Katar – jakie są przyczyny jego powstawania?

Katar – znany również pod nazwą nieżyt nosa – z definicji jest zapaleniem obejmującym błonę śluzową nosa, przebiegającym z charakterystycznymi objawami: zwiększoną ilością wydzieliny, kichaniem, uczuciem dyskomfortu w nosie (świąd i drapanie) oraz osłabieniem węchu i smaku. Z jakiego powodu rozwija się katar i jak postępować w zależności od jego przyczyny?

Czym jest katar?

Katar, nazywany również nieżytem nosa lub wyciekiem z nosa, oznacza nadmierne wytwarzanie i wydostawanie się wydzieliny z jamy nosowej. Jest skutkiem podrażnienia lub stanu zapalnego błony śluzowej nosa i może występować m.in. podczas infekcji wirusowej, reakcji alergicznej albo po kontakcie z substancjami drażniącymi. Często towarzyszy mu uczucie zatkanego nosa, kichanie i świąd.

Katar infekcyjny należy do najczęstszych dolegliwości – dorośli przechodzą przeciętnie 2–3 przeziębienia rocznie, a dzieci mogą chorować częściej.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/choroby-zatok-5-najczestszych-powodow-bolu-zatok/

Jakie mogą być przyczyny kataru?

Pod wpływem wirusa, alergenu albo substancji drażniącej dochodzi do obrzęku błony śluzowej i zwiększonego wytwarzania śluzu. Katar może mieć przebieg łagodny, umiarkowany lub ciężki, występować sezonowo albo przez cały rok.

Podstawowy podział obejmuje:

• alergiczny nieżyt nosa – związany z reakcją układu odpornościowego na określony alergen,
• zakaźny nieżyt nosa – najczęściej wirusowy, znacznie rzadziej związany z zakażeniem bakteryjnym,
• niezakaźny i niealergiczny nieżyt nosa – wywołany m.in. lekami, hormonami, dymem, intensywnymi zapachami lub zmianami temperatury.

U jednej osoby może działać więcej niż jeden mechanizm. Przykładowo alergiczny nieżyt nosa może współistnieć z infekcją, a zbyt długie stosowanie aerozoli obkurczających błonę śluzową dodatkowo nasilać niedrożność nosa.

Ostry katar trwa zwykle kilka–kilkanaście dni. Objawy nawracające lub utrzymujące się ponad 12 tygodni wymagają oceny lekarskiej, ponieważ mogą wskazywać m.in. na przewlekły nieżyt nosa, przewlekłe zapalenie zatok, polipy albo nieprawidłowości anatomiczne.

Jakie są rodzaje kataru?

Są różne rodzaje kataru. Ta powszechna dolegliwość jest najczęściej związana z alergią. Najczęściej jest związany z alergią, zakażeniem wirusowym albo stanem zapalnym nosa i zatok, ale może również pojawić się pod wpływem czynników drażniących, niektórych leków lub nieprawidłowości anatomicznych.

Katar alergiczny

Alergia jest nadmierną odpowiedzią układu odpornościowego na substancję nieszkodliwą dla większości osób. Katar alergiczny najczęściej wywołują pyłki drzew, traw i chwastów, roztocze kurzu domowego, alergeny zwierząt oraz zarodniki pleśni.

Do typowych objawów należą:

• wodnista, przezroczysta wydzielina,
• napadowe kichanie,
• świąd nosa, podniebienia lub gardła,
• zatkanie nosa,
• łzawienie, świąd i zaczerwienienie oczu.

Objawy mogą pojawiać się sezonowo, np. podczas pylenia traw, albo występować przez cały rok przy uczuleniu na roztocze czy alergeny zwierząt. Alergiczny nieżyt nosa może również współistnieć z astmą i pogarszać jakość snu oraz codzienne funkcjonowanie.

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie i związku dolegliwości z kontaktem z podejrzewanym alergenem. W razie potrzeby wykonuje się testy skórne lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi. Dodatni wynik oznacza uczulenie na daną substancję, ale powinien być interpretowany łącznie z występującymi objawami.

Aktualne zalecenia ARIA 2024–2025 wskazują, że podstawą leczenia bardziej nasilonego alergicznego nieżytu nosa są donosowe glikokortykosteroidy. W zależności od dominujących objawów stosuje się również leki przeciwhistaminowe donosowe lub doustne. U wybranych osób z potwierdzoną alergią można rozważyć immunoterapię alergenową.

Katar zakaźny niealergiczny

Katar zakaźny niealergiczny rozwija się w następstwie infekcji, najczęściej wirusowej, znacznie rzadziej bakteryjnej. Może być jednym z objawów przeziębienia, grypy lub innego zakażenia dróg oddechowych. W zależności od przebiegu infekcji dolegliwości mogą obejmować nie tylko wydzielinę i niedrożność nosa, lecz także kaszel, ból gardła, gorączkę, osłabienie oraz ból głowy.

Katar wirusowy

Najczęstszą przyczyną ostrego kataru są wirusy oddechowe, m.in. rinowirusy, sezonowe koronawirusy, wirusy grypy i paragrypy, adenowirusy oraz RSV. Infekcji mogą towarzyszyć ból gardła, kaszel, osłabienie, ból głowy i stan podgorączkowy.

Objawy przeziębienia zwykle osiągają największe nasilenie po 2–3 dniach. Katar i kaszel mogą utrzymywać się do 10–14 dni, ale powinny stopniowo słabnąć. Antybiotyki nie działają na wirusy i nie skracają czasu trwania zwykłego przeziębienia.

Po kilku dniach wydzielina może stać się biała, żółta lub zielona. Taka zmiana jest częsta również w infekcji wirusowej i sama w sobie nie świadczy o zakażeniu bakteryjnym ani nie stanowi wskazania do zastosowania antybiotyku. Kolor lub zapach wydzieliny nie pozwalają wiarygodnie ustalić przyczyny kataru.

Kiedy podejrzewać zakażenie bakteryjne? Bakteryjne zapalenie nosa i zatok rozwija się znacznie rzadziej niż zakażenie wirusowe. Podejrzenie wzrasta, gdy:

• objawy nie poprawiają się przez ponad 10 dni,
• po początkowej poprawie dochodzi do ponownego, wyraźnego pogorszenia,
• występuje gorączka (temperatura ciała wynosi min. 38°C),
• pojawia się silny, zwłaszcza jednostronny ból twarzy,
• dominuje jednostronna ropna wydzielina,
• wyniki badań wskazują na nasilony stan zapalny.

O rozpoznaniu i ewentualnym zastosowaniu antybiotyku decyduje lekarz. Rutynowe przyjmowanie antybiotyku przy przedłużającym się katarze nie jest uzasadnione, ponieważ większość ostrych zakażeń nosa i zatok ma przyczynę wirusową.

Katar zatokowy

Określeniem „katar zatokowy” opisuje się zwykle wydzielinę i niedrożność nosa występujące razem z zapaleniem zatok przynosowych. Poza katarem mogą pojawić się:

• ucisk lub ból twarzy,
• uczucie rozpierania w okolicy nosa, policzków lub czoła,
• osłabienie lub utrata węchu,
• ból nasilający się podczas pochylania,
• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła.

Ostre zapalenie zatok najczęściej rozpoczyna się od infekcji wirusowej. U większości osób nie wymaga antybiotyku. Pilnej konsultacji wymagają natomiast obrzęk lub zaczerwienienie wokół oka, pogorszenie widzenia, podwójne widzenie, bardzo silny ból głowy, obrzęk czoła, sztywność karku, objawy neurologiczne albo cechy ciężkiego zakażenia.

Katar niezakaźny

Katar niezakaźny nie wynika z infekcji ani klasycznej alergii. Może być związany z:

• zmianami hormonalnymi, np. w ciąży,
• chorobami endokrynologicznymi, w tym niedoczynnością tarczycy,
• działaniem dymu tytoniowego, smogu, detergentów i intensywnych zapachów,
• nagłą zmianą temperatury lub wilgotności powietrza,
• spożywaniem bardzo gorących lub ostrych potraw,
• przyjmowaniem niektórych leków,
• skrzywieniem przegrody nosa, polipami lub innymi zmianami anatomicznymi,
• długotrwałym stosowaniem preparatów obkurczających błonę śluzową.

Nieżyt naczynioruchowy może powodować wodnistą wydzielinę i zatkanie nosa po kontakcie z zimnym powietrzem, zapachami, dymem czy ostrą żywnością. W odróżnieniu od alergii zwykle nie stwierdza się związku objawów z konkretnym alergenem.

Katar polekowy

Długotrwałe stosowanie donosowych preparatów obkurczających może prowadzić do tzw. kataru z odbicia. Po ustąpieniu działania leku obrzęk błony śluzowej powraca z większym nasileniem, co skłania do coraz częstszego używania aerozolu.

Preparatów obkurczających nie należy stosować dłużej niż wskazano w ulotce – zwykle maksymalnie przez 3–5 dni – bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Mogą być one niewskazane m.in. u osób z nadciśnieniem tętniczym, chorobami serca, jaskrą lub nadczynnością tarczycy, a także podczas stosowania niektórych leków.

Jak rozpoznać rodzaj kataru?

Charakter objawów może podpowiedzieć ich przyczynę:

• alergia częściej powoduje świąd, napadowe kichanie, wodnistą wydzielinę i objawy oczne, zwykle bez gorączki,
• infekcja wirusowa zazwyczaj wiąże się z bólem gardła, kaszlem i ogólnym osłabieniem,
• zapalenie zatok może powodować ból lub ucisk twarzy oraz pogorszenie węchu,
• nieżyt naczynioruchowy bywa wyzwalany przez zimne powietrze, zapachy, dym lub ostre potrawy,
• ciało obce w nosie, szczególnie u dziecka, może powodować jednostronną, nieprzyjemnie pachnącą lub podbarwioną krwią wydzielinę.

Przewlekły lub nawracający katar może wymagać badania laryngologicznego, diagnostyki alergologicznej lub oceny chorób współistniejących.

Jak wyleczyć katar?

Katar najczęściej nie wymaga leczenia przyczynowego, ponieważ zwykle towarzyszy samoograniczającej się infekcji wirusowej i ustępuje w ciągu 1–2 tygodni. Jednak ze względu na dolegliwości, które mogą utrudniać codzienne funkcjonowanie, stosuje się leczenie objawowe.

Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla każdego rodzaju kataru. Leczenie powinno być dopasowane do jego przyczyny.

Przy katarze infekcyjnym pomocne są:

• odpoczynek i przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów,
• sól fizjologiczna w kroplach lub aerozolu,
• płukanie nosa właściwie przygotowanym roztworem,
• nawilżanie powietrza,
• delikatne oczyszczanie nosa,
• krótkotrwałe stosowanie preparatu obkurczającego, jeżeli nie ma przeciwwskazań.

Leki dostępne bez recepty mogą czasowo złagodzić objawy, ale nie usuwają wirusa. Trzeba uważać zwłaszcza na preparaty wieloskładnikowe, aby nie przyjąć podwójnej dawki tej samej substancji.

W katarze alergicznym podstawą jest ograniczenie kontaktu z rozpoznanym alergenem i właściwie dobrane leczenie przeciwalergiczne. Donosowe glikokortykosteroidy nie działają jak aerozole natychmiast udrażniające nos – wymagają systematycznego stosowania i prawidłowej techniki aplikacji.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/jak-rozpoznac-katar-zatokowy-przyczyny-i-leczenie-u-dzieci-i-doroslych/

U małych dzieci zalegającą wydzielinę można delikatnie usuwać po zastosowaniu soli fizjologicznej za pomocą aspiratora. Leków na przeziębienie i środków obkurczających nie należy podawać dziecku bez sprawdzenia ograniczeń wiekowych i konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

Olejki eteryczne i zioła mogą podrażniać śluzówkę lub uczulać. Nie należy również pochylać się nad miską z gorącą wodą, szczególnie z dzieckiem. Takie inhalacje nie przyspieszają zdrowienia, a mogą spowodować poważne oparzenia. Leki dla dzieci, kobiet w ciąży i osób z chorobami przewlekłymi warto dobierać z lekarzem lub farmaceutą.

Kiedy katar wymaga konsultacji?

Do lekarza warto zgłosić się, gdy:

• objawy utrzymują się ponad 10 dni bez poprawy lub nasilają się po wcześniejszej poprawie,
• katar często nawraca albo trwa ponad 12 tygodni,
• występuje wysoka lub przedłużająca się gorączka,
• pojawia się silny jednostronny ból twarzy, obrzęk okolicy oka lub pogorszenie widzenia,
• występują duszność, odwodnienie albo bardzo silny ból głowy,
• wydzielina jest stale jednostronna, krwista lub nieprzyjemnie pachnie,
• doszło do znacznego lub utrzymującego się pogorszenia węchu,
• katar u niemowlęcia utrudnia oddychanie i karmienie,
• przewlekłemu katarowi towarzyszą świsty, duszność lub zaostrzenie astmy.

Gorączka wynosząca co najmniej 38°C u dziecka przed ukończeniem 3. miesiąca życia wymaga pilnego kontaktu z lekarzem.

Pytania i odpowiedzi

Ile trwa katar?

Katar w przebiegu przeziębienia zwykle ustępuje w ciągu 7–10 dni, choć niedrożność nosa i kaszel mogą utrzymywać się do 10–14 dni. Objawy powinny jednak stopniowo słabnąć.

Czy zielony lub żółty katar oznacza infekcję bakteryjną?

Nie. Zmiana koloru wydzieliny jest częsta również podczas infekcji wirusowej. O zakażeniu bakteryjnym świadczy raczej cały przebieg choroby, m.in. brak poprawy po ponad 10 dniach, ponowne pogorszenie, wysoka gorączka lub silny jednostronny ból twarzy.

Jak odróżnić katar alergiczny od przeziębienia?

Przy alergii częstsze są świąd nosa i oczu, napadowe kichanie oraz wodnista wydzielina bez gorączki. Przeziębieniu częściej towarzyszą ból gardła, kaszel i osłabienie. Wątpliwości może rozstrzygnąć lekarz wraz z właściwie dobraną diagnostyką alergologiczną.

Czy katar w ciąży jest normalny?

Zmiany hormonalne mogą powodować nieżyt nosa ciężarnych. Przed zastosowaniem preparatu obkurczającego lub innego leku należy skonsultować się z lekarzem albo farmaceutą. Długotrwałe objawy trzeba różnicować również z alergią i infekcją.

Czy przewlekły katar może być groźny?

Najczęściej nie oznacza poważnej choroby, ale może pogarszać sen, węch i codzienne funkcjonowanie oraz współistnieć z astmą lub zapaleniem zatok. Jednostronna niedrożność, krwawienia, ból albo nieprzyjemnie pachnąca wydzielina wymagają oceny lekarskiej.

Czy katar może powodować utratę węchu?

Tak. Obrzęk błony śluzowej i zalegająca wydzielina utrudniają docieranie zapachów do okolicy węchowej. Utrzymujące się lub nagłe pogorszenie węchu, szczególnie bez wyraźnej niedrożności nosa, należy skonsultować z lekarzem.

Jakie są najczęstsze błędy w leczeniu kataru?

Należą do nich zbyt długie używanie preparatów obkurczających, przyjmowanie antybiotyku bez wskazań, łączenie kilku leków z tą samą substancją, płukanie nosa wodą prosto z kranu oraz stosowanie gorących inhalacji i olejków u małych dzieci.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela