Nadpłytkowość u dzieci – co ją powoduje? Diagnostyka i leczenie 

Nadpłytkowość u dzieci to stosunkowo częste zaburzenie hematologiczne, które najczęściej ma charakter przejściowy i jest odpowiedzią organizmu na infekcję lub stan zapalny. Choć w większości przypadków nie stanowi zagrożenia, wymaga właściwej diagnostyki, aby wykluczyć poważniejsze choroby układu krwiotwórczego.

Czym jest nadpłytkowość u dzieci? 

Nadpłytkowość, określana również jako trombocytoza, to stan charakteryzujący się zwiększoną liczbą płytek krwi (trombocytów) powyżej normy dla wieku dziecka. Płytki krwi odgrywają kluczową rolę w procesie krzepnięcia, dlatego ich nadmiar może wiązać się zarówno z zaburzeniami zakrzepowymi, jak i – paradoksalnie – krwotocznymi. 

U dzieci nadpłytkowość występuje stosunkowo często, jednak w większości przypadków ma charakter wtórny i przemijający. Rzadziej stanowi objaw chorób pierwotnych układu krwiotwórczego.

Jakie są rodzaje nadpłytkowości u dzieci?

Wyróżnia się dwa podstawowe typy nadpłytkowości: 

• pierwotną, 
• wtórną. 

Nadpłytkowość pierwotna (samoistna) 

Jest chorobą mieloproliferacyjną, w której dochodzi do niekontrolowanego namnażania megakariocytów w szpiku kostnym (komórek, których główną funkcją jest produkcja płytek krwi), prowadzącego do nadprodukcji płytek krwi. Jest to schorzenie rzadkie u dzieci.

Nadpłytkowość wtórna

Rozpoznaje się ją znacznie częściej. Nazywana jest również reaktywną. W tym przypadku zwiększona liczba trombocytów stanowi odpowiedź organizmu na inne procesy chorobowe, takie jak infekcje, stany zapalne czy niedobory pokarmowe. Ten typ nadpłytkowości ma zazwyczaj łagodny przebieg i ustępuje po wyleczeniu choroby podstawowej.

Jakie mogą być przyczyny nadpłytkowości u dzieci?

Infekcje bakteryjne i wirusowe

Najczęstszą przyczyną nadpłytkowości u dzieci są infekcje, zarówno bakteryjne, jak i wirusowe. W trakcie reakcji zapalnej dochodzi do zwiększonej produkcji cytokin prozapalnych, takich jak interleukina-6, które pobudzają szpik kostny do nasilonej produkcji megakariocytów, a w konsekwencji – płytek krwi.

Mechanizm ten ma charakter adaptacyjny i stanowi element odpowiedzi organizmu na toczący się proces chorobowy. Szczególnie często nadpłytkowość obserwuje się w przebiegu zakażeń dróg oddechowych, takich jak:

• zapalenie oskrzeli,
• zapalenie płuc,

ale może ona towarzyszyć także:

• infekcjom przewodu pokarmowego,
• układu moczowego,
• chorobom wirusowym wieku dziecięcego.

Co istotne, wzrost liczby płytek krwi często utrzymuje się jeszcze przez pewien czas po ustąpieniu objawów infekcji, co może budzić niepokój rodziców, mimo że jest zjawiskiem fizjologicznym.

Niedobór żelaza

Kolejną istotną przyczyną jest niedobór żelaza, który stanowi jeden z najczęstszych problemów niedoborowych u dzieci. Niedokrwistość z niedoboru żelaza może prowadzić do wtórnego wzrostu liczby trombocytów, choć dokładny mechanizm tego zjawiska nie jest w pełni wyjaśniony.

Przypuszcza się, że niedobór żelaza wpływa na różnicowanie komórek macierzystych szpiku kostnego w kierunku megakariocytów. W praktyce klinicznej często obserwuje się, że wraz z wyrównaniem niedoboru żelaza – poprzez dietę lub suplementację – liczba płytek krwi stopniowo powraca do wartości prawidłowych.

Z tego względu oznaczenie parametrów gospodarki żelazowej stanowi ważny element diagnostyki nadpłytkowości u dzieci.

Przewlekłe choroby zapalne

Nadpłytkowość może także towarzyszyć przewlekłym chorobom zapalnym, w których dochodzi do długotrwałej aktywacji układu immunologicznego.

Dotyczy to m.in. chorób autoimmunologicznych oraz nieswoistych zapaleń jelit, takich jak:

• choroba Leśniowskiego-Crohna,
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

W tych przypadkach podwyższona liczba płytek krwi koreluje często z aktywnością choroby i może stanowić jeden z markerów stanu zapalnego.

Urazy, zabiegi chirurgiczne i oparzenia

Urazy, zabiegi chirurgiczne oraz oparzenia prowadzą do przejściowej nadpłytkowości, będącej elementem reakcji organizmu na uszkodzenie tkanek i proces gojenia. Wzrost liczby trombocytów ma wówczas znaczenie ochronne, wspierając procesy hemostazy i regeneracji.

Choroby nowotworowe i mieloproliferacyjne

Rzadziej przyczyną nadpłytkowości są choroby nowotworowe oraz schorzenia mieloproliferacyjne, w których dochodzi do pierwotnych zaburzeń w obrębie układu krwiotwórczego.

Do tej grupy należą m.in.:

• samoistna nadpłytkowość,
• inne nowotwory mieloproliferacyjne.

W takich przypadkach nadprodukcja płytek krwi nie jest reakcją wtórną, lecz wynika z nieprawidłowej proliferacji komórek szpiku kostnego.

Przebieg choroby może być bardziej złożony, a ryzyko powikłań – większe niż w nadpłytkowości reaktywnej. Dlatego w sytuacjach, gdy nie udaje się ustalić oczywistej przyczyny wzrostu liczby płytek krwi lub gdy wartości są bardzo wysokie i utrzymują się przez dłuższy czas, konieczna jest pogłębiona diagnostyka hematologiczna, często obejmująca badania szpiku kostnego oraz diagnostykę molekularną.

Jakie objawy może dawać nadpłytkowość u dzieci? 

Bezobjawowy przebieg

W większości przypadków nadpłytkowość u dzieci przebiega bezobjawowo i jest wykrywana przypadkowo podczas rutynowych badań laboratoryjnych, najczęściej wykonywanych w trakcie diagnostyki infekcji lub kontroli stanu zdrowia.

Szczególnie dotyczy to nadpłytkowości wtórnej, która ma charakter reaktywny i rzadko prowadzi do powikłań klinicznych. U wielu pacjentów jedynym odchyleniem jest podwyższona liczba płytek krwi w morfologii, przy braku jakichkolwiek dolegliwości zgłaszanych przez dziecko.

Objawy niespecyficzne

Jeżeli objawy występują, mają zazwyczaj charakter niespecyficzny i mogą być trudne do jednoznacznego powiązania z nadpłytkowością.

Dzieci mogą skarżyć się na:

• bóle głowy o różnym nasileniu,
• zawroty głowy,
• czy uczucie przewlekłego zmęczenia i osłabienia.

Niekiedy obserwuje się także:

• pogorszenie koncentracji,
• rozdrażnienie,
• lub spadek tolerancji wysiłku fizycznego.

Objawy te często nakładają się na symptomy choroby podstawowej, która doprowadziła do wzrostu liczby płytek krwi, co dodatkowo utrudnia ich interpretację kliniczną.

Objawy zaburzeń mikrokrążenia

W przypadkach znacznego zwiększenia liczby płytek krwi, zwłaszcza gdy wartości przekraczają znacznie normę, może dojść do zaburzeń mikrokrążenia.

Są one wynikiem nieprawidłowego przepływu krwi w drobnych naczyniach oraz zwiększonej skłonności płytek do agregacji.

Objawia się to:

• mrowieniem,
• drętwieniem kończyn,
• uczuciem „przechodzenia prądu”,
• lub pieczenia, najczęściej w obrębie dłoni i stóp.

U niektórych dzieci można zaobserwować także:

• przemijające zaczerwienienie skóry,
• nadmierne ucieplenie skóry,
• sporadycznie również bóle kończyn.

Objawy te mają zwykle charakter przejściowy, ale mogą być niepokojące i wymagają konsultacji lekarskiej.

Ryzyko powikłań zakrzepowych

W nadpłytkowości pierwotnej istnieje zwiększone ryzyko powikłań zakrzepowych, wynikających z nadmiernej liczby oraz nieprawidłowej funkcji trombocytów. Może dochodzić do tworzenia się zakrzepów w naczyniach żylnych lub tętniczych, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

U dzieci zdarza się to jednak znacznie rzadziej niż u dorosłych, niemniej wymaga zachowania szczególnej czujności, zwłaszcza przy bardzo wysokich wartościach płytek krwi lub obecności dodatkowych czynników ryzyka.

Objawy skazy krwotocznej

Paradoksalnie, mimo zwiększonej liczby trombocytów, mogą występować również objawy skazy krwotocznej. Wynika to z faktu, że nadmierna liczba płytek nie zawsze idzie w parze z ich prawidłową funkcją.

W efekcie mogą pojawiać się:

• łatwe siniaczenie,
• krwawienia z nosa,
• czy przedłużone krwawienia po drobnych urazach.

Tego typu objawy są szczególnie istotne diagnostycznie i powinny skłonić do pogłębionej oceny hematologicznej dziecka.

Jak przebiega diagnostyka nadpłytkowości u dziecka? 

Istotnym elementem diagnostyki jest dokładny wywiad lekarski oraz badanie fizykalne dziecka, które często ukierunkowują dalsze postępowanie. Lekarz zbiera informacje dotyczące: 

• przebytych i aktualnych infekcji, 
• chorób przewlekłych, 
• stosowanych leków, 
• diety, 
• ewentualnych objawów towarzyszących, takich jak osłabienie, bóle głowy czy krwawienia. 

