Kwas foliowy a foliany – czym się różnią?

Choć pojęcia „kwas foliowy” i „foliany” często stosowane są zamiennie, w rzeczywistości nie oznaczają tego samego. W obu przypadkach mówimy o różnych formach witaminy B9, pełniącej kluczową rolę w procesach podziału komórek, produkcji krwi czy rozwoju układu nerwowego płodu. Różnią się jednak pochodzeniem, budową chemiczną oraz sposobem, w jaki organizm może je wykorzystać. Czy syntetyczny kwas foliowy jest równie skuteczny, jak naturalne foliany? Kiedy warto sięgnąć po aktywne formy witaminy B9?

Foliany – co to takiego?

Foliany to cała rodzina związków chemicznych potocznie nazywanych witaminą B9. Ich głównym przedstawicielem w organizmie człowieka jest 5-metylotetrahydrofolian (5-MTHF), który stanowi ponad 98% wszystkich folianów krążących we krwi. Związki te biorą udział w wielu fundamentalnych procesach, takich jak:

• reakcje metylacji – to skomplikowane procesy biochemiczne, które sterują pracą m.in. białek, hormonów czy neurotransmiterów, a także dbają o stabilność komórek nerwowych,
• regulacja aktywności genów w naszym DNA,
• synteza kwasów nukleinowych (DNA i RNA) i podziały komórkowe,
• produkcja krwi – niedobór folianów prowadzi do poważnych zaburzeń, w tym do anemii megaloblastycznej,
• regulacja poziomu homocysteiny – to produkt rozpadu białek, który w nadmiarze może niszczyć śródbłonek naczyń krwionośnych. Foliany odpowiadają za jego przekształcanie w niegroźną metioninę,
• rozwój płodowy – foliany są niezbędne w procesie zamykania cewy nerwowej u płodu, który kończy się ok. 28. dnia po zapłodnieniu.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Kwas foliowy – jaka to witamina?

Z chemicznego punktu widzenia kwas foliowy (inaczej kwas pteroilomonoglutaminowy) to syntetyczna, utleniona forma folianów. Nie występuje naturalnie w żywności ani w organizmie człowieka, natomiast jest produkowany w procesach przemysłowych. Cechuje go wysoka stabilność, przez co jest wykorzystywany w preparatach leczniczych i suplementach diety, a także dodawany do żywności wzbogacanej (fortyfikowanej), takiej jak mąka czy płatki śniadaniowe.

Kwas foliowy sam w sobie jest biologicznie nieaktywny. To prekursor, który musi zostać przekształcony w organizmie do 5-metylotetrahydrofolianu, by komórki mogły z niego skorzystać. Kluczową rolę w tym procesie odgrywają enzymy – reduktaza dihydrofolianowa (DHFR) i reduktaza metylenotetrahydrofolianowa (MTHFR).

Niestety badania przeprowadzone w ostatnich latach wykazały, że u wielu osób geny kodujące enzym MTHFR występują w wariantach (polimorfizmach) osłabiających jego działanie. W zależności od ich rodzaju wydajność przekształcania kwasu foliowego do folianu spada o 30% do 70%.

W praktyce oznacza to, że organizm nie nadąża z jego transformacją, przez co nieaktywna postać krąży niewykorzystana we krwi, a jednocześnie zapotrzebowanie na foliany nie maleje, co może prowadzić do ich niedoboru. Ponadto nadmiar niezmetabolizowanego kwasu foliowego (tzw. UMFA) podejrzewany jest o osłabianie odporności, a u dzieci wiąże się go z wyższym ryzykiem rozwoju alergii czy astmy.

Objawy i skutki niedoboru kwasu foliowego

W codziennym życiu zbyt niski poziom kwasu foliowego daje o sobie znać poprzez przewlekłe zmęczenie i problemy z koncentracją. Z czasem jednak prowadzi do poważniejszych konsekwencji zdrowotnych. Ponieważ foliany odpowiadają za podziały komórkowe, ich brak uderza w pierwszej kolejności w miejsca, w których zachodzą one z największą intensywnością – układ krwiotwórczy, nerwowy oraz tkanki rozwijającego się płodu. Niedobór tych związków może powodować:

• anemię megaloblastyczną – zaburzona produkcja krwinek czerwonych (erytrocytów) sprawia, że nie są w stanie efektywnie transportować tlenu w organizmie,
• większe ryzyko schorzeń sercowo-naczyniowych – brak folianów blokuje oczyszczanie krwi z homocysteiny, której wysokie stężenie przyczynia się do rozwoju m.in. miażdżycy, zakrzepicy, zawału czy udaru mózgu,
• pogorszenie funkcji poznawczych.

Odpowiedni poziom folianów jest również kluczowy dla kobiet w ciąży. Ich niedobór wiąże się z ryzykiem powikłań, takich jak nawracające poronienia, przedwczesny poród, niska masa urodzeniowa czy stan przedrzucawkowy u matki. Może też wywołać poważne wady wrodzone u dziecka, m.in.:

• rozszczep kręgosłupa,
• bezmózgowie,
• rozszczep wargi i podniebienia,
• wady serca.

Naturalne źródła kwasu foliowego. Gdzie występuje w żywności?

Jedynym źródłem syntetycznego kwasu foliowego jest żywność fortyfikowana, najczęściej płatki śniadaniowe, soki owocowe i niektóre rodzaje mąki. Z kolei naturalne foliany występują w wielu produktach spożywczych. Należą do nich:

• warzywa liściaste, np. szpinak, sałata,
• warzywa kapustne, np. brokuły, kapusta, kalafior,
• rośliny strączkowe, np. fasola, ciecierzyca, soczewica,
• produkty pochodzenia zwierzęcego, np. wątróbka, jaja, sery,
• zboża pełnoziarniste,
• orzechy.

Niestety naturalne foliany są mało stabilne i łatwo ulegają degradacji pod wpływem ekspozycji na światło czy obróbki termicznej. Z tego powodu standardowa dieta dziennie dostarcza średnio 150-250 µg witaminy B9. To dawka wystarczająca na pokrycie podstawowych potrzeb zdrowego dorosłego, ale zbyt mała w momentach zwiększonego zapotrzebowania (np. w okresie planowania ciąży). Warto też pamiętać, że do efektywnego przyswajania folianów nasz organizm potrzebuje dodatkowych składników – witaminy B6, B12 oraz choliny.

Kiedy suplementacja kwasu foliowego lub folianów jest potrzebna?

Nawet 90% Polaków może nie dostarczać z dietą odpowiedniej dawki folianów, dlatego ich suplementacja w wielu przypadkach bywa uzasadniona. Najczęściej sięgają po nią przyszłe mamy, ponieważ wszystkie kobiety w wieku rozrodczym powinny przyjmować od 400 do 800 µg folianów na dobę co najmniej 12 tygodni przed planowanym zapłodnieniem, a także przez całą ciążę i okres połogu. Suplementację zaleca się też parom zmagającym się z niepłodnością o nieznanym podłożu oraz po doświadczeniu poronień. U przyszłych ojców prawidłowe stężenie tej witaminy decyduje o jakości nasienia i prawidłowym przebiegu spermatogenezy, czyli procesu produkcji plemników.

Inne wskazania do suplementacji folianów to:

• zaburzenia wchłaniania z jelit, wynikające np. z choroby Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego,
• niewydolność wątroby lub nerek,
• stosowanie niektórych leków – na poziom folianów wpływa m.in. metformina, metotreksat, sulfasalazyna czy środki przeciwpadaczkowe,
• wspomniany wcześniej polimorfizm MTHFR,
• podwyższone poziom homocysteiny, czyli tzw. hiperhomocysteinemia,
• palenie papierosów i nadużywanie alkoholu,
• otyłość.

Co wybrać – kwas foliowy czy foliany?

Syntetyczny kwas foliowy posiada najdłuższą historię badań klinicznych, które jednoznacznie udowodniły jego skuteczność w zapobieganiu wadom wrodzonym u zdrowych osób bez obciążeń zdrowotnych. Nadal pozostaje on fundamentem masowej profilaktyki, ze względu na wykorzystywanie go do wzbogacania żywności.

Z kolei aktywne foliany (5-MTHF) są oficjalnie rekomendowane przez towarzystwa naukowe (w tym Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników) jako pewniejsze rozwiązanie dla osób z grup ryzyka. W aptekach możemy spotkać także preparaty hybrydowe, które łączą obie te formy w jednej dawce.

Wydaje się więc, że dla osób zdrowych i stosujących różnorodną, zbilansowaną dietę, w momencie zwiększonego zapotrzebowania w zupełności wystarczy syntetyczny kwas foliowy. Jednak pacjenci z wyższym ryzykiem niedoborów oraz ze stwierdzonym polimorfizmem MTHFR mogą rozważyć suplementację folianów, które organizm wykorzysta od razu, bez konieczności wcześniejszej aktywacji.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz