Prolaktyna u mężczyzn – co warto wiedzieć?

Prolaktyna (PRL) to hormon, który jest produkowany i wydzielany głównie przez komórki znajdujące się w przednim płacie przysadki mózgowej. Przysadka mózgowa to niewielki gruczoł zlokalizowany w mózgu, odgrywający istotną rolę w regulacji hormonalnej całego organizmu. Prócz prolaktyny wydziela również inne ważne dla naszego prawidłowego funkcjonowania hormony, takie jak hormon wzrostu (GH), hormon adrenokortykotropowy (ACTH), hormon tyreotropowy (TSH), hormon folikulotropowy (FSH), hormon luteinizujący (LH) oraz wazopresynę (ADH) i oksytocynę. PRL jest głównie kojarzona z laktacją i zdrowiem reprodukcyjnym kobiet. Jednakże, udowodniono, że jest również ważna dla prawidłowego funkcjonowania organizmu męskiego.

Prolaktyna u mężczyzn

Choć prolaktyna jest powszechnie kojarzona z laktacją u kobiet, zakres jej działania u mężczyzn pozostaje mniej poznany, a dostępne dane naukowe wciąż nie dają jednoznacznych wniosków. Badania wskazują, że prolaktyna może odgrywać istotną rolę w spermatogenezie i funkcjonowaniu jąder. PRL oraz jej receptory są obecne w jądrach m.in. w komórkach Leydiga, Sertoliego oraz komórkach linii płciowej na różnych etapach dojrzewania plemników. 

 Do najważniejszych funkcji prolaktyny u mężczyzn należą:

• uczestnictwo w regulacji osi podwzgórze–przysadka–gonady,
• wpływ na funkcje jąder (komórki Leydiga, Sertoliego),
• pośredni wpływ na metabolizm, masę ciała, profil lipidowy.

Funkcje fizjologiczne prolaktyny u mężczyzn

Prolaktyna charakteryzuje się wyraźnym rytmem dobowym, co potwierdzają liczne badania endokrynologiczne, jej stężenie naturalnie rośnie w czasie snu i osiąga najwyższe wartości nad ranem, po czym stopniowo obniża się w ciągu dnia. Ten rytm biologiczny jest związany m.in. z regulacją przez dopaminę oraz wpływem procesów neurohormonalnych zachodzących w podwzgórzu i przysadce. Dlatego poranne pobranie krwi jest standardem diagnostycznym przy ocenie poziomu prolaktyny.

Jak już wspomniano wydzielanie prolaktyny z przysadki mózgowej podlega dominującej kontroli hamującej przez neurohormon dopaminę. Dopamina (DA) jest uwalniana przez neurony podwzgórza i transportowana do przysadki, gdzie wiąże się z receptorami D2, tłumiąc syntezę i uwalnianie PRL do krwiobiegu. Natomiast, gdy poziom prolaktyny rośnie, uruchamia się mechanizm sprzężenia zwrotnego, którym prolaktyna stymuluje neurony dopaminergiczne, które zwiększają wydzielanie dopaminy, przywracając równowagę hormonalną.

Wszelkie czynniki, które zakłócają ten szlak dopaminergiczny, w tym guzy przysadki, leki blokujące receptory D2 lub uszkodzenie podwzgórza, prowadzą do wzrostu stężenia prolaktyny, skutkującego hiperprolaktynemią u mężczyzn. Hiperprolaktynemia prowadzi do:

• obniżenie produkcji testosteronu,
• zaburzenia erekcji,
• obniżeniem popędu seksualnego,
• zaburzeń regulacji metabolizmu glukozy i lipidów (otyłość brzuszna, zespół metaboliczny),
• zaburzenia płodności,
• oligospermia, zmniejszenie ruchliwości plemników.

Objawy obniżonej i podwyższonej prolaktyny u mężczyzn

Zaburzenia poziomu prolaktyny (zarówno wysoka prolaktyna jak i niska prolaktyna u mężczyzn) mogą manifestować się objawami dotyczącymi seksualności, płodności, a także ogólnego samopoczucia. W praktyce klinicznej rozpoznanie zaburzeń prolaktyny u mężczyzn często następuje później, gdyż ich objawy są mniej charakterystyczne i często bagatelizowane. 

Wysoka prolaktyna najczęściej jest skutkiem: 

• czynnościowym (stres, brak snu), 
• lekowym (szczególnie neuroleptyki, leki stosowane na depresję, metoklopramid),
• hormonalnym (niedoczynność tarczycy), 
• chorobowym (guz przysadki) lub związanym z chorobami przewlekłymi. 

Niska prolaktyna występuje rzadziej i zazwyczaj wiąże się z niedoborami hormonalnymi wynikającymi z uszkodzenia przysadki, nadmiernej farmakoterapii agonistami dopaminy, po operacjach i radioterapii mózgu oraz zaburzeniami neurologicznymi.

Objawy, które pacjenci zgłaszają to najczęściej:

• spadek popędu seksualnego,
• zaburzenia erekcji,
• pogorszenie jakości nasienia, obniżenie ruchliwości plemników,
• apatia, zmęczenie, depresyjność,
• przyrost masy ciała, otyłość trzewna,
• ginekomastia.

Jak już wspomniano, niedobór PRL to bardzo rzadki stan, jednak objawy mogą manifestować się podobnie jak w przypadku wysokiego stężenia PRL.

Badanie prolaktyny u mężczyzn

Oznaczenie prolaktyny polega na pobraniu próbki krwi żylnej, zwykle w godzinach porannych, gdy stężenie hormonu jest najbardziej stabilne i najlepiej odzwierciedla stan fizjologiczny. Należy mieć na uwadze, że wydzielanie PRL jest silnie stymulowane przez stres czy wysiłek fizyczny. Dlatego, zaleca się pobranie na czczo, po minimum 20–30 minutach odpoczynku np. po przyjściu do laboratorium diagnostycznego. Istnieją również pewne czynniki, które mogą przejściowo podwyższyć prolaktynę, należą do nich:

• stres emocjonalny lub ból,
• intensywny wysiłek fizyczny,
• brak snu,
• stosunek seksualny,
• spożycie alkoholu,
• niektóre leki (m.in. przeciwdepresyjne, psychotropowe, metoklopramid, opioidy).

U części pacjentów, sam lęk związany z procedurą pobrania krwi, w tym inne bodźce, takie jak zapach środków dezynfekcyjnych, a także tzw. „efekt białego fartucha” (reakcja stresowa na obecność personelu medycznego), mogą aktywować oś stresu i prowadzić do czynnościowego zawyżenia stężenia prolaktyny w surowicy. W przypadku nieznacznie podwyższonego wyniku u pacjenta odczuwającego silny stres podczas pobrania wskazane jest powtórzenie badania, a w uzasadnionych sytuacjach rozważenie pobrania krwi w warunkach domowych. 

Wysoka prolaktyna u mężczyzn – leczenie

W zdecydowanej większości przypadków patologicznej hiperprolaktynemii (szczególnie w obecności gruczolaków przysadki) leczenie ma charakter farmakologiczny. Lekami pierwszego rzutu, są agoniści dopaminy, które naśladują działanie naturalnej dopaminy, silnie wiążąc się z receptorami D2, co prowadzi do zahamowania wydzielania prolaktyny. Leki te są uważane za terapię pierwszego wyboru, szczególnie w sytuacji objawów zaburzeń seksualnych lub płodności. Terapia DA jest efektywna i skutkuje łagodzeniem objawów. Leczenie operacyjne rozważane jest w przypadku dużych guzów przysadki (makrogruczolaków), które nie odpowiadają na leczenie farmakologiczne lub powodują zaburzenia widzenia.

Jak obniżyć prolaktynę u mężczyzn?

Oprócz leczenia przyczynowego i farmakoterapii dopaminą istnieją elementy stylu życia, które wspierają poprawę wyników hormonalnych. Nie zastępują leczenia medycznego, ale są równie ważne w wzmacnianiu efektu terapii. Należą do nich:

• redukcja stresu,
• prawidłowa higiena snu,
• zachowanie rytmu dobowego,
• unikanie alkoholu i narkotyków,
• umiarkowana aktywność fizyczna,
• kontrola masy ciała.

Przede wszystkim dotyczy to przewlekłego stresu. Nawet jeśli pacjent ma wprowadzoną farmakoterapię dopaminą, to niezależnie, przewlekły stres może dalej wpływać na obniżenie libido, zaburzenia erekcji i zmęczenie. Pacjent może czuć się zdemotywowany i nie zauważyć poprawy w sferze seksualnej, mimo dobrych wyników badań hormonalnych. Może to utrudniać osiągnięcie prawidłowej wartości PRL i potencjalnie wymagać wyższych dawek leku.

Dr n.med. Iwona Chromik