Depresja u mężczyzn – objawy, przyczyny. Jak można pomóc?

Depresja błędnie bywa postrzegana jako choroba dotykająca wyłącznie kobiet, jednak w rzeczywistości w tym niezwykle istotnym problemem natury zdrowia psychicznego mierzy się wielu mężczyzn. Niższa rejestrowana częstość występowania depresji wśród mężczyzn może być związana z typowo męską skłonnością do zaprzeczania chorobie, próbom samodzielnego monitorowania i zwalczania objawów jak również unikaniem konsultacji specjalistycznych. Niechęć do skorzystania ze specjalistycznego wsparcia pośrednio przyczynia się to do słabego zrozumienia podłoża rozwijającej się wśród mężczyzn depresji. W tym artykule przedstawione zostaną najważniejsze informacje dotyczące depresji u mężczyzn oraz objawy, które mogą towarzyszyć początkom tej choroby.

Depresja – stygmat i tabu

Pomimo rozwoju nauk medycznych, dla wielu Polaków dobrostan psychiczny wciąż pozostaje tematem tabu. Jednak pomimo prób wyparcia, zaburzenia zdrowia psychicznego, w tym depresja stanowią istotny problem zdrowotny i społeczny. Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia, w 2024 roku depresja stanowiła rozpoznanie główne lub współistniejące w przypadku świadczeń leczniczych udzielonych ponad 878 tysięcy pacjentom, a około 1,9 miliona osób wykupiło refundowane przez NFZ leki przeciwdepresyjne. Chociaż uwagę zwraca stale rosnąca liczba osób poniżej 18. roku życia, które korzystają z leków przeciwdepresyjne, należy pamiętać, że dane te są zaniżone i nie opisują skali problemu, z którym zmaga się coraz większa liczba Polek i Polaków. Osoby cierpiące na problemy natury zdrowia psychicznego obawiając się stygmatyzacji czy osądu niejednokrotnie nie decydują się na skorzystanie z fachowej pomocy psychoanalitycznej i/lub psychiatrycznej. Również – a może raczej w szczególności – zbyt wielu mężczyzn chorujących na depresję pozostaje niezdiagnozowanych i nie uzyskuje odpowiedniego wsparcia, co znajduje odzwierciedlenie w tragicznych statystykach wskazujących, że chociaż depresja rozpoznawana jest u mężczyzn dwukrotnie rzadziej niż u kobiet, to umierają oni z powodu samobójstwa 3 do 4 razy częściej.

Procesy socjalizacji związane z płcią wpływają na sposób, w jaki u niektórych chłopców, a później dorosłych mężczyzn przejawia się depresja. Dlatego też konieczne jest zapewnienie dostępnej i odpowiednio dostosowanej opieki psychologicznej uwzględniającej płeć jako istotny czynnik modyfikujący zarówno ryzyko jak i przebieg depresji. 

Depresja zaczyna się inaczej – czynni ryzyka wśród kobiet i mężczyzn

W minionych dekadach odnotowano zwiększenie liczby osób zmagających się z zaburzeniami depresyjnymi. Szacuje się, że depresja dotyka około 121 milionów ludzi na świecie, a wg szacunków WHO już w 2020 depresja stanowiła drugą najczęściej występującą chorobą na świecie. Wskaźniki zapadalności i chorobowości wśród mężczyzn niezmiennie są niemal dwukrotnie niższe w porównaniu do kobiet, co jednak nie oznacza, że stan zdrowia psychicznego mężczyzn jest lepszy w porównaniu do kobiet. Obserwowane różnice wydają się być związane ze społecznym postrzeganiem płci i oczekiwanym męskim wzorcem zachowań obejmującym m. in: samodzielność, stoicyzm i panowanie nad emocjami, co przekłada się na pewną powściągliwość w szukaniu specjalistycznej pomocy i niedoszacowanie mierników obciążenia tą chorobą. 

Autorami jednego z najbardziej istotnych badań oceniających wpływ płci na ryzyko wystąpienia depresji byli amerykanie: lekarz psychiatra i pionier genetyki psychiatrycznej – Kenneth Kendler oraz psycholog Howard Gardner. Analiza danych medycznych dotyczących ponad 1000 bliźniąt urodzonych w latach 1940–1974 w połączeniu z informacjami uzyskanymi w wyniki przeprowadzanych regularnie wywiadów pozwoliła nieco zrozumieć psychospołeczne czynniki ryzyka rozwoju depresji zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn. Jednocześnie wykazano, że czynniki, które w istotny sposób zwiększają ryzyko wystąpienia depresji wśród mężczyzn różnią się od tych, które wskazywano najczęściej wśród kobiet.  

Autorzy badania jako najistotniejsze czynniki ryzyka rozwoju depresji wśród mężczyzn wskazali: 

• traumę związaną z wykorzystywaniem seksualnym w dzieciństwie, 
• zażywanie narkotyków, 
• stresujące wydarzenia życiowe w sferze finansowej, zawodowej i prawnej,
• wcześniejsze epizody depresyjne. 

Należy jednak pamiętać, że depresja jest chorobą, która nierozpoznana rozwija się latami, i której etiologia jest najczęściej złożona. Oddziałujące długotrwale czynniki stopniowo prowadzą do obniżenia nastroju utrudniającego nawet codzienne funkcjonowanie. Poza opisanymi czynnikami przez Kendlera i Galdnera, występująca u mężczyzn depresja może być związana z zaburzeniem syntezy neuroprzekaźników, obniżonym poziomem testosteronu, utrudnionym przetwarzaniem i tłumieniem emocji, brakiem akceptacji niepowodzeń i nieustanną pogonią za sukcesami, a także problemami rodzinnymi i trudnością w nawiązywaniu więzi interpersonalnych.

Tymczasem w kontekście podatność na rozwój depresji u kobiet najważniejszymi czynnikami były: 

• neurotyczność, 
• przebyty rozwód,
• brak satysfakcji małżeńskiej, ciepła rodzicielskiego i wsparcia społecznego. 

Ponadto, uwzględniając uwarunkowania genetyczne i środowiskowo-rodzinnych, Kendler i Gardner stwierdzili, że depresja u kobiet jest związana jest z deficytami w relacjach opiekuńczych i stratami więzi interpersonalnych, podczas gdy u mężczyzn związana jest z nieosiągnięciem oczekiwanych celów i zaniżoną samooceną.

Równie istotnym czynnikiem wpływającym na zdrowie psychiczne mężczyzn, w tym na ryzyko rozwoju depresji są zaburzenia płodności. Wyniki badań wskazują, że jakość życia mężczyzn zmagających się z problemem niepłodności, oceniana w wymiarze emocjonalnym, psychicznym i społecznym jest niższa w porównaniu do mężczyzn niezgłaszających problemów natury zdrowia prokreacyjnego. Fakt ten niezaprzeczalnie dowodzi wpływu zaburzeń płodności na sferę zdrowia psychicznego mężczyzn, zwiększając ryzyko rozwoju zaburzeń psychicznych, w tym depresji.

Nieoczywiste objawy depresji u mężczyzn

Depresja jest zaburzeniem psychicznym identyfikowanym zwykle z szeregiem objawów, wśród których najczęściej obserwowanymi są: 

• obniżony nastrój, 
• utrata zainteresowań, 
• niemożność odczuwania przyjemności, 
• ciągłe poczucie winy lub bezwartościowości, 
• zaburzenia snu lub apetytu, 
• niski poziom energii i trudności z utrzymaniem koncentracji.

Jednak w przypadku mężczyzn, depresja – przynajmniej we wczesnym stadium – często nie odpowiada powyższemu podręcznikowemu opisowi. 

Pierwszymi objawami depresji dotykającej mężczyzn niejednokrotnie są: 

• wrogość, 
• gniew,
• agresja, 

którym towarzyszyć może skłonność do podejmowania ryzyka, sięganie po używki i substancje psychoaktywne czy ucieczka, która często przyjmuje formę nadmiernego zaangażowania w pracę. 

Depresja istotnie wpływa na wszelkie sfery życia, w tym także na aktywność seksualną mężczyzn. Niektórzy spośród mężczyzn zmagających się z depresją wykazują bowiem tendencję do nadmiernej aktywności seksualnej, przejawiającej się zazwyczaj w formie krótkich romansów pozbawionych głębi emocjonalnej. Takie zachowanie może odzwierciedlać chęć zademonstrowania sprawności seksualnej oraz przeciwdziałania uczuciu niespełnienia, stanowiąc jednocześnie swoisty mechanizm maskujący odczuwany wewnętrzny zamęt i bardziej typowe objawy depresji takie jak: smutek czy poczucie winy. Jednak z czasem mechanizm ten zawodzi…

Depresja u mężczyzn – jak pomóc?

Wśród mężczyzn depresja diagnozowana jest niemal dwukrotnie rzadziej w porównaniu do kobiet. Jednocześnie, starając się samodzielnie walczyć z chorobą, mężczyźni rzadziej szukają specjalistycznej pomocy. Niestety próby samodzielnego zwalczenia choroby niejednokrotnie kończą się niepowodzeniem, czego wyrazem są tragiczne statystyki wskazujące, że mężczyźni znacznie częściej targają się na swoje życie. Dlatego też niezastąpione są umiejętność zauważenia niepokojących objawów, okazanie wsparcia oraz zachęcenie do podjęcia specjalistycznego leczenia psychoterapeutycznego lub psychiatrycznego. Poza psychoterapią w leczeniu depresji wykorzystywane są farmakoterapia oraz leczenie hormonalnej (jeśli depresja związana jest z obniżeniem poziomu testosteronu). psychoterapię, zmiany w stylu życia oraz wsparcie hormonalne, jeśli występują zaburzenia poziomu testosteronu. 

Pierwszą, a w niektórych przypadkach być może ostatnią szansą na uzyskanie pomocy jest dostępna całodobowo infolinia Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym dostępna pod numerem telefonu: 800 702 222. Pracownicy Centrum całodobowo świadczą pomoc psychologiczną osobom w kryzysie zdrowia psychicznego, a forma infolinii zapewnia anonimowość osobom dzwoniącym.

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza