Markery nowotworowe - rodzaje, przygotowanie do badań

Nie da się ukryć, że choroby nowotworowe zdominowały światowe statystyki, dotyczące zachorowalności i śmiertelności wśród dorosłych. Odpowiadają za niemalże 25% wszystkich zgonów! Skalę problemu widać po oczekujących w kolejkach tłumach ludzi zgromadzonych w poradniach i obłożonych oddziałach onkologicznych. Właśnie ze względu na tą skalę na popularności zyskują badania markerów nowotworowych. Szczególne zainteresowanie budzą wśród osób obawiających się zachorowania na chorobę nowotworową z powodu istniejącego obciążenia rodzinnego, czy też ilości obserwowanych przypadków zachorowań w swoim najbliższym otoczeniu.  Pragnąc wyprzedzić chorobę i zdiagnozować ją na etapie możliwym do wyleczenia wiele osób zakłada, że badania markerów nowotworowych są właśnie tymi, które wykonane np. raz w roku wykluczą obecność nowotworu w naszym organizmie oraz wyciszą niepokój i ostudzą nadmierną troskę o swoje zdrowie. Czy słusznie?

Czym są markery nowotworowe? 

Wielu chorobom nowotworowym towarzyszy wzmożone uwalnianie cząsteczek określnych mianem markerów nowotworowych. To cząsteczki produkowane są przez komórki nowotworu (np. AFP, CA125, CA19-9) lub też zdrowe tkanki organizmu (np. CEA, PSA) w odpowiedzi na toczący się w organizmie proces nowotworowy. Mogą być obecne we krwi, kale, płynie mózgowo-rdzeniowym, moczu, czy też wydzielinach z przewodu oddechowego (plwocinie), stąd też właśnie te materiały biologiczne wykorzystywane są do badania ich stężenia. Niestety, bardzo dużą wadą markerów nowotworowych jest to, że ich stężenie nie jest charakterystycznie wyłącznie dla chorób nowotworowych. Wzrasta także u palaczy, ale też w chorobach zapalnych różnych narządów i układów.  

Czy markery nowotworowe wykrywają raka? 

Niestety – nie tylko raka. Właśnie z tego powodu nie powinny być wykonywane poza ścisłymi zaleceniami lekarskimi. Badanie ich trochę przy okazji innych badań, na zasadzie – „dorobię sobie przy morfologii”, „kupię sobie, bo mnie boli…” nie ma żadnego medycznego uzasadnienia i może przysporzyć nam więcej problemów niż korzyści. Wykonanie badania stężenia markera nowotworowego poza wskazaniami lekarza i uzyskanie nieprawidłowego wyniku, często wiąże się z koniecznością dodatkowej – niekiedy nieuzasadnionej diagnostyki i kontaktu ze specjalistami. Naraża nas na niepotrzebny dyskomfort, stres, a niejednokrotnie na straty finansowe.

Kiedy badanie markerów nowotworowych jest w pełni uzasadnione?

• Przy podejrzeniu nowotworu – gdy na podstawie objawów, wywiadu i dotychczasowych badań lekarz bierze pod uwagę chorobę nowotworową, zleca wówczas oznaczenie odpowiedniego markera.
• Po potwierdzeniu nowotworu w biopsji – stężenie markera pomaga wtedy ocenić stopień zaawansowania choroby.
• W trakcie obserwacji po leczeniu – badanie markerów służy do kontroli skuteczności terapii (ich spadek może wskazywać na remisję) oraz do wychwycenia ewentualnego nawrotu (ponowny wzrost stężenia).

Podsumowując – nie należy wykorzystywać pomiaru stężenia markerów nowotworowych do tzw. badań przesiewowych, czyli takich które wykonuje się profilaktycznie w celu wczesnego wykrycia choroby. Są jednak wyjątki od reguły.

Wyjątek stanowi PSA, czyli marker stosowany w diagnozowaniu raka prostaty. Dlaczego?

Ponieważ PSA ma wyjątkowo dobrze opisane zastosowanie przesiewowe u mężczyzn z odpowiedniej grupy ryzyka. Wynika to z kilku powodów:

• PSA jest narządowo swoisty, co oznacza, że jest związany wyłącznie z prostatą, więc jego wzrost kieruje dalszą diagnostykę konkretnie na choroby gruczołu krokowego.
• Przydatność PSA w badaniach przesiewowych została dobrze udokumentowana. Dla PSA istnieją duże badania populacyjne pokazujące, że odpowiednia profilaktyka z wykorzystaniem PSA może zmniejszać śmiertelność z powodu raka prostaty.
• Opracowano rekomendacje, czyli jasne wytyczne określające, u kogo, kiedy wykonać badanie PSA i jak interpretować wynik.

Mimo powyższych argumentów, PSA nadal nie jest markerem idealnym, ponieważ wzrasta także w chorobach innych niż nowotworowe (zapalenie prostaty, łagodny przerost prostaty).

Podział markerów nowotworowych

Markery nowotworowe można podzielić na kilka grup. Wśród nich wyróżniamy:

• Antygeny płodowo-zarodkowe (onkofetalne) – pojawiają się w życiu płodowym, a po urodzeniu ich wytwarzanie zwykle zanika. Wzrost stężeń obserwuje się w chorobach nowotworowych, ale nie tylko (np. CEA, AFP).
• Antygeny związane z nowotworem (glikoproteiny/mucyny) – mogą być wytwarzane zarówno przez komórki nowotworowe, jak i zdrowe (np. CA-125, CA 19-9, CA 15-3).
• Antygeny łożyskowe – produkowane przez łożysko, dlatego fizjologicznie występują u kobiet w ciąży; po porodzie ich poziom się obniża, wzrasta w niektórych nowotworach (np. β-hCG).
• Enzymy – obecne także w warunkach prawidłowych, ale w chorobie nowotworowej ich aktywność może ulegać zmianie (np. NSE, LDH).
• Hormony – naturalnie występujące w organizmie, ich stężenie w nowotworach może być wyraźnie podwyższone przez produkcję w komórkach guza (np. kalcytonina).

Najczęściej oznacza się stężenie markerów następujących nowotworów:

• CEA – rak jelita grubego,
• CA 19-9 – rak trzustki,
• CA 125 – rak jajnika,
• βHCG – rak jądra, zaśniad groniasty,
• AFP – rak jądra (nienasieniak), pierwotny rak wątroby,
• PSA – rak gruczołu krokowego,
• SCC-Ag – nowotwory głowy i szyi.

Charakterystyka markerów nowotworowych

Poniżej przedstawiono krótką charakterystykę markerów, uwzględniającą zarówno wzrost stężenia w chorobach nowotworowych i innych – nienowotworowych.

• NSE (neuroswoista enolaza) jest markerem, którego stężenie może istotnie wzrastać m.in. w drobnokomórkowym raku płuca, neuroblastomie oraz niektórych guzach ośrodkowego układu nerwowego. Podwyższone stężenie obserwuje się także w wielu stanach nienowotworowych (np. chorobach płuc i wątroby, urazach ośrodkowego układu nerwowego, zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, udarze, krwotoku podpajęczynówkowym czy sepsie), dlatego marker ten ma ograniczoną swoistość diagnostyczną. NSE nie jest badaniem przesiewowym; największe zastosowanie ma w monitorowaniu przebiegu choroby i odpowiedzi na leczenie.
• SCC-Ag i wzrost jegostężenia w surowicy towarzyszy nowotworom płaskonabłonkowym regionu głowy i szyi, jamy ustnej, krtani i przełyku, płuc, przewodu pokarmowego, jajników i dróg moczowych i skóry. Wzrost stężenia SCC-Ag może towarzyszyć nowotworom o innym pochodzeniu i chorobom nienowotworowym, jak choroby skóry (łuszczyca), niezakaźne zapalenie tkanki płucnej, łagodne nowotwory szyi i głowy. Wspólną cechą chorób wiążących się ze wzrostem SCC-Ag w surowicy jest udział w ich patogenezie komórek nabłonkowych.  
• Kalcytonina i tyreoglobulina. Kalcytonina (badana często łącznie z CEA) ma zastosowanie w diagnostyce i monitorowaniu raka rdzeniastego tarczycy oraz w ocenie dynamiki choroby. Tyreoglobulina służy przede wszystkim do oceny skuteczności leczenia i wykrywania wznowy zróżnicowanego raka tarczycy, szczególnie po leczeniu radykalnym, czyli po operacji. Wynik tyreoglobuliny należy zawsze interpretować razem z przeciwciałami anty-TG.
• CYFRA 21-1 (cytokeratyna 19)jest markerem nowotworowymniedrobnokomórkowego raka płuc. Niższe stężenia niż p przypadku zmian nowotworowych obserwuje się natomiast w przypadku niezłośliwych chorób płuc, trzustki, wątroby oraz w przebiegu chorób reumatycznych.
• CA 15-3 jest markerem wykorzystywanym głównie w monitorowaniu raka piersi (również u mężczyzn), zwłaszcza w chorobie zaawansowanej. Jego podwyższone wartości mogą występować także w innych nowotworach (np. trzustki, płuca, jajnika, wątroby) oraz w stanach nienowotworowych, m.in. chorobach wątroby (zapalenie, marskość) i niektórych łagodnych chorobach piersi. Z tego powodu CA 15-3 nie jest badaniem przesiewowym ani testem do samodzielnego rozpoznania raka; największą wartość ma ocena zmian stężenia w czasie, w połączeniu z innymi badaniami

• CA 72-4 jest markerem nowotworowym raka żołądka, wzrastającym także w przebiegu innych nowotworów przewodu pokarmowego – raka jelita grubego i przełyku oraz trzustki, oraz w przypadku raka jajnika, niedrobnokomórkowego raka płuc i raka piersi. W przypadku chorób o charakterze zapalnym stężenie CA72-4 jest nieznacznie podwyższone.
• Chromogranina A jest markerem stosowanym w diagnostyce i monitorowaniu nowotworów neuroendokrynnych (m.in. rakowiaka, guza chromochłonnego, insulinomy, neuroblastomy, drobnokomórkowego raka płuca). Należy jednak pamiętać, że ma ograniczoną swoistość: jej stężenie może wzrastać także w chorobach nienowotworowych (np. chorobach wątroby, stanach zapalnych jelit), a także przy stosowaniu inhibitorów pompy protonowej i w niewydolności nerek.
• CA 19-9 jest markerem raka trzustki, dróg wątrobowo-żółciowych oraz jelita grubego i odbytnicy. Nieznacznie podniesiony poziom CA 19-9 obserwowany jest u chorych na łagodne choroby zapalne wątroby i dróg żółciowych, trzustki i przewodu pokarmowego, w łagodnych nowotworach jajników i macicy.
• AFP jest markerem wykorzystywanym przede wszystkim w diagnostyce i monitorowaniu raka wątrobowokomórkowego (HCC). Podwyższone stężenie AFP może występować również w innych nowotworach (m.in. części nowotworów przewodu pokarmowego i płuca) oraz w chorobach nienowotworowych, zwłaszcza w aktywnych zapaleniach i marskości wątroby. Z tego względu AFP nie powinno być interpretowane samodzielnie; największą wartość ma ocena trendu stężeń oraz interpretacja łącznie z obrazem klinicznym i badaniami obrazowymi (najczęściej z USG).
• CEA – antygen karcinoebrionalny, to marker nowotworowy, którego wzrost stężenia obserwuje się w raku jelita grubego i odbytnicy, raku piersi, raku płuc, raku trzustki, raku tarczycy, nowotworach dróg rodnych i moczowych. Do nienowotworowych schorzeń prowadzących do wzrostu stężenia CEA, zalicza się: zapalenie dróg żółciowych, marskość i choroby wątroby, zapalenie uchyłka, zapalne choroby jelit (np. wrzodziejące zapalenie), zakażenia płuc, rozedma płuc, zapalenie trzustki, wrzód trawienny, polipy jelit, łagodne choroby piersi, nałogowe palenie papierosów.
• CA 50 jest stosowany w diagnostyce i monitorowaniu terapii raka trzustki. Jego parametry diagnostyczne są porównywalne z antygenem CA 19.9. Oznaczany jest również w diagnostyce raka jelita grubego i raków przewodu pokarmowego w ogóle, w tym, nowotworów przełyku. Podwyższony poziom CA50 stwierdzany jest także u chorych na marskość wątroby i choroby trzustki. Wzrost stężenia CA 50 obserwowany jest również w przypadku niektórych chorób wrzodowych, zapalnych i chorób autoimmunizacyjnych.
• M2-PK i krew utajona w kale to markery raka jelita grubego. Nieprawidłowe wyniki M2-PK i obecność krwi utajonej w kale są podstawą do diagnostyki obrazowej przewodu pokarmowego, czyli kolonoskopii.
• S100 jest markerem nowotworu skóry – czerniaka (melanoma), przydatnym w diagnostyce, prognozowaniu i monitorowaniu leczenia.
• ROMA (CA 125, HE4, ROMA). Test ROMA (Risk of Ovarian Malignancy Algorithm) jest algorytmem dedykowanym kobietom, służącym do oceny ryzyka obecności raka nabłonkowego jajnika oraz oceny prawdopodobieństwa, że istniejąca zmiana w miednicy małej o niejasnym statusie ma charakter złośliwy. Model opiera się na równoczesnym oznaczeniu w surowicy dwóch krążących markerów nowotworowych: antygenu Ca 125 i HE4. Skojarzone oznaczenie HE4 i Ca 125 posiada parametry diagnostyczne lepsze niż oba wyniki interpretowane pojedynczo.
• Beta-HCG – marker onkologiczny stosowany w diagnostyce i monitorowaniu leczenia nowotworów trofoblastu ciążowego u kobiet (np. zaśniadu groniastego inwazyjnego i raka kosmówki), a także nowotworów zarodkowych u obu płci, w tym: nasieniaka i nienasieniakowych nowotworów jądra u mężczyzn oraz nowotworów zarodkowych jajnika u kobiet. Podwyższone stężenie beta-HCG może występować również w innych nowotworach, m.in. pęcherza moczowego, głowy i szyi, śródpiersia/grasicy, przewodu pokarmowego i nowotworach neuroendokrynnych. Interpretując wynik u kobiet, należy zawsze uwzględnić ciążę fizjologiczną oraz inne przyczyny nieonkologiczne.
• TPA – tkankowy antygen polipeptydowy i TPS to niespecyficzne markery nowotworowe, co oznacza, że wzrost ich stężenia obserwuje się w wielu różnych chorobach nowotworowych.
• Panel przeciwciał onko- i anty-neuralnych to markery służące diagnostyce zespołu paranowotworowego. Zespół paranowotworowy to zespół objawów, które są konsekwencją choroby nowotworowej, a wynikają m.in. z zaburzeń hormonalnych, dermatologicznych, neurologicznych lub hematologicznych towarzyszących chorobie nowotworowej.  Objawy towarzyszące zespołowi paranowotworowemu często zwiększają szanse na wczesne wykrycie choroby nowotworowej, ponieważ pojawiają się zwykle na wczesnym etapie jej zaawansowania.
• PSA jest markerem raka prostaty, czyli badaniem dedykowanym wyłącznie mężczyznom. Interpretacja wyników pomiaru PSA wymaga znajomości wieku badanego, wywiadu w kierunku chorób układu moczo-płciowego i odniesienia do stanu klinicznego pacjenta. Wzrost stężenia PSA nie jest swoisty dla raka prostaty, gdyż towarzyszy także łagodnemu rozrostowi prostaty, stanom zapalnym prostaty, zakażeniom układu moczopłciowego, urazom mechanicznym, w tym związanym z badaniem palpacyjnym per rectum i biopsją prostaty.

Inne substancje – m.in. cytokiny, białka ostrej fazy oraz niektóre białka nieaktywne, które mogą być produkowane przez komórki nowotworowe.

Przygotowanie do badania markerów nowotworowych

Stężenie markerów nowotworowych zwykle nie jest uzależnione od godziny pobrania krwi ani od spożycia posiłku. Oznacza to, że na pobranie krwi można zgłosić się o dowolnej porze dnia, także po spożytym posiłku.

Ponadto dobrze pamiętać o kilku aspektach:

• Wypij wodę przed pobraniem krwi – właściwe nawodnienie ułatwia pobranie i zmniejsza ryzyko hemolizy (rozpadu krwinek czerwonych), która może uniemożliwić zbadanie próbki w laboratorium.
• Idź na badanie, kiedy nie wykazujesz cech infekcji i stanu zapalnego – to one mogą potencjalnie wpłynąć na stężenie markerów nowotworowych.
• Sprawdź skład preparatów, które suplementujesz. Między pobraniem krwi a spożyciem preparatu z biotyną uwzględnij przynajmniej 8-godzinną przerwę.
• Jeśli palisz papierosy – pamiętaj, że może to wpłynąć na stężenie CEA.
• Jeśli będzie potrzebne kolejne badanie markerów – wykonaj je w tym samym miejscu co poprzednie. Zwiększy to porównywalność wyników dzięki tej samej metodzie oznaczeń.
• Na wynik badania stężenia PSA może mieć wpływ jazda na rowerze czy też stosunek seksualny. W tym przypadku należy odczekać 1-2 dni. W przypadku badania palpacyjnego prostaty (per rectum) lub biopsji prostaty badanie należy wykonać miesiąc po ich przeprowadzeniu.  
• W przypadku materiału do badania, jakim jest kał (M2PK, krew utajona w kale), pamiętaj, że nie należy pobierać próbki w trakcie krwawienia z hemoroidów, ze względu na możliwość otrzymania wyniku fałszywie dodatniego. 
• Przedyskutuj zakres badań z lekarzem – markery najlepiej oznaczać zgodnie z wyraźnymi wskazaniami.

Oznaczenia markerów można wykonać zarówno w ramach świadczeń finansowanych (na podstawie skierowania), jak i prywatnie. Cena zależy od rodzaju badania i najczęściej mieści się w przedziale ok. 50–200 zł za pojedynczy marker.

Wynik swojego badania zawsze należy odnosić do norm (wartości referencyjnych) umieszczonych na wyniku, zwykle po jego prawej stronie. Nigdy nie porównuj swoich wyników badań do wartości referencyjnych dostępnych z innych źródeł, np. internetowych, podręcznikowych, z innego laboratorium.

Najważniejsza ostrożna interpretacja

Wyniki badań markerów nowotworowych zawsze powinien interpretować lekarz. Są ku temu co najmniej dwie ważne przesłanki. Po pierwsze, może się zdarzyć, że stężenie markera wzrośnie dopiero w zaawansowanym stadium choroby nowotworowej. Jeśli obserwujemy u siebie zmiany wzbudzające niepokój czy wątpliwości, należy zacząć od konsultacji z lekarzem, który zaproponuje inne, dostosowane do konkretnego przypadku metody weryfikacji podejrzenia nowotworu np. proste badanie obrazowe (USG). Po drugie, wynik badania markera może być fałszywie dodatni, a sprawcami pomyłek bywają inne, nienowotworowe choroby.

Dr n.med. Beata Skowron

Aktualizacja: 16.02.2026