizować zagrożenia, zanim rozprzestrzenią się po całym ciele.

Jakie mogą być zaburzenia układu limfatycznego?

Nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu limfatycznego prowadzą do wielu schorzeń, których objawy bywają mało specyficzne – od obrzęków po ogólne osłabienie.

Obrzęk limfatyczny

To najczęstsze zaburzenie układu chłonnego. Może być pierwotny (wynikający z wrodzonych wad naczyń limfatycznych) lub wtórny (np. po zabiegach chirurgicznych, infekcjach czy urazach). Obrzęk limfatyczny pojawia się najczęściej w kończynach, powodując uczucie ciężkości, napięcia skóry i ograniczenie ruchomości stawów. Z czasem skóra staje się twarda, a w tkankach rozwijają się zmiany włókniste.

Powiększenie węzłów chłonnych

To objaw, który może mieć wiele przyczyn – od łagodnych infekcji po nowotwory. W infekcjach bakteryjnych węzły są bolesne i ruchome, a w chorobach nowotworowych twarde, nieruchome i niebolesne. Długotrwałe powiększenie węzłów, zwłaszcza nadobojczykowych lub pachwinowych, zawsze wymaga diagnostyki.

Chłoniaki i białaczki

To nowotwory wywodzące się z limfocytów. Chłoniaki mogą mieć przebieg powolny (indolentny) lub agresywny. Objawiają się gorączką, nocnymi potami, utratą masy ciała i powiększeniem węzłów. W diagnostyce istotne są badania immunohistochemiczne i genetyczne, które pozwalają ustalić typ choroby oraz dobrać leczenie.

Na czym polega diagnozowanie zaburzeń układu limfatycznego?

Diagnostyka zaburzeń układu limfatycznego wymaga zatem połączenia wielu metod – od prostego badania fizykalnego po zaawansowane techniki obrazowania i analizy molekularne. Tylko kompleksowe podejście pozwala na precyzyjne rozpoznanie przyczyny problemu, ocenę zaawansowania choroby i dobór właściwego leczenia.

Wywiad lekarski

Pierwszym i niezwykle istotnym etapem diagnostyki jest szczegółowy wywiad medyczny. Lekarz pyta pacjenta o czas pojawienia się objawów, ich charakter i dynamikę (czy obrzęki występują stale, czy nasilają się w określonych porach dnia, po wysiłku lub po dłuższym siedzeniu). Ważne są informacje o przebytych infekcjach, urazach, operacjach chirurgicznych (szczególnie w obrębie kończyn, piersi czy miednicy), ponieważ mogły one doprowadzić do uszkodzenia naczyń limfatycznych. Zbierane są również dane o chorobach przewlekłych, takich jak niewydolność żylna, cukrzyca, choroby nerek, wątroby i tarczycy, które mogą dawać podobne objawy. Lekarz analizuje także przyjmowane leki, styl życia pacjenta, dietę oraz historię nowotworów w rodzinie. Często istotne są też pytania o zmianę masy ciała i ogólne samopoczucie, które mogą wskazywać na schorzenia układu chłonnego lub odpornościowego.

Sprawdź: e-Pakiet dla każdego (maksimum).

Badanie fizykalne

Po zebraniu wywiadu przeprowadza się badanie kliniczne. Lekarz ocenia wielkość, kształt, konsystencję i rozmieszczenie węzłów chłonnych, a także obecność obrzęków. Istotna jest symetria – powiększenie jednostronne często ma charakter patologiczny. Węzły bolesne i ruchome wskazują zwykle na infekcję, podczas gdy twarde, zrośnięte z otoczeniem i niebolesne mogą sugerować proces nowotworowy. Ocenia się również skórę nad węzłami – jej zaczerwienienie lub ocieplenie może świadczyć o stanie zapalnym. W przypadku obrzęków kończyn mierzy się ich obwód, ocenia elastyczność tkanek i obecność tzw. objawu Stemmera (brak możliwości uchwycenia fałdu skóry na grzbiecie palca stopy, typowy dla obrzęku limfatycznego).

Badania obrazowe

Nowoczesna diagnostyka obrazowa pozwala szczegółowo zobrazować przebieg naczyń chłonnych i struktur limfatycznych.

• Ultrasonografia (USG) – to badanie pierwszego wyboru w ocenie węzłów chłonnych. Pozwala określić ich wielkość, kształt, unaczynienie i echogeniczność. Węzły prawidłowe mają kształt owalny i jednorodną strukturę, a patologiczne są okrągłe, o niejednorodnym echu i z zaburzoną architekturą wnęki. USG może też wykryć obecność płynu chłonnego w tkankach.
• USG Dopplera – umożliwia ocenę przepływu krwi i chłonki, co ma znaczenie przy różnicowaniu obrzęków żylno-limfatycznych. Dzięki tej metodzie można wykryć niedrożność lub refluks w naczyniach chłonnych.
• Limfoscyntygrafia – uznawana za złoty standard w ocenie drożności układu chłonnego. Polega na podaniu podskórnie znacznika izotopowego i śledzeniu, jak przemieszcza się przez naczynia limfatyczne. Wyniki pozwalają określić miejsce zastoju limfy, stopień niedrożności oraz skuteczność krążenia obocznego.
• Rezonans magnetyczny (MRI) – szczególnie przydatny w ocenie głęboko położonych węzłów, np. w jamie brzusznej lub śródpiersiu. W połączeniu z kontrastem pozwala zobaczyć drobne naczynia chłonne i niewielkie ogniska patologiczne.
• Tomografia komputerowa (CT) – wykorzystywana głównie w onkologii, pozwala wykryć powiększone węzły chłonne w obrębie klatki piersiowej, jamy brzusznej czy miednicy. W przypadku chorób nowotworowych często stosuje się PET-CT (pozytonową tomografię emisyjną), która łączy obrazowanie anatomiczne z oceną aktywności metabolicznej tkanek i jest szczególnie pomocna w diagnostyce chłoniaków oraz ocenie skuteczności leczenia.
• MR-limfangiografia – nowoczesna technika pozwalająca bez użycia promieniowania ocenić przebieg i drożność naczyń chłonnych. Umożliwia również planowanie zabiegów chirurgicznych rekonstrukcji dróg limfatycznych.

