Czym są paciorkowce? Objawy zakażenia, diagnostyka i leczenie

Paciorkowce, streptokoki (łac. Streptococcus) to bakterie powszechnie występujące w organizmie człowieka, które w niektórych przypadkach mogą wywoływać poważne infekcje. Wywołują zarówno łagodne choroby, takie jak angina paciorkowcowa, jak i ciężkie zakażenia ogólnoustrojowe, w tym sepsę, zapalenie płuc czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. W artykule omówiono charakterystykę paciorkowców, drogi zakażenia, objawy, diagnostykę oraz metody leczenia, a także rolę profilaktyki w ograniczaniu rozprzestrzeniania się tych bakterii.

Charakterystyka i klasyfikacja paciorkowców

Paciorkowce to bakterie Gram-dodatnie, kuliste, tworzące łańcuszki lub pary komórek, należące do rodzaju Streptococcus. Ich charakterystyczny układ w mikroskopie przypomina paciorki, stąd nazwa. Są szeroko rozpowszechnione w środowisku człowieka i kolonizują jamę ustną, gardło, jelita oraz skórę. Większość szczepów żyje w symbiozie z organizmem i nie wywołuje objawów chorobowych. Niektóre jednak są patogenne i mogą prowadzić do poważnych infekcji.

📌 Zobacz: Mikrobiologia – jakie badania obejmuje?

Paciorkowce można klasyfikować według zdolności do hemolizy krwinek czerwonych (proces rozpadu czerwonych krwinek i uwalniania hemoglobiny do osocza; w diagnostyce mikrobiologicznej – rozpad krwinek czerwonych zmieszanych z podłożem wokół kolonii bakterii). W zależności od zdolności do niszczenia erytrocytów na podłożu z krwią wyróżnia się:

1. Paciorkowce β-hemolizujące, które całkowicie niszczą krwinki czerwone, tworząc przezroczyste strefy wokół kolonii. Należą do nich:
   • Streptococcus pyogenes (grupa A, GAS) – wywołujący anginę paciorkowcową, szkarlatynę, ropnie skóry, zapalenie tkanki podskórnej, gorączkę reumatyczną i kłębuszkowe zapalenie nerek.
   • Streptococcus agalactiae (grupa B, GBS) – groźny w zakażeniach noworodków, powodujący sepsę, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i płuc.
2. Paciorkowce α-hemolizujące, które powodują częściową hemolizę i zielonkawe zabarwienie pożywki. W tej grupie wyróżnia się:
   • Streptococcus pneumoniae, odpowiedzialny za zapalenie płuc, ucha środkowego, zatok, sepsę i zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
   • Paciorkowce z grupy viridans, często występujące w jamie ustnej, mogące powodować przewlekłe zapalenie wsierdzia u osób z wadami serca.
3. Paciorkowce γ-hemolizujące (niehemolizujące), które nie powodują hemolizy i obejmują szczepy rzadziej wywołujące choroby, ale mogą infekować osoby z osłabioną odpornością lub po zabiegach chirurgicznych.

Dodatkowo paciorkowce klasyfikuje się według grup serologicznych Lancefielda, oznaczanych literami od A do H oraz K do V, co pozwala precyzyjnie identyfikować szczepy odpowiedzialne za zakażenia u ludzi.

Drogi zakażenia i czynniki ryzyka

Paciorkowce przenoszą się przede wszystkim drogą kropelkową – podczas kaszlu, kichania, mówienia lub bezpośredniego kontaktu z zakażonymi osobami. Niektóre szczepy kolonizują skórę, błony śluzowe jamy ustnej, gardła lub narządów płciowych, co zwiększa ryzyko zakażeń oportunistycznych. 

Czynniki ryzyka zakażeń paciorkowcowych obejmują przede wszystkim osoby z obniżoną odpornością, dzieci i osoby starsze, pacjentów z przewlekłymi chorobami, takimi jak cukrzyca, niewydolność serca, choroby nerek czy wątroby, oraz osoby po zabiegach chirurgicznych, z urazami skóry lub stosujące leki immunosupresyjne. Wspólne przebywanie w dużych skupiskach ludzkich, np. szkołach czy szpitalach, zwiększa ryzyko epidemii zakażeń, zwłaszcza paciorkowcem grupy A i pneumokokiem.

Jakie są objawy zakażeń paciorkowcowych?

Objawy zakażeń paciorkowcowych są zróżnicowane i zależą zarówno od gatunku bakterii, jak i miejsca infekcji oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Zakażenia paciorkowcem grupy A (Streptococcus pyogenes) najczęściej manifestują się ostrym zapaleniem gardła, objawiającym się nagłą gorączką, silnym bólem gardła, trudnościami w połykaniu oraz zaczerwienieniem i powiększeniem migdałków. Towarzyszące objawy mogą obejmować: 

• powiększenie węzłów chłonnych szyjnych, 
• ból głowy, 
• nudności, 
• niekiedy wymioty. 

U części pacjentów pojawia się biały nalot na migdałkach oraz charakterystyczne zaczerwienienie tylnej ściany gardła.

W przypadku szkarlatyny, wywoływanej toksynami paciorkowca grupy A, objawy są podobne do anginy, ale dodatkowo występuje drobnoplamista wysypka na tułowiu i kończynach, zazwyczaj rozpoczynająca się od twarzy i szyi, wraz z zaczerwienieniem skóry i świądem. Charakterystycznym objawem jest również „malinowy język”, czyli obrzęknięty, czerwony język z widocznymi brodawkami.

Paciorkowce mogą również wywoływać zakażenia skóry i tkanek miękkich. W tym przypadku objawami są zaczerwienienie, ból i obrzęk w obrębie zmienionej chorobowo skóry, często z obecnością ropnych pęcherzy, czyraków lub owrzodzeń. Zakażenie może postępować w głąb tkanek, prowadząc do poważnego zapalenia tkanki podskórnej (cellulitis) lub zgorzeli paciorkowcowej, charakteryzującej się szybkim narastaniem objawów, ostrą gorączką, bólem i ogólnym złym stanem pacjenta.

Zakażenia paciorkowcem grupy B (Streptococcus agalactiae) mają szczególne znaczenie kliniczne u noworodków i niemowląt. Wczesne objawy u niemowląt obejmują apatię, brak apetytu lub trudności w karmieniu, sinicę, zaburzenia oddychania, dreszcze, a niekiedy drgawki. W późniejszym okresie zakażenia mogą prowadzić do sepsy, zapalenia płuc lub zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, a przebieg choroby jest często ciężki i wymaga intensywnej terapii.

Paciorkowce α-hemolizujące, takie jak Streptococcus pneumoniae, wywołują przede wszystkim zakażenia układu oddechowego. Objawiają się wysoką gorączką, dreszczami, bólem w klatce piersiowej, dusznością oraz kaszlem z odkrztuszaniem ropnej lub krwistej plwociny. U dzieci może dojść do zapalenia ucha środkowego lub zatok przynosowych, natomiast u osób starszych lub przewlekle chorych paciorkowiec ten może prowadzić do sepsy i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.

Objawy zakażeń paciorkowcami z grupy viridans, występujące rzadziej, są zwykle subtelne, ale w przypadku przewlekłego zapalenia wsierdzia mogą obejmować przewlekłą gorączkę, osłabienie, nocne poty, utratę masy ciała oraz powiększenie śledziony. U niektórych pacjentów obserwuje się także objawy niedokrwistości lub skłonność do krwawień w obrębie błon śluzowych i skóry.

Wszystkie zakażenia paciorkowcowe mogą przebiegać z ogólnym osłabieniem organizmu, bólami mięśni i stawów, a w przypadku zakażeń uogólnionych także z wstrząsem septycznym. Warto podkreślić, że wczesne rozpoznanie zakażenia paciorkowcowego, zwłaszcza w grupach ryzyka, jest kluczowe dla zapobiegania powikłaniom, które mogą obejmować choroby serca, nerek czy centralnego układu nerwowego.

Na czym polega diagnostyka zakażeń paciorkowcowych?

Diagnostyka zakażeń paciorkowcowych jest procesem wieloetapowym, który łączy dokładną ocenę kliniczną z badaniami laboratoryjnymi i mikrobiologicznymi, a w niektórych przypadkach także obrazowymi. 

Podstawą jest szczegółowy wywiad lekarski, w którym ocenia się czas trwania objawów, ich nasilenie, charakter bólu lub dyskomfortu, a także obecność gorączki, wysypki, trudności w połykaniu, duszności czy zmian skórnych. Ważne jest ustalenie wcześniejszych infekcji, kontaktu z osobami chorymi, stosowanych leków, chorób przewlekłych, immunosupresji oraz przebytej hospitalizacji. W przypadku niemowląt i noworodków lekarz zwraca uwagę na objawy wczesne, takie jak apatia, trudności w karmieniu, zaburzenia termoregulacji, sinica czy drgawki, które mogą wskazywać na zakażenie paciorkowcem grupy B (Streptococcus agalactiae).

Badanie fizykalne pacjenta obejmuje ocenę gardła, migdałków, błony śluzowej jamy ustnej, węzłów chłonnych szyjnych i pachowych, skóry oraz narządów układu oddechowego i sercowo-naczyniowego. Lekarz zwraca uwagę na zaczerwienienie, obrzęk, obecność ropnych wykwitów, wysypki, bolesność palpacyjną oraz objawy ogólne, takie jak osłabienie, dreszcze, przyspieszenie tętna i oddechu.

Podstawowym narzędziem diagnostyki mikrobiologicznej jest posiew materiału biologicznego – z gardła, skóry, krwi, płynu mózgowo-rdzeniowego lub moczu, w zależności od lokalizacji zakażenia. Posiew pozwala na identyfikację gatunku paciorkowca oraz ocenę jego wrażliwości na antybiotyki, co jest kluczowe przy wyborze skutecznej terapii, zwłaszcza w zakażeniach ciężkich lub przewlekłych. W przypadku zakażeń paciorkowcem grupy A w praktyce stosuje się także szybkie testy antygenowe (tzw. rapid strep test), które umożliwiają wykrycie obecności bakterii w ciągu kilkunastu minut. Wyniki tych testów pozwalają na natychmiastowe wdrożenie terapii antybiotykowej u pacjentów z ostrymi objawami anginy paciorkowcowej.

W diagnostyce powikłań stosuje się dodatkowe badania laboratoryjne. Obejmują one morfologię krwi, stężenie białka C-reaktywnego (CRP), OB, parametry funkcji nerek (kreatynina, mocznik) oraz wskaźniki hemolizy w przypadku podejrzenia powikłań pokrzywkowo-nerkowych. W diagnostyce powikłań reumatycznych wykonuje się testy serologiczne, takie jak oznaczanie antystreptolizyny O (ASO ilościowo) czy  przeciwciał skierowanych przeciwko DNazie B (anty-DNaza B), które pozwalają potwierdzić przebyte zakażenie paciorkowcem grupy A i ocenić ryzyko gorączki reumatycznej lub kłębuszkowego zapalenia nerek.

Zobacz: Wymaz z przedsionka pochwy i odbytnicy w kierunku paciorkowców grupy B (GBS) – na czym polega to badanie?

W przypadku podejrzenia ciężkich zakażeń, takich jak sepsa, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień mózgu czy zapalenie wsierdzia, diagnostyka obejmuje posiewy krwi oraz płynu mózgowo-rdzeniowego, a także badania obrazowe, takie jak ultrasonografia, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny, pozwalające ocenić obecność zmian ropnych, obrzęków lub zajęcia narządów wewnętrznych.

W diagnostyce noworodków i niemowląt z podejrzeniem zakażenia paciorkowcem grupy B ważne jest jednoczesne monitorowanie parametrów życiowych, oznaczanie poziomu CRP, morfologii krwi oraz, w razie konieczności, wykonanie badań obrazowych, np. ultrasonografii płuc, w celu wykrycia powikłań w obrębie układu oddechowego.

Całościowe podejście do diagnostyki zakażeń paciorkowcowych pozwala nie tylko na szybkie rozpoznanie zakażenia, ale także na ocenę ryzyka powikłań, ustalenie rodzaju szczepu bakterii, wybór skutecznej antybiotykoterapii oraz monitorowanie odpowiedzi organizmu na leczenie. Wczesna i precyzyjna diagnostyka jest kluczowa dla zapobiegania ciężkim następstwom zakażeń paciorkowcowych, w tym sepsie, zapaleniu wsierdzia, powikłaniom nerkowym czy neurologicznym.

W jaki sposób leczy się zakażenia paciorkowcowe?

Podstawą leczenia zakażeń paciorkowcowych jest odpowiednio dobrana antybiotykoterapia, której celem jest zarówno eliminacja patogenu, jak i zapobieganie powikłaniom ogólnoustrojowym. W przypadku paciorkowca grupy A (Streptococcus pyogenes), najczęściej stosuje się penicylinę fenoksymetylową w dawce zależnej od wieku pacjenta. Osoby uczulone na penicylinę leczone są alternatywnie makrolidami, np. erytromycyną czy azytromycyną, z uwzględnieniem wrażliwości szczepu na antybiotyk i ewentualnych przeciwwskazań.

W przypadku zakażeń skóry i tkanek miękkich, takich jak czyraki, ropnie czy cellulitis, leczenie obejmuje antybiotykoterapię systemową oraz działania miejscowe. Ropnie wymagają często nacięcia i drenażu chirurgicznego, a w przebiegu zakażeń przewlekłych stosuje się maści i opatrunki antyseptyczne. Leczenie wspomagające obejmuje utrzymanie prawidłowego nawilżenia skóry, unikanie drażniących środków myjących oraz kontrolę czynników predysponujących, takich jak cukrzyca czy choroby naczyniowe.

Zakażenia paciorkowcem grupy B (Streptococcus agalactiae) u noworodków i niemowląt wymagają leczenia w warunkach szpitalnych z podawaniem antybiotyków dożylnie, najczęściej ampicyliny w połączeniu z gentamycyną. U dorosłych pacjentów z zakażeniami układu moczowego, skóry lub sepsą stosuje się antybiotyki w zależności od lokalizacji infekcji, wrażliwości szczepu i stanu klinicznego pacjenta.

W ciężkich zakażeniach, takich jak sepsa, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień mózgu, zapalenie wsierdzia lub powikłania pneumokokowe, leczenie odbywa się w trybie szpitalnym, z podawaniem antybiotyków dożylnie w terapii skojarzonej. Ważne jest monitorowanie funkcji nerek, wątroby, serca i układu oddechowego oraz wspomaganie organizmu poprzez odpowiednie nawodnienie, wyrównanie elektrolitów, stosowanie leków przeciwgorączkowych, leków przeciwbólowych oraz terapii wspomagającej układ krążenia i oddychania w przypadku wstrząsu septycznego.

Leczenie powikłań immunologicznych, takich jak gorączka reumatyczna czy kłębuszkowe zapalenie nerek, obejmuje równocześnie antybiotykoterapię oraz farmakoterapię objawową – leki przeciwzapalne, sterydy w wybranych przypadkach oraz dokładne monitorowanie funkcji serca i nerek.

Profilaktyka zakażeń paciorkowcowych jest równie istotna jak leczenie. Obejmuje szczepienia ochronne przeciwko pneumokokom (Streptococcus pneumoniae), przestrzeganie zasad higieny osobistej, unikanie kontaktu z osobami chorymi, wczesną diagnostykę i leczenie zakażeń u dzieci oraz osób z grup ryzyka, takich jak osoby starsze, przewlekle chore i immunosupresyjne. Profilaktykę antybiotykową stosuje się  u noworodków urodzonych przez kobiety z dodatnim posiewem lub czynnikami ryzyka zakażenia paciorkowcem B, 

Całościowe podejście do leczenia paciorkowcowych zakażeń – od antybiotykoterapii, przez leczenie wspomagające i chirurgiczne, po profilaktykę – znacząco zmniejsza ryzyko powikłań ogólnoustrojowych, przyspiesza rekonwalescencję i ogranicza rozprzestrzenianie się bakterii w populacji.

Podsumowanie

Paciorkowce są powszechnymi bakteriami odpowiedzialnymi za liczne zakażenia u ludzi. Objawy zakażeń zależą od rodzaju szczepu i miejsca infekcji, od łagodnej anginy po ciężką sepsę. Diagnostyka wymaga dokładnego wywiadu, badania fizykalnego, badań mikrobiologicznych i serologicznych. Leczenie opiera się głównie na antybiotykoterapii, a profilaktyka – na higienie, szczepieniach i wczesnym wykrywaniu zakażeń – odgrywa kluczową rolę w ograniczaniu rozprzestrzeniania się tych bakterii.

A: dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela