Jakie funkcje pełni śledziona? Jakie są objawy choroby śledziony? Diagnostyka i leczenie

Śledziona jest ważnym narządem limfatycznym i hematologicznym, odpowiedzialnym za filtrację krwi, magazynowanie płytek i leukocytów oraz wspieranie odporności organizmu. Choroby śledziony mogą przebiegać bezobjawowo lub wywoływać powiększenie narządu, bóle w lewym podżebrzu, niedokrwistość czy zaburzenia odporności. Diagnostyka śledziony obejmuje wywiad, badanie fizykalne, testy laboratoryjne oraz nowoczesne badania obrazowe, takie jak USG, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny. Wczesne wykrycie nieprawidłowości pozwala na skuteczne leczenie, ograniczenie powikłań i utrzymanie prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Śledziona – anatomia i położenie

Śledziona jest jednym z kluczowych narządów układu limfatycznego i krwionośnego, odgrywającym istotną rolę w utrzymaniu homeostazy organizmu. Choć nie należy do narządów niezbędnych do życia, jej prawidłowe funkcjonowanie jest niezbędne dla skutecznej ochrony przed infekcjami, regulacji objętości krwi oraz metabolizmu komórek krwiotwórczych. Choroby śledziony, zarówno wrodzone, jak i nabyte, mogą prowadzić do poważnych zaburzeń hematologicznych, immunologicznych oraz bezpośrednich powikłań narządowych. Dlatego znajomość anatomii, funkcji oraz zasad diagnostyki śledziony ma kluczowe znaczenie w medycynie klinicznej, profilaktyce i opiece nad pacjentem.

Śledziona jest narządem o miękkiej konsystencji, położonym w lewym podżebrzu, pod kopułą przepony, przylegającym do żołądka, lewej nerki oraz okrężnicy zstępującej. U dorosłego człowieka waży zazwyczaj od 120 do 200 gramów i ma długość około 12 cm, szerokość 7 cm oraz grubość 3–4 cm. Jej kształt jest nieregularny, owalny lub klinowaty, z wyraźnym wcięciem śledzionowym, przez które wchodzą i wychodzą naczynia krwionośne oraz limfatyczne.

Śledziona jest otoczona torebką łącznotkankową, od której odchodzą beleczki dzielące narząd na segmenty. Struktura wewnętrzna obejmuje miąższ czerwony i biały. Miąższ biały (ang. white pulp) zawiera grudki chłonne bogate w limfocyty, które są kluczowe dla odpowiedzi immunologicznej, natomiast miąższ czerwony (ang. red pulp) uczestniczy w filtracji krwi, usuwaniu starych lub uszkodzonych krwinek czerwonych oraz magazynowaniu krwi i płytek krwi.

Unaczynienie śledziony zapewnia tętnica śledzionowa, odchodząca od tętnicy trzewnej, natomiast odpływ żylny odbywa się przez żyłę śledzionową uchodzącą do żyły wrotnej. Śledziona jest także bogato unerwiona, co pozwala na odczuwanie bólu w przypadku urazów lub powiększenia narządu. Wokół śledziony znajdują się liczne więzadła – m.in. więzadło żołądkowo-śledzionowe i przeponowo-śledzionowe – które stabilizują jej położenie w jamie brzusznej.

Jakie funkcje pełni śledziona?

Śledziona pełni liczne funkcje fizjologiczne, które można podzielić na funkcję: hematologiczną, immunologiczną, metaboliczną i magazynującą.

1. Funkcja hematologiczna – śledziona filtruje krew, usuwając starzejące się lub uszkodzone krwinki czerwone tzw. erytrocyty oraz inne elementy morfotyczne, czyli składniki krwi. W przypadku chorób hematologicznych, takich jak sferocytoza wrodzona czy niedokrwistość hemolityczna, śledziona staje się miejscem nadmiernej hemolizy, co prowadzi do powiększenia narządu i nasilenia objawów klinicznych. Hemoliza to proces przedwczesnego rozpadu czerwonych krwinek i uwalniania hemoglobiny do osocza krwi.
2. Funkcja immunologiczna – miąższ biały śledziony jest miejscem aktywacji limfocytów B i T oraz produkcji przeciwciał, szczególnie przeciwko patogenom krążącym w krwiobiegu. Śledziona jest kluczowa dla odpowiedzi immunologicznej przeciw bakteriom otoczkowym, takim jak Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae czy Neisseria meningitidis.
3. Funkcja magazynująca – śledziona gromadzi krew, płytki krwi oraz krwinki białe tj. leukocyty, uwalniając je w razie potrzeby, np. podczas wysiłku fizycznego, wstrząsu lub krwotoku. Magazynowanie płytek krwi odgrywa istotną rolę w regulacji krzepnięcia oraz w utrzymaniu homeostazy hemostatycznej. Homeostaza hemostatyczna to dynamiczna równowaga fizjologiczna między procesami krzepnięcia krwi (tworzeniem skrzepu) a fibrynolizą (rozpuszczaniem skrzepu).
4. Metabolizm żelaza i recykling krwinek – śledziona uczestniczy w rozkładzie hemoglobiny i odzyskiwaniu żelaza, co jest niezbędne dla gospodarki żelazowej organizmu i produkcji nowych erytrocytów.
5. Rola w odpowiedzi na stres i adaptacji organizmu – śledziona magazynuje nie tylko elementy morfotyczne krwi, lecz także cytokiny i komórki odpornościowe, co pozwala na szybkie reagowanie w sytuacjach stresowych i infekcyjnych. Cytokiny to grupa białkowych przekaźników (głównie interleukiny, interferony), produkowanych głównie przez komórki układu odpornościowego, które działają jak hormony komórkowe. Regulują odpowiedź immunologiczną, stany zapalne, wzrost i różnicowanie komórek.

Jakie są rodzaje chorób śledziony?

Choroby śledziony mogą mieć charakter wrodzony, nabyty, zapalny, nowotworowy lub pourazowy. Do najczęstszych jednostek chorobowych należą:

1. splenomegalia (powiększenie śledziony) – może występować w przebiegu infekcji wirusowych (np. mononukleoza zakaźna); bakteryjnych (np. dur brzuszny); chorób hematologicznych (białaczki, chłoniaki); marskości wątroby z nadciśnieniem wrotnym oraz chorób metabolicznych. Objawia się uczuciem pełności w lewym podżebrzu, dyskomfortem lub bólem;
2. niedokrwistości hemolityczne – nadmierna aktywność śledziony prowadzi do niszczenia erytrocytów, np. w sferocytozie wrodzonej; talasemii czy niedokrwistości autoimmunologicznej. Powikłania obejmują powiększenie śledziony, żółtaczkę i zwiększone ryzyko kamicy żółciowej;
3. infekcje śledziony – mogą prowadzić do powstawania ropni śledzionowych lub sepsy, szczególnie u osób z osłabioną odpornością. U pacjentów z AIDS, neutropenią (stan obniżonej liczby neutrofili (rodzaj białych krwinek) we krwi) lub po splenektomii (chirurgiczne usunięcie śledziony, całkowite lub częściowe) ryzyko ciężkich zakażeń jest znacząco wyższe;
4. choroby nowotworowe – pierwotne nowotwory śledziony są rzadkie. Znacznie częściej dochodzi do zajęcia narządu w przebiegu białaczek, chłoniaków lub przerzutów nowotworów z innych narządów. Guzy śledziony mogą być wykrywane przypadkowo w badaniach obrazowych lub w związku z powiększeniem narządu;
5. urazy śledziony – ze względu na położenie w lewym podżebrzu, śledziona jest podatna na urazy w wyniku wypadków komunikacyjnych, upadków lub kontuzji sportowych. Pęknięcie śledziony może prowadzić do masywnego krwawienia i stanowi zagrożenie życia;
6. asplenia i funkcjonalna hyposplenia – brak lub niewydolność śledziony zwiększa ryzyko ciężkich zakażeń bakteryjnych, szczególnie u dzieci i osób starszych. Profilaktyka obejmuje szczepienia przeciwko bakteriom otoczkowym oraz podawanie profilaktycznych antybiotyków w wybranych sytuacjach.

Jakie objawy mogą dawać choroby śledziony?

Objawy chorób śledziony są często niespecyficzne, co sprawia, że ich wczesne rozpoznanie może być utrudnione. 

1. Jednym z częstszych sygnałów klinicznych jest uczucie pełności lub rozpierania w lewym podżebrzu, które nasila się zwłaszcza po spożyciu posiłków. Pacjenci często opisują to odczucie jako dyskomfort przy głębokim oddychaniu lub lekkie uciskanie w lewej górnej części brzucha, co wynika z powiększenia narządu i ucisku na sąsiednie struktury jamy brzusznej.
2. Ból lub dyskomfort w lewym boku jest kolejnym objawem, który może promieniować do barku, pleców, a czasem nawet do lewej łopatki. Ten rodzaj dolegliwości bywa szczególnie nasilony w przebiegu urazów śledziony, ostrej infekcji lub nagłego powiększenia narządu. Charakter bólu może mieć postać tępego, rozpierającego ucisku lub ostrego kłucia, co często wymaga różnicowania z dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi, nerkowymi lub mięśniowo-szkieletowymi.
3. Choroby śledziony mogą wywoływać także objawy ogólne. Do najczęściej zgłaszanych należą osłabienie, przewlekłe zmęczenie, gorączka o różnym nasileniu oraz nocne poty. Objawy te są szczególnie widoczne w przypadku przewlekłych chorób hematologicznych, infekcji czy procesów zapalnych obejmujących śledzionę. Nierzadko obserwuje się również utratę apetytu i niewielką utratę masy ciała w przebiegu długotrwałego powiększenia narządu.
4. Objawy hematologiczne są konsekwencją zarówno nadmiernej aktywności śledziony w niszczeniu krwinek czerwonych, jak i zaburzeń produkcji elementów morfotycznych krwi. Do najczęstszych należą niedokrwistość, skłonność do krwawień, łatwe powstawanie siniaków, leukopenia (stan obniżenia liczby białych krwinek (leukocytów) we krwi) oraz trombocytopenia (stan, w którym spada liczba płytek krwi, trombocytów). Pacjenci mogą także zauważać przedłużające się krwawienia po drobnych skaleczeniach lub powtarzające się infekcje w wyniku zmniejszonej liczby białych krwinek.
5. U osób z asplenią lub funkcjonalną hyposplenią, czyli z brakiem śledziony lub jej upośledzoną czynnością, częstym objawem jest zwiększona podatność na ciężkie infekcje bakteryjne, zwłaszcza wywołane przez drobnoustroje otoczkowe, takie jak Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae czy Neisseria meningitidis. Objawy infekcji mogą mieć gwałtowny przebieg, obejmują gorączkę, dreszcze, bóle mięśni i objawy sepsy, co wymaga natychmiastowej interwencji lekarskiej.
6. Wiele chorób śledziony przebiega jednak bezobjawowo, zwłaszcza we wczesnych stadiach. Powiększenie narządu może być wykrywane przypadkowo w badaniach obrazowych, takich jak ultrasonografia, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny, albo podczas rutynowego badania palpacyjnego wykonywanego w trakcie wizyty kontrolnej. Dlatego regularne badania i monitorowanie pacjentów z grup ryzyka, w tym z chorobami hematologicznymi, wątroby czy przewlekłymi infekcjami, są kluczowe dla wczesnego wykrywania nieprawidłowości w obrębie śledziony.

Na czym polega diagnostyka chorób śledziony?

Diagnostyka chorób śledziony jest procesem wieloetapowym, który wymaga połączenia informacji uzyskanych z wywiadu, badania fizykalnego, badań laboratoryjnych i obrazowych, a w wybranych sytuacjach także metod inwazyjnych. Ze względu na fakt, że wiele schorzeń śledziony przebiega bezobjawowo lub daje objawy niespecyficzne, dokładna diagnostyka jest kluczowa dla wczesnego wykrycia chorób, planowania leczenia i zapobiegania powikłaniom.

Wywiad i badanie fizykalne

Wywiad lekarski stanowi pierwszy i niezwykle istotny etap diagnostyki. Lekarz ustala czas trwania dolegliwości, ich nasilenie oraz charakter bólu, który może mieć postać tępego rozpierania, kłucia lub dyskomfortu w lewym podżebrzu. Ponadto podczas wywiadu uwzględnia się objawy ogólne, takie jak osłabienie, gorączka, nocne poty, zmęczenie, utrata masy ciała oraz zaburzenia apetytu. Istotne jest także zebranie informacji dotyczących wcześniejszych infekcji, chorób hematologicznych, wątroby czy przewlekłych schorzeń autoimmunologicznych. Lekarz pyta o historię urazów jamy brzusznej oraz rodzinne przypadki splenomegalii lub chorób krwi. Ponadto ustalane są stosowane leki, w tym immunosupresyjne, antykoagulanty czy preparaty wpływające na funkcjonowanie układu krwiotwórczego.

Badanie fizykalne obejmuje palpację lewego podżebrza w celu wykrycia powiększonej śledziony. W przypadku wyraźnej splenomegalii narząd może być wyczuwalny poniżej łuku żebrowego, wykazując ruchomość przy oddychaniu. Lekarz ocenia bolesność narządu, napięcie mięśniowe brzucha, a także obecność objawów towarzyszących, takich jak obrzęki kończyn dolnych, żółtaczka czy wybroczyny skórne. Ocena palpacyjna pozwala również na wstępne oszacowanie wielkości śledziony, jej konsystencji oraz ewentualnych nieregularności w powierzchni, które mogą wskazywać na guzy lub torbiele.

Badania laboratoryjne

Badania krwi są niezbędnym elementem diagnostyki chorób śledziony, ponieważ pozwalają ocenić funkcję hematologiczną i immunologiczną narządu. Podstawowe badania obejmują morfologię krwi z rozmazem, pozwalającą wykryć niedokrwistość, leukopenię lub trombocytopenię. Oznacza się poziom parametrów stanu zapalnego, jak CRP ilościowo. Dodatkowo parametry hemolizy, takie jak bilirubina całkowita i pośrednia, dehydrogenaza mleczanowa (LDH) oraz haptoglobina, które mogą wskazywać na nadmierne niszczenie erytrocytów w przebiegu chorób hemolitycznych.

📌 Zobacz: Ferrytyna – czym jest ten parametr?

W diagnostyce istotne są także wskaźniki funkcji wątroby i nerek, pozwalające wykluczyć współistniejące choroby metaboliczne lub przewlekłe schorzenia narządów wewnętrznych. Badanie poziomu immunoglobulin i liczby limfocytów umożliwia ocenę stanu układu odpornościowego, natomiast badania koagulologiczne pomagają w wykrywaniu zaburzeń krzepnięcia i ryzyka powikłań krwotocznych.

W przypadku podejrzenia chorób hematologicznych, takich jak białaczki, chłoniaki lub niedokrwistości hemolityczne, wykonuje się dodatkowo badania szpiku kostnego, immunofenotypowanie komórek, oznaczanie markerów nowotworowych oraz badania cytogenetyczne. Wyniki tych badań pozwalają precyzyjnie określić przyczynę powiększenia śledziony i planować dalsze leczenie.

Badania obrazowe

Badania obrazowe stanowią fundament diagnostyki śledziony, umożliwiając ocenę zarówno wielkości, jak i struktury narządu oraz wykrycie zmian patologicznych. Ultrasonografia (USG) jest badaniem pierwszego wyboru. Pozwala ocenić wielkość śledziony, jej kształt i strukturę, wykryć guzy, torbiele, ropnie, zwapnienia, a także ocenić przepływ krwi w naczyniach śledziony. USG jest nieinwazyjne, dostępne i pozwala na szybkie monitorowanie zmian w czasie.

Tomografia komputerowa (TK) umożliwia precyzyjną ocenę anatomii narządu, wykrycie zmian ogniskowych, guzów nowotworowych, torbieli czy powikłań pourazowych. TK jest szczególnie przydatna w diagnostyce urazów śledziony oraz planowaniu zabiegów chirurgicznych lub embolizacji. Rezonans magnetyczny (MRI) znajduje zastosowanie w różnicowaniu zmian ogniskowych, ocenie guzów, powikłań hematologicznych oraz zmian pourazowych, a także w diagnostyce funkcjonalnej narządu.

Scyntygrafia śledziony pozwala ocenić funkcjonalną wydolność narządu, wykryć asplenię lub niedokrwienie oraz monitorować skuteczność leczenia w wybranych schorzeniach hematologicznych i immunologicznych. Angiografia jest rzadziej stosowana, głównie w sytuacjach wymagających oceny naczyń śledziony, takich jak zakrzepica żyły śledzionowej, przygotowanie do embolizacji czy przed planowaną interwencją chirurgiczną.

Diagnostyka inwazyjna

Biopsja śledziony jest procedurą inwazyjną, stosowaną wyjątkowo rzadko, ze względu na wysokie ryzyko krwawienia i powikłań. Wykonuje się ją jedynie w przypadku niejasnych zmian stwierdzonych w badaniach obrazowych, podejrzenia nowotworu lub chorób hematologicznych wymagających histopatologicznej oceny miąższu śledziony. Biopsja może dostarczyć informacji o obecności nacieków nowotworowych, zmian zapalnych lub uszkodzenia tkanek, co jest kluczowe dla precyzyjnego leczenia.

Dokładna diagnostyka śledziony pozwala na wczesne wykrycie chorób układu krwiotwórczego, immunologicznego i nowotworowego. Trafne rozpoznanie umożliwia wdrożenie leczenia celowanego – farmakologicznego, minimalnie inwazyjnego lub chirurgicznego (splenektomia). Brak lub opóźnienie diagnozy może prowadzić do masywnego krwawienia, poważnej niedokrwistości, sepsy czy przewlekłych zaburzeń odporności.

Podsumowanie

Śledziona jest narządem o wielokierunkowym znaczeniu w organizmie, pełniącym funkcje hematologiczną, immunologiczną i magazynującą. Choroby śledziony mają często niespecyficzne objawy, dlatego diagnostyka powinna być kompleksowa, obejmująca wywiad, badanie fizykalne, badania laboratoryjne i obrazowe, a w wybranych przypadkach biopsję. Wczesne i trafne rozpoznanie jest kluczowe dla skutecznego leczenia, zapobiegania powikłaniom i utrzymania prawidłowego funkcjonowania organizmu.

A: dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela