Beta-blokery – jak działają i kiedy są stosowane?

Kołatanie serca, nadciśnienie tętnicze, fizyczne objawy stresu – to tylko niektóre sytuacje, w których lekarz może rozważyć stosowanie beta-blokerów. Są to jedne z najczęściej stosowanych substancji w kardiologii, a oprócz tego znajdują również zastosowanie w innych dziedzinach medycyny, m.in. w leczeniu migreny, jaskry czy nadczynności tarczycy. Jak działają te leki i o czym warto pamiętać podczas terapii?

Beta-blokery – co to takiego?

Beta-blokery (inaczej leki beta-adrenolityczne lub antagoniści receptorów beta-adrenergicznych) to grupa leków stosowanych przede wszystkim w leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego, m.in. nadciśnienia tętniczego, niewydolności serca czy choroba wieńcowa. Oprócz tego wykorzystuje się je również w terapii innych schorzeń, np. jaskry, nadczynności tarczycy czy migreny. Ich działanie polega na blokowaniu receptorów beta-adrenergicznych, czyli miejsc, z którymi łączą się adrenalina i noradrenalina – hormony uwalniane przez organizm m.in. podczas stresu lub wysiłku. Dzięki temu beta-blokery osłabiają reakcję organizmu na ich działanie, co przekłada się przede wszystkim na wolniejszą pracę serca i obniżenie ciśnienia tętniczego.

W organizmie występują trzy główne typy receptorów beta, jednak biorąc pod uwagę działanie beta-blokerów, znaczenie mają przede wszystkim pierwsze dwa:

• receptory beta-1 – znajdują się głównie w sercu oraz nerkach. Odpowiadają za regulację pracy serca, wpływając na częstość i siłę jego skurczów,
• receptory beta-2 – są obecne m.in. w oskrzelach, naczyniach krwionośnych, przewodzie pokarmowym czy macicy. Uczestniczą w regulacji napięcia mięśni gładkich oraz wielu procesów metabolicznych,
• receptory beta-3 – występują przede wszystkim w tkance tłuszczowej, gdzie biorą udział w procesie rozkładu tłuszczów. Ich znaczenie w działaniu większości beta-blokerów jest jednak niewielkie.

Ze względu na sposób działania beta-blokery dzieli się na trzy podstawowe grupy:

• I generacji (nieselektywne) – blokują receptory beta-1 i beta-2. To np. propranolol, nadolol, timolol,
• II generacji (kardioselektywne) – działają głównie na receptory beta-1 obecne w sercu, dlatego rzadziej wywołują działania niepożądane ze strony innych układów. Do tej grupy należą m.in. metoprolol, bisoprolol i atenolol,
• III generacji (o dodatkowym działaniu rozszerzającym naczynia) – mogą wpływać na oba typy receptorów lub wybiórczo na jeden z nich, ale oprócz tego wykazują właściwości rozszerzające naczynia krwionośne. W tej grupie znajdziemy np. karwedilol i nebiwolol.

Jak działają beta-blokery?

Blokowanie receptorów beta przez beta-blokery przekłada się na szereg zmian w pracy serca i naczyń krwionośnych. W zależności od rodzaju leku mogą one:

• zwalniać pracę serca i zmniejszać siłę jego skurczu – dzięki temu spada jego zapotrzebowanie na tlen i jest mniej obciążone,
• obniżać ciśnienie tętnicze – leki te zmniejszają ilość krwi pompowanej przez serce oraz hamują wydzielanie reniny przez nerki. Ogranicza to aktywność układu renina-angiotensyna-aldosteron (RAA), który odpowiada m.in. za zwężanie naczyń krwionośnych i zatrzymywanie wody oraz sodu w organizmie,
• stabilizować rytm serca – poprzez spowolnienie przewodzenia impulsów elektrycznych i zapobieganie zaburzeniom prowadzącym do arytmii,
• rozszerzać naczynia krwionośne – wspomniane już leki III generacji mogą rozluźniać ich ściany, dzięki czemu skuteczniej obniżają ciśnienie tętnicze, nie powodując jednocześnie odruchowego przyspieszenia akcji serca.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/jak-dbac-o-serce-profilaktyka-chorob-serca/

Kiedy lekarz może przepisać beta-blokery?

Beta-blokery znajdują zastosowanie przede wszystkim w leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego, jednak wykorzystuje się je również w terapii niektórych schorzeń neurologicznych, endokrynologicznych i okulistycznych. Wybór konkretnego preparatu zależy od wskazania, chorób współistniejących oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Beta-blokery na nadciśnienie tętnicze

Beta-blokery należą do podstawowych grup leków stosowanych w leczeniu nadciśnienia tętniczego. Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) są szczególnie zalecane u pacjentów, u których nadciśnieniu towarzyszą inne choroby sercowo-naczyniowe, takie jak niewydolność serca, choroba wieńcowa czy niektóre zaburzenia rytmu serca.

Beta-blokery w niewydolności serca

U pacjentów z przewlekłą niewydolnością serca beta-blokery należą do leków, które poprawiają rokowanie. Regularnie stosowane zmniejszają ryzyko hospitalizacji i zgonu oraz pomagają łagodzić objawy choroby. Ich działanie polega m.in. na ograniczaniu niekorzystnej przebudowy mięśnia sercowego, dzięki czemu może pracować on bardziej wydajnie. Leczenie rozpoczyna się u pacjentów w stabilnym stanie – beta-blokery są przeciwwskazane w fazie ostrej niewyrównanej niewydolności serca, ponieważ ich działanie osłabiające skurcz mogłoby wtedy zaszkodzić.

Beta-blokery – nerwica i stany lękowe

Beta-blokery nie leczą zaburzeń lękowych ani ich przyczyn, dlatego nie stanowią podstawowej metody terapii nerwicy czy przewlekłego lęku. Mogą jednak pomóc złagodzić objawy fizyczne wywołane nerwicą, takie jak:

• kołatanie serca,
• drżenie rąk,
• nadmierne pocenie się,
• uczucie napięcia.

Z tego powodu niekiedy stosuje się je poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label) np. u osób z tzw. lękiem sytuacyjnym – przed wystąpieniem publicznym, egzaminem lub koncertem. Najczęściej wykorzystywanym lekiem jest propranolol.

Pozostałe wskazania do stosowania beta-blokerów

Poza leczeniem nadciśnienia tętniczego i niewydolności serca beta-blokery znajdują zastosowanie również w wielu innych schorzeniach. Lekarz może przepisać je w przypadku m.in.:

• choroby wieńcowej i po zawale serca – zmniejszają zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen i ograniczają ryzyko kolejnych incydentów sercowo-naczyniowych,
• zaburzeń rytmu serca – spowalniają czynność serca i kontrolują niektóre rodzaje arytmii, np. migotanie przedsionków,
• profilaktyki migreny – wybrane beta-blokery, takie jak propranolol, mogą zmniejszać częstość napadów migrenowych,
• nadczynności tarczycy – łagodzą objawy wynikające z nadmiernego działania hormonów tarczycy, m.in. kołatanie serca i drżenie rąk,
• jaskry – w postaci kropli do oczu obniżają ciśnienie wewnątrzgałkowe poprzez zmniejszenie produkcji cieczy wodnistej;
• nadciśnienia wrotnego – wybrane nieselektywne beta-blokery pomagają zmniejszyć ciśnienie w układzie żyły wrotnej i ograniczyć ryzyko krwawienia z żylaków przełyku.

Beta-blokery – przeciwwskazania i środki ostrożności

Beta-blokery są lekami wykorzystywanymi w wielu chorobach, jednak nie u każdego pacjenta mogą być bezpiecznie stosowane. Przed rozpoczęciem terapii lekarz ocenia m.in. częstość pracy serca, ciśnienie tętnicze, choroby współistniejące oraz przyjmowane leki. Do najważniejszych przeciwwskazań należą:

• astma i przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) – beta-blokery mogą wpływać na receptory β2 znajdujące się w oskrzelach. Ich zablokowanie prowadzi do zwężenia dróg oddechowych i nasilenia duszności. U pacjentów z chorobami płuc stosuje się leki kardioselektywne w najmniejszej skutecznej dawce,
• bradykardia i zaburzenia przewodzenia – ponieważ beta-blokery spowalniają pracę serca, nie powinny być stosowane u pacjentów z istotną bradykardią (zbyt wolnym tętnem), niektórymi blokami przewodzenia w sercu lub znacznie obniżonym ciśnieniem. W takich sytuacjach ich działanie może dodatkowo pogorszyć funkcjonowanie układu krążenia,
• cukrzyca – beta-blokery mogą wpływać na gospodarkę węglowodanową i utrudniać rozpoznanie hipoglikemii. Czasami maskują typowy objaw niedocukrzenia – przyspieszone bicie serca, przez co pacjent później zauważa spadek poziomu glukozy. Nie oznacza to jednak, że osoby z cukrzycą nie mogą stosować beta-blokerów – w wielu przypadkach są one bezpiecznie przyjmowane przez wiele lat,
• wiek podeszły – u osób starszych, szczególnie z zespołem kruchości, skłonnością do spadków ciśnienia lub zawrotów głowy, beta-blokery powinny być stosowane ostrożnie. Lekarz może zdecydować o wolniejszym zwiększaniu dawki lub modyfikacji leczenia, aby ograniczyć ryzyko działań niepożądanych.

Beta-blokery a alkohol

Alkohol może nasilać działanie obniżające ciśnienie tętnicze wywierane przez beta-blokery. Połączenie obu substancji zwiększa ryzyko zawrotów głowy, osłabienia, nadmiernego spadku ciśnienia i omdlenia, szczególnie na początku leczenia lub po zmianie dawki.

Dodatkowo etanol może wpływać na rytm serca oraz pogarszać kontrolę nad niektórymi chorobami, w których stosuje się beta-blokery (np. nadciśnienia tętniczego czy zaburzeń rytmu serca). Z tego powodu podczas terapii warto ograniczyć spożywanie alkoholu i omówić tę kwestię z lekarzem, zwłaszcza jeśli leczenie obejmuje większe dawki leku lub pacjent przyjmuje inne preparaty wpływające na ciśnienie.

Czy można stosować beta-blokery w ciąży?

Jeżeli istnieją wskazania medyczne, beta-blokery mogą być stosowane w ciąży, jednak wybór konkretnego preparatu powinien zawsze należeć do lekarza. Niektóre leki z tej grupy mają dobrze poznany profil bezpieczeństwa i są wykorzystywane u ciężarnych, np. w leczeniu nadciśnienia tętniczego lub określonych zaburzeń rytmu serca. Najczęściej wybierane są beta-blokery kardioselektywne, takie jak metoprolol. Należy natomiast unikać stosowania atenololu w ciąży, ponieważ jego przyjmowanie wiązano ze zwiększonym ryzykiem ograniczenia wzrastania płodu.

Beta-blokery – działania niepożądane

Beta-blokery są lekami o dobrze poznanym profilu bezpieczeństwa, jednak – podobnie jak wszystkie leki – mogą powodować działania niepożądane. Do najczęściej zgłaszanych należą:

• zmęczenie, osłabienie i zawroty głowy – szczególnie na początku leczenia, gdy organizm przystosowuje się do wolniejszej pracy serca i niższego ciśnienia tętniczego,
• dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, np.  nudności, biegunka lub zaparcia,
• zwiększenie masy ciała – beta-blokery mogą sprzyjać niewielkiemu przyrostowi masy ciała, szczególnie w pierwszych miesiącach stosowania,
• zaburzenia snu i koszmary – niektóre beta-blokery łatwo przenikają do mózgu, mogą więc powodować trudności z zasypianiem lub niepokojące sny,
• zaburzenia funkcji seksualnych – głównie obniżenie libido i zaburzenia erekcji,
• reakcje skórne – wysypka lub świąd spowodowane nadwrażliwością na składniki leku.

Czym zastąpić beta-blokery? Naturalne alternatywy

Nie istnieją naturalne preparaty czy suplementy, które działałyby tak samo, jak beta-blokery i mogłyby je zastąpić. Skuteczność tych leków w leczeniu określonych chorób została potwierdzona w licznych badaniach klinicznych. Mianem naturalnych beta-blokerów nazywa się czasem domowe sposoby wspierania zdrowia układu krążenia, przede wszystkim modyfikację stylu życia. U osób z łagodnie podwyższonym ciśnieniem, u których nie ma jeszcze wskazań do rozpoczęcia leczenia farmakologicznego, często stanowi ona podstawowy element postępowania. Najważniejsze zalecenia obejmują:

• zdrową dietę – bogatą w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i zdrowe tłuszcze,
• ograniczenie soli – do mniej niż 5 g dziennie,
• regularną aktywność fizyczną – co najmniej 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo,
• utrzymanie prawidłowej masy ciała,
• unikanie palenia tytoniu i ograniczenie alkoholu.

Jeśli beta-bloker został zalecony przez lekarza, nie należy samodzielnie go odstawiać ani zastępować innymi preparatami. Wszelkie wątpliwości dotyczące terapii lub ewentualne działania niepożądane warto omówić ze specjalistą.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/wczesne-objawy-zawalu-serca-ktore-warto-znac/

Pytania i odpowiedzi

1. Jak beta-blokery wpływają na tętno podczas wysiłku?

Beta-blokery hamują działanie adrenaliny na receptory beta-1 w sercu, dlatego ograniczają przyspieszanie tętna podczas wysiłku. Dzięki temu zmniejszają obciążenie mięśnia sercowego.

2. Czy beta-blokery mogą maskować objawy hipoglikemii?

Tak, beta-blokery mogą osłabiać niektóre objawy hipoglikemii, szczególnie przyspieszone bicie serca, przez co osobom z cukrzycą trudniej rozpoznać spadek poziomu glukozy.

3. Dlaczego nie należy ich odstawiać nagle?

Nagłe przerwanie leczenia może spowodować nasilenie objawów choroby, m.in. wzrost ciśnienia czy zaburzenia rytmu serca. Dlatego dawka powinna być zmniejszana stopniowo, zgodnie z zaleceniami lekarza.

4. Czy beta-blokery powodują przewlekłe zmęczenie?

Zmęczenie i uczucie osłabienia należą do możliwych działań niepożądanych beta-blokerów, szczególnie na początku terapii. Często objawy te z czasem się zmniejszają, aż do całkowitego ustąpienia.

5. Jak beta-blokery wpływają na ciśnienie krwi i stres?

Beta-blokery obniżają ciśnienie tętnicze, ograniczając wpływ adrenaliny na serce i naczynia krwionośne. W sytuacjach stresowych mogą zmniejszać fizyczną reakcję organizmu, np. uczucie kołatania serca lub drżenie rąk.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz