Bakteryjne zapalenie opon mózgowych – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych jest jedną z najpoważniejszych chorób zakaźnych układu nerwowego, charakteryzującą się gwałtownym przebiegiem i wysokim ryzykiem ciężkich powikłań, a nawet zgonu. Schorzenie to polega na ostrym zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych – cienkich błon ochronnych otaczających mózg i rdzeń kręgowy – spowodowanym przez bakterie o wysokim potencjale chorobotwórczym. Pomimo postępu medycyny, dostępności antybiotyków oraz szczepień ochronnych, bakteryjne zapalenie opon mózgowych nadal stanowi istotne wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych – co należy wiedzieć?

Choroba może dotknąć osoby w każdym wieku, jednak szczególnie narażone są:

• niemowlęta, 
• małe dzieci, 
• osoby starsze,
• pacjenci z obniżoną odpornością. 

W wielu przypadkach pierwsze objawy są niespecyficzne i mogą przypominać infekcję wirusową lub grypopodobną, co sprzyja opóźnieniu rozpoznania. Tymczasem w bakteryjnym zapaleniu opon mózgowych czas odgrywa kluczową rolę – szybkie wdrożenie leczenia znacząco zmniejsza ryzyko trwałych następstw neurologicznych.

Wczesna diagnostyka bakteryjnego zapalenia opon mózgowych opiera się na dokładnej ocenie klinicznej, badaniach laboratoryjnych oraz analizie płynu mózgowo-rdzeniowego. Równocześnie niezwykle istotną rolę odgrywa profilaktyka, zwłaszcza w postaci szczepień ochronnych, które znacząco zmniejszyły częstość zachorowań na niektóre postacie choroby. Świadomość objawów oraz znajomość czynników ryzyka pozwalają na szybsze zgłoszenie się po pomoc medyczną, co może uratować życie chorego.

W niniejszym artykule omówiono najważniejsze informacje dotyczące bakteryjnego zapalenia opon mózgowych – jego przyczyny, objawy, metody diagnostyczne oraz aktualne zasady leczenia. Szczególną uwagę poświęcono także możliwym powikłaniom choroby oraz jej przebiegowi u dzieci, u których rozpoznanie bywa szczególnie trudne.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych – przyczyny

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych rozwija się w wyniku przedostania się chorobotwórczych bakterii do płynu mózgowo-rdzeniowego i wywołania ostrego stanu zapalnego opon otaczających mózg oraz rdzeń kręgowy. Drobnoustroje mogą dostać się do ośrodkowego układu nerwowego różnymi drogami:

• najczęściej poprzez krwiobieg, 
• rzadziej przez ciągłość z sąsiadujących ognisk zakażenia, takich jak zatoki przynosowe czy ucho środkowe, 
• a także bezpośrednio w następstwie urazów czaszki lub zabiegów neurochirurgicznych.

Do zakażenia opon mózgowo-rdzeniowych może dojść:

• drogą krwiopochodną, w przebiegu bakteriemii lub sepsy, kiedy drobnoustroje przenikają przez barierę krew–mózg. 
• Inną możliwą drogą jest szerzenie się infekcji przez ciągłość tkanek z zakażonych struktur anatomicznych głowy. 
• W rzadkich przypadkach bakterie dostają się bezpośrednio do ośrodkowego układu nerwowego w wyniku złamań podstawy czaszki, urazów penetrujących lub interwencji chirurgicznych. 
• U noworodków zakażenie może nastąpić także w trakcie porodu, drogą okołoporodową.

Najczęściej jednak bakteryjne zapalenie opon mózgowych rozwija się jako powikłanie wcześniej istniejącego zakażenia dróg oddechowych, które nie zostało w porę rozpoznane lub było nieprawidłowo leczone. Ryzyko zachorowania istotnie wzrasta u osób z obniżoną lub niedojrzałą odpornością, w skrajnych grupach wiekowych – u niemowląt oraz osób w podeszłym wieku – a także u pacjentów nieobjętych szczepieniami ochronnymi.

Do innych czynników sprzyjających rozwojowi choroby należą:

• choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca, niewydolność nerek czy choroby wątroby, 
• a także alkoholizm i palenie tytoniu. 
• Znaczenie mają również nawracające infekcje górnych dróg oddechowych 
• oraz przebyte urazy głowy i zabiegi neurochirurgiczne.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych może stanowić powikłanie różnych zakażeń ogólnoustrojowych i miejscowych, w tym:

• zapalenia ucha środkowego, 
• zatok przynosowych, 
• płuc oraz zakażeń skóry 
• i tkanek miękkich. 

Nieleczone lub niewłaściwie leczone infekcje zwiększają ryzyko rozsiewu bakterii do ośrodkowego układu nerwowego, prowadząc do rozwoju ciężkiej, potencjalnie zagrażającej życiu choroby.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych – objawy

Objawy bakteryjnego zapalenia opon mózgowych mają zwykle nagły początek i szybko narastają, co odróżnia tę chorobę od wielu innych infekcji. Ich nasilenie zależy od wieku pacjenta, rodzaju patogenu oraz ogólnego stanu zdrowia. W przebiegu choroby mogą występować zarówno objawy ogólne, jak i charakterystyczne objawy oponowe oraz neurologiczne.

Wczesne objawy ogólne często są niespecyficzne i mogą przypominać infekcję grypopodobną. Należą do nich:

• wysoka gorączka, 
• silne osłabienie, 
• dreszcze, 
• bóle mięśni i stawów, 
• brak apetytu 
• oraz nudności i wymioty. 

Na tym etapie choroba bywa mylona z innymi infekcjami, co może opóźniać rozpoznanie.

Objawy oponowe są typowe dla zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i obejmują:

• silny, narastający ból głowy, 
• sztywność karku, 
• światłowstręt 
• oraz nadwrażliwość na dźwięki. 
• Dolegliwości te często nasilają się przy zmianie pozycji ciała.

W miarę postępu choroby pojawiają się objawy neurologiczne, takie jak:

• zaburzenia świadomości, 
• nadmierna senność lub pobudzenie, 
• drgawki, 
• zaburzenia mowy i widzenia 
• oraz niedowłady kończyn. 

Objawy te świadczą o ciężkim przebiegu choroby i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.

W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy zakażeniu Neisseria meningitidis, mogą wystąpić objawy skórne i ogólnoustrojowe, w tym wysypka krwotoczna, bladość lub marmurkowatość skóry, zimne kończyny, przyspieszona akcja serca oraz spadek ciśnienia tętniczego, co może wskazywać na rozwój sepsy.

U dzieci, szczególnie niemowląt, objawy bywają mniej charakterystyczne i obejmują niepokój lub apatię, przenikliwy płacz, trudności w karmieniu, wymioty, uwypuklenie ciemiączka oraz drgawki. Każda nagła zmiana zachowania dziecka powinna skłonić do pilnej konsultacji lekarskiej.

W zaawansowanych przypadkach choroby mogą wystąpić objawy ciężkiego przebiegu, takie jak zaburzenia oddychania, niewydolność krążeniowa, wstrząs septyczny, utrata przytomności i śpiączka, stanowiące bezpośrednie zagrożenie życia.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych – diagnostyka

Diagnostyka bakteryjnego zapalenia opon mózgowych prowadzona jest w warunkach szpitalnych i powinna zostać rozpoczęta natychmiast po podejrzeniu choroby.

Podstawowe badania diagnostyczne obejmują:

• nakłucie lędźwiowe i analizę płynu mózgowo-rdzeniowego,
• badania mikrobiologiczne (posiew, badania molekularne),
• morfologię krwi, CRP, prokalcytoninę,
• badania obrazowe (TK lub MRI głowy) w wybranych przypadkach,
• posiewy krwi.

Wczesne rozpoczęcie antybiotykoterapii nie powinno być opóźniane oczekiwaniem na wyniki badań.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych – leczenie

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej hospitalizacji. Leczenie należy rozpocząć jak najszybciej, często jeszcze przed uzyskaniem wyników badań mikrobiologicznych, ponieważ opóźnienie terapii znacząco zwiększa ryzyko powikłań.

Podstawą leczenia jest dożylna antybiotykoterapia o szerokim spektrum działania, obejmująca najczęstsze bakterie wywołujące chorobę. Po identyfikacji patogenu oraz określeniu jego wrażliwości leczenie jest modyfikowane i dostosowywane do konkretnego drobnoustroju.

Równolegle prowadzone jest leczenie objawowe i wspomagające, obejmujące podawanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych, nawodnienie oraz stałe monitorowanie funkcji życiowych. W ciężkich przypadkach konieczne może być leczenie na oddziale intensywnej terapii.

W wybranych sytuacjach, szczególnie przy zakażeniu Streptococcus pneumoniae, stosuje się glikokortykosteroidy, których celem jest ograniczenie reakcji zapalnej i zmniejszenie ryzyka powikłań neurologicznych, w tym uszkodzenia słuchu.

Skuteczność leczenia w dużej mierze zależy od szybkości jego wdrożenia, dlatego podejrzenie bakteryjnego zapalenia opon mózgowych zawsze wymaga pilnej interwencji medycznej.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych – ile trwa leczenie?

Czas leczenia bakteryjnego zapalenia opon mózgowych zależy przede wszystkim od rodzaju bakterii wywołującej zakażenie, wieku pacjenta, ciężkości przebiegu choroby oraz szybkości wdrożenia odpowiedniej terapii. Leczenie zawsze prowadzone jest w warunkach szpitalnych i wymaga stałego monitorowania stanu chorego.

Antybiotykoterapia dożylna trwa zazwyczaj od 7 do 21 dni. W przypadku zakażeń wywołanych przez Neisseria meningitidis leczenie może być krótsze i wynosić około 7–10 dni, natomiast przy zakażeniach Streptococcus pneumoniae lub Listeria monocytogenes terapia często jest dłuższa i może trwać nawet do 21 dni. U noworodków oraz pacjentów z obniżoną odpornością czas leczenia bywa dodatkowo wydłużony.

Mgr Damian Pawlak