Jakie są objawy przerostu migdałka gardłowego? Diagnostyka i leczenie

Przerost migdałka gardłowego jest jednym z częstszych problemów laryngologicznych u dzieci. Powiększenie tkanki limfatycznej w nosogardle może prowadzić do przewlekłego oddychania przez usta, chrapania, infekcji ucha środkowego oraz problemów ze snem i rozwojem mowy. W artykule opisujemy przyczyny przerostu, typowe objawy, metody diagnostyczne oraz leczenie, które pozwala poprawić komfort życia i zapobiec powikłaniom.

Czym jest przerost migdałka gardłowego?

Przerost migdałka gardłowego, znany również jako przerost adenoidu, jest częstym schorzeniem u dzieci, które polega na nadmiernym powiększeniu tkanki limfatycznej w nosogardle. Migdałek gardłowy należy do tzw. pierścienia Waldeyera i pełni ważną funkcję w układzie odpornościowym, uczestnicząc w wytwarzaniu przeciwciał i obronie przed infekcjami górnych dróg oddechowych. U większości dzieci migdałek zmniejsza swoją objętość wraz z wiekiem, jednak u niektórych dochodzi do patologicznego przerostu, który powoduje zaburzenia oddychania, przewlekłe infekcje i problemy w rozwoju mowy.

Przerost migdałka gardłowego może mieć charakter fizjologiczny – występuje często u dzieci w wieku przedszkolnym i zwykle ulega samoistnej regresji wraz z wiekiem. Jednak u niektórych dzieci przerost ma charakter patologiczny i prowadzi do istotnych objawów klinicznych, takich jak przewlekłe oddychanie przez usta, chrapanie, nawracające infekcje ucha środkowego i zaburzenia snu. Schorzenie występuje częściej u chłopców, dzieci z predyspozycjami genetycznymi, pacjentów z obniżoną odpornością oraz u alergików.

Jakie są przyczyny przerostu migdałka gardłowego?

Głównymi przyczynami przerostu migdałka są:

• przewlekła stymulacja limfatyczna migdałka prowadząca do rozrostu tkanki limfatycznej – powtarzające się infekcje bakteryjne górnych dróg oddechowych, przewlekłe zapalenie gardła, zapalenie zatok oraz infekcje wirusowe, takie jak adenowirusy czy wirusy RSV, powodują nadmierne pobudzenie migdałka i prowadzą do jego patologicznego powiększenia;
• alergie – zarówno sezonowe, jak i całoroczne, które wywołują nawracające stany zapalne błony śluzowej nosa i gardła. Kontakt z alergenami, takimi jak kurz, pyłki roślin, sierść zwierząt czy pleśń, prowadzi do uwalniania mediatorów zapalnych, co stymuluje proliferację tkanki limfatycznej i sprzyja utrzymywaniu się przerostu;
• czynniki genetyczne – dzieci z predyspozycjami rodzinnymi do chorób alergicznych, infekcji górnych dróg oddechowych lub zaburzeń odporności są bardziej podatne na patologiczny przerost migdałka;
• nieprawidłowy rozwój anatomiczny nosa i jamy gardła – np. zwężenie przewodów nosowych, skrzywienie przegrody nosowej, obecność polipów lub przerost innych struktur limfatycznych – może prowadzić do mechanicznego zwiększenia obciążenia migdałka i jego rozrostu;
• czynniki środowiskowe i styl życia – palenie papierosów w domu, narażenie na zanieczyszczenia powietrza, niewłaściwa higiena nosa i gardła, przewlekłe niedotlenienie w wyniku wad anatomicznych dróg oddechowych – mogą sprzyjać przewlekłemu stanowi zapalnemu i nadmiernemu powiększeniu migdałka; 
• zaburzenia immunologiczne – np. niedobory odporności humoralnej lub komórkowej, zwiększają ryzyko przerostu i utrudniają jego regresję wraz z wiekiem.

Warto podkreślić, że przerost migdałka gardłowego jest zjawiskiem wieloczynnikowym – stanowi wynik połączenia infekcji, predyspozycji genetycznych, alergii, nieprawidłowości anatomicznych oraz czynników środowiskowych, co sprawia, że leczenie i profilaktyka wymagają podejścia kompleksowego, obejmującego zarówno kontrolę infekcji, alergii, jak i ocenę anatomii dróg oddechowych.

Jakie są objawy przerostu migdałka gardłowego?

Głównym objawem przerostu migdałka gardłowego są:

• przewlekłe oddychanie przez usta, szczególnie w nocy,
• chrapanie, 
• niespokojny sen, 
• bezdech senny. 
• tzw. twarz adenoidalna, charakteryzująca się wydłużoną twarzą, spłaszczeniem nosa, otwartymi ustami i wysokim podniebieniem,
• przewlekłe infekcje ucha środkowego, takie jak zapalenie ucha środkowego z wysiękiem, które mogą powodować niedosłuch przewodzeniowy,
• ból ucha, 
• częste infekcje gardła, 
• katar, 
• trudności w połykaniu. 

W przypadkach długotrwałego niedotlenienia nocnego obserwuje się opóźnienia w rozwoju fizycznym i intelektualnym, drażliwość, problemy z koncentracją oraz zaburzenia mowy i artykulacji.

Jak przebiega diagnostyka przerostu migdałka gardłowego?

Rozpoznanie przerostu migdałka gardłowego opiera się na wieloetapowej diagnostyce, obejmującej szczegółowy wywiad, dokładne badanie fizykalne oraz odpowiednie badania dodatkowe. 

Wywiad lekarski

Powinien zawierać informacje o przewlekłym oddychaniu przez usta, nawracającym chrapaniu, zaburzeniach snu, apnoe nocnym (bezdechu sennym), częstych infekcjach górnych dróg oddechowych oraz nawracających zapaleniach ucha środkowego. Ważne jest również ustalenie występowania objawów ogólnych, takich jak drażliwość, problemy z koncentracją, opóźnienia w rozwoju fizycznym czy mowy, które mogą wskazywać na przewlekłe niedotlenienie związane z przerostem migdałka.

Badanie fizykalne 

Obejmuje ocenę nosa, gardła i jamy ustnej. Lekarz zwraca uwagę na obecność wydzieliny w nosie, symetrię nosa i warg, drożność przewodów nosowych oraz stan błony śluzowej gardła. W miarę możliwości wykonuje się wziernikowanie jamy nosowej, które pozwala ocenić obecność migdałka gardłowego i jego wielkość. W praktyce najczęściej stosuje się nasofaryngoskopię, umożliwiającą bezpośrednie obejrzenie migdałka gardłowego, ocenę jego kształtu, objętości oraz stopnia przerośnięcia w stosunku do światła nosogardła. Nasofaryngoskopia pozwala także wykryć obecność wydzieliny, ropni lub innych nieprawidłowości w nosogardle.

📌 Morfologia krwi – sprawdź, na czym polega to badanie!

Badania obrazowe 

Alternatywnie, zwłaszcza w przypadku dzieci, u których nasofaryngoskopia jest trudna do przeprowadzenia, wykonuje się badania obrazowe. Rentgen boczny czaszki pozwala ocenić proporcje migdałka do światła nosogardła i wykryć mechaniczne utrudnienie drożności dróg oddechowych. W wybranych przypadkach stosuje się tomografię komputerową, która umożliwia precyzyjne określenie wielkości migdałka, jego położenia oraz ewentualnego ucisku na przegrodę nosową czy ujścia trąbek słuchowych. Badania obrazowe są szczególnie przydatne w planowaniu leczenia operacyjnego oraz w diagnostyce dzieci z nietypowymi objawami lub współistniejącymi wadami anatomicznymi nosa i gardła.

Ocena słuchu

Diagnostyka przerostu migdałka gardłowego obejmuje również ocenę słuchu, gdyż przerost często prowadzi do zaburzeń wentylacji ucha środkowego i niedosłuchu przewodzeniowego. W tym celu wykonuje się audiometrię tonalną, audiometrię impedancyjną oraz tympanometrię, pozwalającą ocenić stan błony bębenkowej i ciśnienie w uchu środkowym. 

Badania mikrobiologiczne 

W przypadku przewlekłych lub nawracających infekcji dodatkowo zleca się badania mikrobiologiczne wymazów z nosa i gardła. Pozwalają one zidentyfikować obecność patogenów bakteryjnych oraz dobrać odpowiednie leczenie antybiotykowe, co zmniejsza ryzyko dalszego powiększania migdałka i powikłań.

Jak leczy się przerost migdałka gardłowego?

Leczenie przerostu migdałka gardłowego może być zachowawcze lub operacyjne, w zależności od nasilenia objawów i stopnia utrudnienia drożności dróg oddechowych. 

1. Leczenie zachowawcze  – w łagodnych przypadkach stosuje się leczenie zachowawcze, obejmujące terapię infekcji górnych dróg oddechowych, leczenie alergii, inhalacje oraz ćwiczenia oddechowe. Często wskazane jest również monitorowanie wzrostu i rozwoju dziecka, aby ocenić wpływ przerostu na codzienne funkcjonowanie.
2. Leczenie operacyjne  – w przypadkach znacznego przerostu, prowadzącego do niedosłuchu, nawracających infekcji ucha środkowego lub zaburzeń oddychania, leczenie operacyjne jest metodą z wyboru. Adenoidektomia, czyli chirurgiczne usunięcie migdałka gardłowego, pozwala przywrócić drożność nosa, poprawić słuch oraz zmniejszyć częstość infekcji. Zabieg jest zazwyczaj wykonywany w znieczuleniu ogólnym i cechuje się wysoką skutecznością oraz stosunkowo niskim ryzykiem powikłań. Po zabiegu zaleca się obserwację dziecka, kontrole laryngologiczne oraz – w razie potrzeby – rehabilitację mowy i terapię oddechową.

Na czym polega profilaktyka?

Profilaktyka przerostu migdałka gardłowego obejmuje szereg działań. Wśród nich można wymienić:

• wczesne wykrywanie i leczenie infekcji nosa, gardła i zatok  – dla ograniczenia przewlekłej stymulacji migdałka i ograniczenia ryzyka jego nadmiernego powiększenia;
• regularne konsultacje lekarskie – w celu monitorowania częstotliwości infekcji oraz oceny skuteczności stosowanego leczenia;
• eliminacja czynników drażniących i alergenów środowiskowych  – takich jak kurz, sierść zwierząt, pleśń czy pyłki roślin, zmniejszająca przewlekły stan zapalny błony śluzowej nosa i gardła;
• u dzieci z alergiami stosowanie leków przeciwhistaminowych lub wziewnych, zgodnie z zaleceniami lekarza, zapobiegające rozrostowi migdałka w wyniku przewlekłej reakcji zapalnej;
• higiena nosa i gardła  – regularne oczyszczanie nosa za pomocą soli fizjologicznej lub roztworów morskiej wody usuwające wydzielinę i patogeny i  poprawiające drożność dróg oddechowych; 
• higiena rąk i izolacja  dziecka od osób chorychna infekcje górnych dróg oddechowych – w celu zmniejszenia  ryzyka zakażeń wirusowych i bakteryjnych; 
• wspieranie odporności dziecka  – poprzez zbilansowaną dietę, bogatą w witaminy, minerały i składniki odżywcze oraz regularną aktywność fizyczną. Szczególnie istotne jest utrzymanie prawidłowej masy ciała, ponieważ otyłość zwiększa ryzyko przewlekłych infekcji i upośledza mechanizmy obronne organizmu; 
• wczesne rozpoznawanie nieprawidłowości w oddychaniu  – takich jak chrapanie, przewlekłe oddychanie przez usta czy bezdech nocny. Regularne obserwowanie snu dziecka oraz konsultacje laryngologiczne pozwalają wykryć potencjalne problemy i wdrożyć odpowiednie działania, zanim dojdzie do powikłań, takich jak niedosłuch, zaburzenia mowy, problemy ze snem czy opóźnienia w rozwoju fizycznym i intelektualnym.

Dzięki kompleksowej profilaktyce, obejmującej kontrolę infekcji i alergii, higienę oraz wspieranie odporności, można zmniejszyć ryzyko patologicznego przerostu migdałka gardłowego, poprawić komfort życia dziecka oraz uniknąć konieczności interwencji chirurgicznej.

A: dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela