Zdrowa wątroba – jak wspierać jej prawidłowe funkcjonowanie?

Ze względu na fakt, że wątroba uczestniczy w niemalże 500 reakcjach chemicznych, nie będzie przekłamaniem porównanie jej do laboratorium chemicznego, w którym jednoczasowo przeprowadzany jest ogrom reakcji syntezy (tworzenia związków) i analizy (rozkładu), niezwykle istotnych dla naszego życia i zdrowia. Wątroba jest magazynem wielu substancji (witaminy B, D, K, E, A, żelazo), ogrzewa naszą krew, metabolizuje toksyny, wspomaga proces trawienia, wspiera układ odpornościowy w zwalczaniu drobnoustrojów… W sumie pełni aż 200 różnych funkcji! Uszkodzenie miąższu wątroby przekłada się bezpośrednio na pogorszenie funkcjonowania całego organizmu, a zmęczenie odczuwane na co dzień może być pierwszym objawem upośledzenia jej funkcji. Czy są sposoby na wsparcie wątroby? Co zrobić, by zdrowa wątroba służyła nam jak najdłużej? 

Zdrowa wątroba a dieta

Ponieważ wątroba jest narządem układu pokarmowego, kluczowe znaczenie dla jej sprawnego funkcjonowania ma dieta. Wątroba z całą pewnością „nie lubi” ciężkostrawnych potraw, ponieważ ich trawienie wymaga od niej wytężonej pracy. Dla dobra wątroby nasza dieta powinna ograniczać spożycie grzybów (szczególnie niewiadomego pochodzenia), potraw smażonych, tłustych, żywności wysokoprzetworzonej, potraw wzdymających i substancji słodzących. Kluczowe dla jej zdrowia jest unikanie spożywania produktów spleśniałych, które zwiększają ryzyko zachorowania na raka wątroby. 

Jak komponować posiłki zdrowe dla wątroby? 

Uniwersalny sposób w jaki prawidłowo powinno się komponować swoją dietę przedstawia tzw. talerz żywieniowy (dawniej piramida żywieniowa):

• połowę talerza powinny zawsze zajmować owoce lub/i warzywa, 
• ¼ talerza – produkty będące źródłem węglowodanów, w tym pełnoziarniste produkty zbożowe (chleby, makarony, kasze, ryż), 
• ostatnią ćwiartkę – produkty będące źródłem białka, np. ryby, drób, przetwory mleczne, jajka, orzechy oraz nasiona roślin strączkowych.  

Komponowana dieta wg zasad talerza żywieniowego, prawidłowa masa ciała i odpowiednia dawka ruchu, który usprawnia eliminację toksyn z organizmu i przeciwdziała stłuszczeniu narządu, to istotni sprzymierzeńcy zdrowia Twojej wątroby. 

Trunki – rozsądnie i z umiarem

Alkohol z całą pewnością jest wrogiem zdrowej wątroby, jest substancją o udowodnionym, szkodliwym wpływie na jej komórki – hepatocyty. W wyniku nadmiarowego spożywania alkoholu rozwija się alkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby oraz groźniejsze w konsekwencjach toksyczne alkoholowe zapalenie wątroby, czyli jednostki chorobowe, które w znacznym stopniu upośledzają funkcjonowanie narządu, prowadząc do groźnych ogólnoustrojowych powikłań. Na szczęście, duże zdolności regeneracyjne narządu pozwalają na znaczne cofnięcie się zmian w wątrobie w okresie 2–3 miesięcy po zaprzestaniu picia alkoholu. 

Przyjmuje się, że ilość alkoholu nie wpływająca negatywnie na funkcjonowanie wątroby to:

• 2 jednostki alkoholu dla mężczyzn (20g czystego etanolu, 500ml piwa, 200ml wina, 60ml wódki);
• 1 jednostka alkoholu dla kobiet (10g czystego etanolu, 250ml piwa, 100ml wina, 30ml wódki). 

Leki – ważne prawidłowe dawkowanie

Wątroba jest miejscem metabolizowania większości leków, dlatego przedawkowanie leków często wiąże się z uszkodzeniem jej miąższu. Problem polekowego uszkodzenia wątroby nie dotyczy tylko leków wydawanych na receptę. Najczęściej jest wynikiem przedawkowania dostępnych w większości sklepów leków przeciwbólowych, czy leków na przeziębienie – ibuprofenu, paracetamolu i aspiryny. Dlatego dla zdrowia swojej wątroby zażywaj leki ściśle z wytycznymi lekarza lub wg informacji zamieszczonych na ulotce dotyczącej zakupionego specyfiku. Bezwzględnie nie przekraczaj dozwolonych dawek dobowych!

Szczepienia i higiena ważne dla zdrowia wątroby

Poza złymi nawykami żywieniowymi, alkoholem i lekami, wątroba jest podatna na zakażenia wirusowe, które w przewlekających się postaciach (wirusowe zapalenie wątroby typu B i C) prowadzą do marskości narządu, a także raka. W przypadku zakażeń wirusowych typu A i B można się zaszczepić, minimalizując ryzyko zakażenia. Niestety przed wirusowym zapaleniem typu C nie można się ochronić szczepieniem, ze względu na jego niedostępność. Ponieważ wirus HCV (wirus zapalenia wątroby typu C) przenosi się przez kontakt z zakażoną krwią, w tym przypadku najważniejsze jest świadome korzystanie z salonów kosmetycznych, gabinetów zabiegowych, stomatologicznych, salonów tatuażu przestrzegających zasad sterylizacji narzędzi, bezpieczeństwa i higieny. 

Wątroba – jak rozpoznać, kiedy choruje?

Ponieważ wątroba jest dużym narządem (1,5 kg), objawy upośledzenia jej funkcji pojawiają się stosunkowo późno, kiedy znaczna część miąższu (nawet powyżej 50%) jest chorobowo zmieniona. 

Wśród objawów, które mogą nasuwać podejrzenie choroby wątroby wymienia się:

• przewlekłe zmęczenie, 
• nudności i wymioty, 
• utratę apetytu, 
• spadek masy ciała, 
• upośledzenie odporności (np. zwiększenie częstotliwości infekcji),
• ból w prawym podżebrzu, 
• świąd skóry, żółtaczkę, zasiniaczenia, 
• obrzęki, 
• żabi brzuch (wodobrzusze), 
• głowę meduzy (naczynia krwionośne widoczne wokół pępka),
• krwawienia z przewodu pokarmowego, 
• powiększenie piersi u mężczyzn, 
• zaburzenia neurologiczne i psychiatryczne (zaburzenia zachowania, problemy ze snem i koncentracją, bełkotliwa mowa, spadek zdolności intelektualnych, zmiana charakteru pisma, zaburzona orientacja w czasie i miejscach).

Pamiętaj, że każdy zaobserwowany powyżej objaw, powinien stanowić podstawę do konsultacji z lekarzem i wykonania badań w kierunku chorób wątroby. 

Zdrowa wątroba – co to oznacza?

Trudno zdefiniować, co oznacza zdrowa wątroba, nie odwołując się do wyników badań laboratoryjnych i obrazowych. Zdrowa wątroba to narząd o prawidłowej aktywności enzymatycznej, charakteryzujący się anatomicznym (bez odchyleń) wyglądem np. w badaniu aparatem USG, tomografem czy rezonansem magnetycznym. 

W laboratoryjnej ocenie funkcji wątroby pomocne są następujące badania:

• Próby wątrobowe (ALT, AST, bilirubina całkowita, ALP, GGTP), czyli zestaw badań oceniających aktywność enzymatyczną wątroby, 
•  HBs antygen i HCV przeciwciała, służące diagnostyce wirusowego zapalenia wątroby typu B i C. 

Co wspomaga regenerację wątroby? 

Najważniejsze w procesie leczenia i regeneracji wątroby jest wyeliminowanie czynnika uszkadzającego miąższ narządu, czyli np. rezygnacja z alkoholu, leczenie zakażenia wirusowego, redukcja stłuszczenia narządu. Bardzo istotne znaczenie ma także właściwie skomponowana dieta wspomagająca proces odbudowy, która powinna być opracowana przez dietetyka klinicznego, spersonalizowana i dostosowana do indywidualnych potrzeb chorego. Diety służące regeneracji wątroby mogą być wzbogacane w różnego rodzaju suplementy diety, wspierające jej odbudowę. Należą do nich te, zawierające L-asparaginian L-ornityny i fosfolipidy sojowe. Pracę wątroby wspomagają także zioła: karczoch zwyczajny, ostropest, ziele dziurawca i mniszek lekarski. Stosując zioła należy jednak pamiętać o ich niebezpiecznych interakcjach z różnymi lekami. Przed rozpoczęciem ich zażywania, należy zasadność ich stosowania skonsultować z lekarzem.  Przypadkowe łączenie kilku preparatów może prowadzić do wystąpienia groźnych działań niepożądanych i pogorszenia funkcji wątroby.

Związkami o udowodnionym w badaniach naukowych działaniu wspomagającym regenerację wątroby są fosfolipidy (Phospholipidum essentiale) pozyskiwane z nasion sojowych. Działanie fosfolipidów pomaga w:

• zahamowaniu procesów włóknienia zachodzących w wątrobie,
• odtworzeniu prawidłowej struktury i funkcji uszkodzonych błon komórkowych oraz uzupełnieniu niedoborów fosfolipidów błonowych,
• przyspieszeniu eliminacji depozytów tłuszczu z hepatocytów,
• normalizacji patologicznie podwyższonych wartości wskaźników AST, ALT i GGTP.

Ich stosowanie zalecane jest w:

• w przebiegu poalkoholowego uszkodzenia wątroby,
• w toksycznym i polekowym uszkodzeniu wątroby, 
• w przewlekłym zapaleniu wątroby, 

• zaburzeniach czynnościowych wątroby,
• zaburzeniach czynnościowych dróg żółciowych oraz 
• kamicy żółciowej. 

Dr n.med. Beata Skowron