Badania laboratoryjne

Badania krwi stanowią istotny element diagnostyki chorób układu chłonnego.

• Morfologia krwi z rozmazem – pozwala ocenić liczbę i typy leukocytów, zwłaszcza limfocytów. Limfocytoza może świadczyć o infekcji lub chorobie proliferacyjnej, natomiast limfopenia często towarzyszy zaburzeniom odporności.
• OB i CRP – są nieswoistymi markerami stanu zapalnego, pomocnymi w różnicowaniu infekcji i chorób nowotworowych.
• Immunofenotypowanie limfocytów – badanie wykonywane metodą cytometrii przepływowej, pozwala na identyfikację poszczególnych subpopulacji limfocytów T, B i NK. Dzięki temu można rozpoznać białaczki i chłoniaki.
• Markery nowotworowe – takie jak LDH, β-2-mikroglobulina czy ferrytyna, dostarczają informacji o aktywności metabolicznej komórek i zaawansowaniu procesu nowotworowego.
• Badania immunologiczne – oznaczanie poziomu immunoglobulin (IgG, IgM, IgA) oraz obecności autoprzeciwciał pozwala wykryć choroby autoimmunologiczne wpływające na funkcjonowanie układu chłonnego.
• Elektroforeza białek i albumin – przydatna w różnicowaniu obrzęków limfatycznych z obrzękami o innej etiologii, np. nerkowej czy wątrobowej.
• Badania wirusologiczne – w przypadku podejrzenia infekcji, np. wirusem Epsteina-Barr, cytomegalii, HIV lub WZW, które mogą powodować limfadenopatie.

W wybranych przypadkach można wykonać analizę składu limfy (pobieranej z obrzękniętej przestrzeni), aby ocenić zawartość białka, tłuszczów i komórek odpornościowych.

Biopsja i badania histopatologiczne

Kiedy obraz kliniczny i wyniki badań laboratoryjnych sugerują proces nowotworowy lub nietypową infekcję, wykonuje się biopsję aspiracyjną cienkoigłową (BAC) bądź biopsję wycinającą węzła chłonnego. Materiał poddaje się badaniu mikroskopowemu i immunohistochemicznemu, które pozwala ocenić typ komórek, ich stopień dojrzałości i obecność markerów charakterystycznych dla chłoniaków lub przerzutów. W trudniejszych przypadkach stosuje się również badania genetyczne (PCR, FISH), wykrywające zmiany w DNA komórek nowotworowych.

Badania funkcjonalne

W diagnostyce przewlekłych obrzęków stosuje się także testy oceniające skuteczność przepływu chłonki, np. pomiar objętości kończyn metodą bioimpedancji, która pozwala ilościowo określić zawartość płynu w tkankach. W badaniach naukowych wykorzystuje się także fluorescencyjną limfografię z użyciem zieleni indocyjaninowej (ICG) – technikę pozwalającą na ocenę przepływu limfy w czasie rzeczywistym.

Znaczenie diagnostyki różnicowej

Ważnym etapem jest odróżnienie obrzęku limfatycznego od innych stanów powodujących zatrzymanie płynów w organizmie, takich jak niewydolność serca, choroby nerek czy niedoczynność tarczycy. Pomaga w tym analiza wyników laboratoryjnych oraz obrazowych, a także charakterystyczny rozkład obrzęku – w obrzęku limfatycznym często asymetryczny, zlokalizowany głównie w kończynach i twardy w dotyku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można poprawić krążenie limfy naturalnie?

Tak. Regularny ruch, głębokie oddychanie, masaż limfatyczny i właściwe nawodnienie pomagają usprawnić przepływ limfy.

Jak odróżnić obrzęk limfatyczny od obrzęku żylnego?

Obrzęk limfatyczny utrzymuje się długo, nie znika po odpoczynku i ma charakter „twardy”. Obrzęki żylne zwykle zmniejszają się po uniesieniu kończyn.

Czy powiększone węzły chłonne zawsze oznaczają nowotwór?

Nie. Najczęściej to reakcja na infekcję. Jeśli jednak węzły są twarde, niebolesne i powiększone przez ponad 2–3 tygodnie, warto zgłosić się do lekarza.

Jakie badania laboratoryjne pomagają ocenić stan układu chłonnego?

Morfologia, OB, CRP, immunofenotypowanie limfocytów, markery nowotworowe (LDH, β-2-mikroglobulina) oraz badania serologiczne.

Czy obrzęk limfatyczny można całkowicie wyleczyć?

Zazwyczaj nie, ale można znacznie ograniczyć objawy poprzez fizjoterapię i kompresjoterapię.

A: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela