Czym jest uchyłek Meckela? Objawy, dieta, leczenie

Uchyłek Meckela to najczęstsza wada wrodzona przewodu pokarmowego, która występuje zarówno u dzieci, jak i dorosłych. W większości przypadków nie powoduje żadnych dolegliwości. Objawy pojawiają się zwykle dopiero wtedy, gdy dochodzi do powikłań – niekiedy wymagających pilnego leczenia chirurgicznego. Jak rozpoznać uchyłek Meckela i kiedy wymaga leczenia?

Uchyłek Meckela – gdzie jest i jak powstaje?

Uchyłek Meckela (łac. diverticulum Meckeli) to wrodzone uwypuklenie ściany jelita cienkiego, będące pozostałością przewodu żółtkowo-jelitowego z okresu życia płodowego. Prawidłowo struktura ta zanika między 5. a 7. tygodniem ciąży. Jeśli proces ten nie przebiegnie całkowicie, pozostaje fragment przewodu – najczęściej w postaci uchyłka.

Szacuje się, że uchyłek Meckela występuje u ok. 0,3-2,9% populacji.

Uchyłek zlokalizowany jest w jelicie krętym, czyli końcowym odcinku jelita cienkiego. U dorosłych najczęściej znajduje się około 50 cm przed zastawką krętniczo-kątniczą, oddzielającą jelito cienkie od grubego. Położenie uchyłka może wykazywać zmienność od 7 do 200 cm.

Najważniejsze cechy uchyłka Meckela:

• jest ślepo zakończonym uwypukleniem jelita,
• stanowi tzw. uchyłek prawdziwy (zawiera wszystkie warstwy ściany jelita),
• posiada własne unaczynienie (pozostałość tętnicy żółtkowej),
• może zawierać tkanki ektopowe – najczęściej błonę śluzową żołądka, rzadziej trzustki.

Uchyłek Meckela – objawy

Objawy uchyłka Meckela są nieswoiste i często wynikają z rozwijających się powikłań. W większości przypadków nie powoduje on żadnych objawów. Szacuje się, że dolegliwości rozwijają się jedynie u ok. 4-9% pacjentów w ciągu życia, częściej u dzieci – ponad połowa przypadków objawowych dotyczy dzieci poniżej 5. roku życia. U dorosłych uchyłek Meckela jest często wykrywany przypadkowo.

Najczęstsze objawy to:

• ból brzucha,
• krwawienie z przewodu pokarmowego (krew w stolcu, smoliste stolce),
• objawy niedrożności jelit (wzdęcia, wymioty, zatrzymanie gazów i stolca),
• nudności i wymioty,
• gorączka.

Objawy mogą różnić się w zależności od wieku pacjenta.

Różnice w objawach uchyłka Meckela u dzieci i dorosłych:

Objaw	Dzieci	Dorośli
Ból brzucha	częsty, słabo zlokalizowany	częściej ostry, może przypominać zapalenie wyrostka
Krwawienie	częste, bezbolesne, bywa pierwszym objawem	rzadsze jako objaw dominujący
Niedrożność jelit	bardzo częsta	częsta
Nudności i wymioty	częste	częste
Gorączka	możliwa przy zapaleniu	częstsza przy zapaleniu

W praktyce klinicznej objawy uchyłka Meckela najczęściej wynikają z powikłań i mogą mieć ostry przebieg.

Uchyłek Meckela – powikłania

To powikłania, a nie sam uchyłek, są najczęstszą przyczyną objawów i zgłaszania się pacjentów do lekarza. Występują u ok. 4-9% chorych w ciągu życia i częściej dotyczą dzieci.

Najczęstsze powikłania to:

• krwawienie z przewodu pokarmowego,
• niedrożność jelit (np. wgłobienie, skręt jelita),
• zapalenie uchyłka Meckela,
• perforacja jelita,
• rzadko zmiany nowotworowe.

Obraz powikłań zależy od wieku:

• u dzieci częściej występuje krwawienie i niedrożność jelit,
• u dorosłych częściej rozwija się zapalenie uchyłka Meckela, które może przypominać zapalenie wyrostka robaczkowego.

Istotną rolę odgrywa obecność w uchyłku komórek błony śluzowej żołądka. Wydzielany przez nią kwas solny może prowadzić do owrzodzeń i krwawienia.

Powikłania częściej występują u mężczyzn i mogą mieć nagły, ostry przebieg, dlatego wymagają pilnej diagnostyki i często leczenia chirurgicznego.

Uchyłek Meckela – diagnostyka

Jeśli objawy zgłaszane przez pacjenta mogą wskazywać na problem w obrębie jamy brzusznej, w pierwszym rzucie lekarz zleca:

• badania obrazowe: USG lub RTG jamy brzusznej – w celu wykrycia zmian w obrębie jelit
• uzupełniająco badania laboratoryjne: morfologia krwi i CRP – w celu oceny niedokrwistości (np. w przebiegu krwawienia) i nasilenia stanu zapalnego; nie pozwalają one jednak na rozpoznanie uchyłka Meckela  

W kolejnych krokach, w zależności od stanu pacjenta i wyników badań wstępnych, wykonuje się:

• tomografię komputerową (TK) – szczególnie przy podejrzeniu powikłań 
• badania celowane:

• scyntygrafia z technetem – szczególnie u dzieci z krwawieniem z przewodu pokarmowego – umożliwia wykrycie ektopowej błony śluzowej żołądka w uchyłku, która często odpowiada za krwawienie
• angiografia – przy aktywnym krwawieniu – pozwala zlokalizować źródło krwawienia w jelicie cienkim
• enteroskopia lub kapsułka endoskopowa – w wybranych sytuacjach

W części sytuacji ostateczne rozpoznanie uchyłka Meckela stawiane jest dopiero podczas zabiegu operacyjnego. W praktyce klinicznej przy podejrzeniu powikłań diagnostyka powinna być prowadzona pilnie, ponieważ część pacjentów wymaga leczenia chirurgicznego.

Uchyłek Meckela – leczenie

Sposób postępowania z uchyłkiem Meckela zależy przede wszystkim od tego, czy powoduje objawy i powikłania, dlatego kluczowe jest odpowiednie dobranie leczenia do stanu pacjenta. W praktyce klinicznej wyróżnia się obserwację uchyłka bezobjawowego oraz leczenie operacyjne w przypadku postaci objawowej.

Uchyłek Meckela bezobjawowy:

• często wykrywany przypadkowo podczas badań obrazowych lub operacji wykonywanej z innego powodu,
• w większości przypadków nie wymaga leczenia,
• decyzja o jego usunięciu jest indywidualna i zależy od sytuacji klinicznej,
• rozważa się ją częściej u pacjentów z większym ryzykiem powikłań, np.: mężczyzn, osób poniżej 50. roku życia. przy większym uchyłku (np. >2 cm) oraz przy obecności tkanek ektopowych.

Uchyłek Meckela objawowy (z powikłaniami):

• wymaga leczenia chirurgicznego,
• zakres zabiegu zależy od sytuacji klinicznej i może obejmować wycięcie samego uchyłka lub resekcję fragmentu jelita cienkiego,
• wybór metody zależy m.in. od szerokości podstawy uchyłka, obecności stanu zapalnego, krwawienia lub zajęcia sąsiedniego odcinka jelita,
• coraz częściej stosuje się techniki małoinwazyjne (laparoskopowe), które pozwalają na szybszy powrót do zdrowia.

Uchyłek Meckela – dieta

Choć dieta nie wpływa na powstawanie uchyłka Meckela ani nie ma udowodnionego wpływu na ryzyko jego powikłań, temat odżywiania często pojawia się w kontekście tej wady. Wynika to z dwóch powodów. Po pierwsze, objawy powikłań (np. bóle brzucha, niedrożność, krwawienie) dotyczą przewodu pokarmowego, więc pacjenci naturalnie łączą je ze sposobem jedzenia. Po drugie, zalecenia dietetyczne są dobrze ugruntowane w innych chorobach jelit, co bywa błędnie przenoszone na uchyłek Meckela. 

W przypadku uchyłka Meckela:

• nie ma zaleceń stosowania specjalnej diety u osób bezobjawowych,
• nie wykazano, aby konkretne produkty zwiększały lub zmniejszały ryzyko powikłań,
• dieta nie stanowi elementu profilaktyki ani leczenia przyczynowego tej wady.

Nie oznacza to jednak, że sposób odżywiania jest całkowicie bez znaczenia. Dieta może pośrednio wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, m.in. regulować rytm wypróżnień, zmniejszać zaparcia oraz łagodzić nieswoiste dolegliwości ze strony brzucha. W tym kontekście można stosować ogólne zasady diety wspierającej pracę jelit, takie jak:

• odpowiednia podaż błonnika (dostosowana do tolerancji),
• regularne spożywanie posiłków,
• odpowiednie nawodnienie,
• ograniczenie produktów ciężkostrawnych i wysoko przetworzonych.

Sytuacja zmienia się po leczeniu operacyjnym, które jest standardem w przypadku objawowego uchyłka Meckela. W okresie po zabiegu dieta ma znaczenie wspomagające gojenie i powrót do prawidłowej pracy jelit, ale ma charakter przejściowy i nieswoisty. Zwykle obejmuje stopniowe rozszerzanie jadłospisu oraz czasowe ograniczenie produktów ciężkostrawnych, zgodnie z indywidualną tolerancją pacjenta. 

Mgr Marta Filipowska