Owrzodzenie rogówki – co warto wiedzieć?

Rogówka to przednia, przezroczysta część błony włóknistej oka, która pełni funkcję ochronną oraz również optyczną. Dzięki swojej przejrzystości i odpowiedniemu zakrzywieniu skupia światło, pozwalając nam widzieć wyraźnie. W związku z tym, że jest pierwszą warstwą oka, narażona jest bezpośrednio na czynniki zewnętrzne takie jak urazy czy infekcje. Jednym z poważniejszych stanów chorobowych w obrębie tej struktury oka jest owrzodzenie rogówki. Jest to proces zapalny obejmujący nie tylko powierzchowny nabłonek, ale przenikający głębiej do istoty właściwej rogówki, co prowadzi do ubytku tkanki. Dla pacjenta owrzodzenie to stan alarmowy, który wymaga leczenia, ponieważ nieleczone lub leczone niewłaściwie może skutkować trwałym zmętnieniem rogówki, a w skrajnych przypadkach nawet perforacją gałki ocznej i utratą widzenia.

Owrzodzenie rogówki – przyczyny

Owrzodzenie to ubytek tkanek obejmujący skórę lub błony śluzowe, który sięga głębiej niż powierzchowna rana i ma tendencję do trudnego gojenia. Powstaje najczęściej w wyniku przewlekłego stanu zapalnego, niedokrwienia, zakażenia lub długotrwałego uszkodzenia tkanek. Do nieinfekcyjnych przyczyn owrzodzenia rogówki zalicza się przede wszystkim urazy mechaniczne, na przykład zadrapanie oka lub obecność ciała obcego. Istotnym czynnikiem ryzyka jest także zespół suchego oka, w którym dochodzi do niedostatecznego nawilżenia powierzchni rogówki, co sprzyja jej uszkodzeniom.

Do najczęstszych przyczyn infekcyjnych owrzodzeń oka należą zakażenia patogenami: 

• bakterie, takie jak pałeczka ropy błękitnej Pseudomonas aeruginosa czy gronkowiec złocisty Staphylococcus aureus, które często wywołują owrzodzenie rogówki u osób noszących soczewki kontaktowe,
• wirusy, zwłaszcza wirus opryszczki (HSV),
• infekcje grzybicze (np. Fusarium, Candida), mogę rozwijać się na szkłach kontaktowych i nadkażać oko,
• infekcje pasożytnicze, jak Acanthamoeba, obecne w glebie, powietrzu i wodzie, są trudniejsze w leczeniu i często mają cięższy przebieg.

Owrzodzenie rogówki w kontekście chorób autoimmunologicznych jest często wynikiem toczącego się w organizmie układowego zapalenia naczyń. Stan ten, nazywany obwodowym wrzodziejącym zapaleniem rogówki (PUK – Peripheral Ulcerative Keratitis), może wystąpić w przebiegu następujących jednostek chorobowych:

• reumatoidalne zapalenie stawów (RZS),
• toczeń rumieniowaty układowy (SLE),
• zespół Sjögrena,
• ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń (dawniej choroba Wegenera),
• guzkowe zapalenie tętnic (polyarteritis nodosa),
• zapalenia naczyń związane z przeciwciałami ANCA.

Owrzodzenie rogówki – objawy

Objawy towarzyszące owrzodzeniu rogówki są zazwyczaj na tyle gwałtowne i dokuczliwe, że pacjent nie jest w stanie ich zignorować. Pierwszym i najbardziej dominującym sygnałem alarmowym jest silny ból oka, który często opisywany jest jako uczucie kłucia lub obecności ostrego ciała obcego pod powieką. 

Do objawów które towarzyszą owrzodzeniu rogówki należą:

• ból oka,
• zaczerwienienie,
• łzawienie,
• pogorszenie ostrości widzenia,
• ropna wydzielina,
• światłowstręt.

Niepokojącym objawem, jest pojawienie się na samej rogówce mętnej, białoszarej plamki, który gołym okiem przypomina małą kropkę. W zaawansowanych stanach w przedniej komorze oka (przestrzeni między rogówką a tęczówką) może pojawić się wysięk leukocytarny zwany ropostkiem lub hipopyonem, co świadczy o bardzo ciężkim stanie zapalnym wnętrza gałki ocznej. Każdy z tych objawów wymaga niezwłocznej konsultacji okulistycznej w trybie pilnym.

Owrzodzenie rogówki – jakie badania?

Podstawowym badaniem jest badanie okulistyczne w lampie szczelinowej, czyli specjalnym mikroskopie umożliwiającym dokładne obejrzenie struktur oka w dużym powiększeniu. Dzięki temu lekarz może ocenić głębokość owrzodzenia, jego rozległość oraz obecność nacieku zapalnego.

W diagnostyce owrzodzenia rogówki wykonuje się następując testy:

• badanie w lampie szczelinowej (biomikroskopia) – ocena głębokości ubytku, jego lokalizacji oraz obecność stanu zapalnego wewnątrz gałki ocznej
• test z fluoresceiną – krople z barwnikiem, które pod wpływem światła niebieskiego intensywnie świecą w miejscach, gdzie nabłonek rogówki uległ uszkodzeniu
• badania mikrobiologiczne (posiew i wymaz) – w przypadkach nacieków głębokich lub nie reagujących na standardowe leki, lekarz pobiera zeskrobiny z brzegów owrzodzenia i przekazuje do laboratorium w celu wykonania posiewu i antybiogramu
• tomografia rogówkowa (AS-OCT) – to nowoczesne badanie obrazowe, pomagające ocenić ryzyko jej perforacji

Diagnostyka zakażeń grzybiczych oraz pasożytniczych (zwłaszcza wywołanych przez pełzaka Acanthamoeba) jest znacznie trudniejsza i wymaga zastosowania specjalistycznych metod obrazowania, ponieważ te patogeny często bytują głęboko w istocie właściwej rogówki, będąc niedostępnymi dla zwykłego wymazu z powierzchni. W tych przypadkach w diagnostyce wykorzystywana jest mikroskopia konfokalna in vivo (IVCM), która umożliwiająca obrazowanie struktur rogówki w czasie rzeczywistym i wykrycie strzępek grzybni oraz pozwala na uwidocznienie cyst Acanthamoeba w rogówce.

Owrzodzenie rogówki – leczenie

Owrzodzenie rogówki można wyleczyć całkowicie, jeśli zmiany nie są bardzo zaawansowane. To, ile trwa leczenie stanu zapalnego również zależy od głębokości zmian, lokalizacji oraz obecności blizn. Podstawą leczenia infekcyjnego jest intensywna farmakoterapia miejscowa oraz zaprzestanie stosowania szkieł kontaktowych.

W przypadku zakażeń bakteryjnych stosuje się antybiotyki o szerokim spektrum działania, często w formie kropel. Infekcje grzybicze i pasożytnicze wymagają specjalistycznych preparatów recepturowych, których kuracja może trwać wiele miesięcy. W sytuacjach, gdy farmakoterapia nie przynosi efektów lub gdy dojdzie do znacznego ścieńczenia tkanki grożącego perforacją, konieczna jest interwencja chirurgiczna.

Dr n.med. Iwona Chromik