Badanie przedmiotowe 

W badaniu przedmiotowym ocenia się m.in.:

• obecność objawów infekcji,
• powiększenia węzłów chłonnych,
• wątroby i śledziony,
• a także ewentualne zmiany skórne czy oznaki skazy krwotocznej.

Całościowa ocena kliniczna, w połączeniu z wynikami badań laboratoryjnych, pozwala na ustalenie przyczyny nadpłytkowości oraz wybór odpowiedniej strategii leczenia lub obserwacji.

Morfologia krwi obwodowej 

Podstawowym badaniem diagnostycznym jest morfologia krwi, w której stwierdza się podwyższoną liczbę płytek krwi. Jest to badanie łatwo dostępne, szybkie i stosunkowo tanie, dlatego stanowi pierwszy krok w rozpoznawaniu nadpłytkowości. Należy jednak pamiętać, że pojedynczy wynik nie zawsze jest wystarczający do postawienia rozpoznania – istotne jest jego potwierdzenie w kolejnych oznaczeniach oraz ocena trendu zmian liczby trombocytów w czasie. 

Ważne jest również, aby wynik interpretować w kontekście wieku dziecka, ponieważ wartości referencyjne mogą się różnić w zależności od okresu rozwojowego, a także w odniesieniu do aktualnego stanu klinicznego, np. trwającej infekcji.

Badania pozwalające ustalić przyczynę nadpłytkowości 

W kolejnym etapie konieczne jest ustalenie przyczyny nadpłytkowości, co ma kluczowe znaczenie dla dalszego postępowania. W tym celu wykonuje się dodatkowe badania laboratoryjne krwi, co pozwala na ocenę gospodarki żelazowej i wykrycie ewentualnych niedoborów. Obejmują one m.in. oznaczenie:

• żelaza,
• ferrytyny,
• całkowitej zdolności wiązania żelaza (TIBC).

Równocześnie oznacza się wskaźniki stanu zapalnego, które mogą wskazywać na toczący się proces zapalny lub infekcyjny, takie jak:

• OB,
• CRP.

W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zlecić również inne badania biochemiczne, np.:

• ocenę funkcji wątroby i nerek,
• poziom witaminy B12,
• kwas foliowy,

a także badania w kierunku chorób autoimmunologicznych lub zakażeń przewlekłych.

Pogłębiona diagnostyka hematologiczna

W przypadku podejrzenia choroby pierwotnej układu krwiotwórczego diagnostyka zostaje rozszerzona o bardziej zaawansowane procedury. Należy do niej przede wszystkim ocena szpiku kostnego, która pozwala ocenić liczbę i morfologię megakariocytów oraz wykluczyć choroby mieloproliferacyjne. Wykonuje się ją na podstawie:

• biopsji aspiracyjnej,
• trepanobiopsji.

Coraz większe znaczenie mają także badania genetyczne i molekularne, umożliwiające wykrycie mutacji charakterystycznych dla niektórych nowotworów układu krwiotwórczego.

Tego typu diagnostyka prowadzona jest w wyspecjalizowanych ośrodkach hematologicznych i wymaga współpracy zespołu specjalistów.

Jak leczy się nadpłytkowość u dzieci? 

Postępowanie terapeutyczne zależy przede wszystkim od przyczyny nadpłytkowości. 

Leczenie nadpłytkowości wtórnej 

W przypadku nadpłytkowości wtórnej leczenie polega na terapii choroby podstawowej. Wraz z jej ustąpieniem liczba płytek krwi zwykle wraca do normy.

Jeżeli przyczyną jest niedobór żelaza, stosuje się suplementację tego pierwiastka. W przypadku infekcji wdraża się odpowiednie leczenie przeciwbakteryjne lub objawowe, w zależności od etiologii.

Leczenie nadpłytkowości pierwotnej 

Nadpłytkowość pierwotna wymaga specjalistycznego leczenia hematologicznego. W wybranych przypadkach stosuje się leki zmniejszające liczbę płytek krwi oraz preparaty przeciwpłytkowe, które redukują ryzyko powikłań zakrzepowych.

U większości dzieci z nadpłytkowością nie ma konieczności stosowania leczenia farmakologicznego ukierunkowanego bezpośrednio na obniżenie liczby płytek. Kluczowe jest monitorowanie stanu pacjenta oraz regularne kontrolowanie parametrów morfologii krwi.

Rokowanie przy nadpłytkowości u dzieci 

Nadpłytkowość wtórna to stan zazwyczaj przejściowy, który nie prowadzi do trwałych następstw. Po usunięciu przyczyny liczba płytek krwi normalizuje się samoistnie.

W nadpłytkowości pierwotnej rokowanie zależy od przebiegu choroby oraz ryzyka powikłań. Choć u dzieci poważne zdarzenia zakrzepowe występują rzadko, wymagają one długoterminowej obserwacji i opieki specjalistycznej.

Możliwe powikłania nadpłytkowości

Do najważniejszych powikłań nadpłytkowości należą:

• zakrzepica,
• krwawienia.

Ryzyko ich wystąpienia wzrasta wraz z liczbą płytek krwi oraz obecnością dodatkowych czynników ryzyka.

dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela