Trąd – czym jest? Przyczyny, objawy i leczenie

Trąd kojarzy się z dawnymi epidemiami, krajami trzeciego świata, przymusową izolacją i nieodwracalnymi deformacjami ciała. Tymczasem choroba Hansena nadal występuje, ale współczesna medycyna potrafi ją skutecznie leczyć. Nie przenosi się przez uścisk dłoni, wspólny posiłek czy krótką rozmowę, a osoba, która rozpoczęła odpowiednią terapię, przestaje być źródłem zakażenia. Sprawdź, jak objawia się ta choroba, skąd się bierze i jak można ją leczyć.

Czym jest trąd?

Trąd – nazywany również leprą lub chorobą Hansena (ang. HD) – to przewlekła choroba zakaźna wywoływana przede wszystkim przez bakterię Mycobacterium leprae. Rzadziej za rozwój choroby odpowiada spokrewniony gatunek Mycobacterium lepromatosis. Drobnoustroje namnażają się wyjątkowo wolno i atakują głównie skórę oraz nerwy obwodowe, a w bardziej zaawansowanych przypadkach również błonę śluzową górnych dróg oddechowych i oczy.

Nie jest to schorzenie wyłącznie historyczne. Według WHO trąd nadal występuje w ponad 120 krajach, a każdego roku na świecie zgłaszanych jest około 200 tys. nowych zachorowań. Najwięcej przypadków rozpoznaje się w Azji Południowo-Wschodniej, jednak pojedyncze zachorowania mogą pojawiać się również w państwach, w których choroba występuje bardzo rzadko.

Trąd rozwija się powoli. Objawy pojawiają się najczęściej po kilku latach od zakażenia, ale okres ten może być znacznie dłuższy – niekiedy pierwsze dolegliwości występują nawet po kilkunastu, a nawet 20 latach. Pacjent może więc nie kojarzyć zmian skórnych z dawną podróżą, przeprowadzką czy kontaktem z osobą chorą.

Jak można zarazić się trądem?

Najbardziej prawdopodobną drogą przenoszenia bakterii są drobne kropelki wydzieliny z nosa i ust osoby chorej, która nie rozpoczęła jeszcze leczenia. Do zakażenia zwykle potrzebny jest długotrwały, częsty i bliski kontakt. Krótkie spotkanie z chorym nie oznacza więc, że doszło do transmisji.

Trąd nie rozprzestrzenia się przez podanie ręki, przytulenie, siedzenie obok chorego, wspólne jedzenie czy korzystanie z tych samych przedmiotów. Nie jest również uznawany za chorobę przenoszoną drogą płciową. Zdecydowana większość ludzi potrafi skutecznie zwalczyć bakterie i mimo kontaktu z nimi nigdy nie zachoruje.

Ryzyko dotyczy głównie osób, które przez dłuższy czas mieszkają lub regularnie przebywają z nieleczonym chorym, szczególnie w regionach, w których omawiana choroba występuje endemicznie. W praktyce krótki wyjazd turystyczny w regiony występowania trądu wiąże się z bardzo małym ryzykiem zakażenia.

Jakie są pierwsze objawy trądu?

Najbardziej charakterystycznym sygnałem nie jest sam wygląd zmiany, lecz utrata czucia w jej obrębie. Plama może być jasna, czerwona lub brunatna i przypominać grzybicę, bielactwo, łupież pstry czy przewlekły stan zapalny skóry. 

Do możliwych objawów trądu należą:

• jasne, czerwone lub brunatne plamy z zaburzonym czuciem,
• pogrubiała, sucha lub sztywna skóra, guzki i nacieki,
• drętwienie, mrowienie lub pieczenie dłoni i stóp,
• osłabienie mięśni, trudności w chwytaniu przedmiotów lub unoszeniu stopy,
• pogrubienie i bolesność nerwów, szczególnie w okolicy łokci, kolan i szyi,
• niegojące się, często niebolesne rany na stopach,
• utrata brwi lub rzęs, przewlekłe zatkanie nosa i krwawienia z nosa,
• problemy z oczami, w tym suchość, niepełne zamykanie powiek i pogorszenie widzenia.

U części pacjentów choroba zajmuje przede wszystkim nerwy i nie powoduje typowych plam na skórze. Taka postać jest szczególnie trudna do rozpoznania, ponieważ może przypominać neuropatię cukrzycową, ucisk nerwu lub inne schorzenie neurologiczne.

Dlaczego trąd może uszkodzić nerwy?

Bakterie wywołujące trąd szczególnie chętnie atakują nerwy obwodowe, czyli swoiste „przewody”, którymi mózg komunikuje się ze skórą i mięśniami. Gdy nerwy czuciowe przestają działać prawidłowo, pacjent może nie poczuć skaleczenia, oparzenia, otarcia od buta czy powstającego pęcherza. Niewielka rana łatwo wtedy ulega kolejnym urazom, zakaża się i trudniej goi.

Z czasem choroba może osłabiać także mięśnie, powodując problemy z chwytaniem, opadanie stopy czy przykurcze palców. Deformacje kojarzone z trądem nie wynikają więc z „odpadania” części ciała, lecz z wieloletniego uszkodzenia nerwów, niezauważonych urazów i wtórnych zakażeń. Wczesne leczenie pomaga temu zapobiec, choć nie zawsze potrafi cofnąć zmiany, które już się utrwaliły.

Jakie są rodzaje trądu?

Przebieg choroby zależy w dużej mierze od tego, jak układ odpornościowy reaguje na zakażenie. U jednej osoby występuje kilka wyraźnych plam i niewielka liczba bakterii, u innej – liczne, bardziej rozlane zmiany oraz zajęcie wielu nerwów.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wyróżnia dwie główne postacie:

1. trąd skąpoprątkowy (PB, ang. paucibacillary leprosy) – zwykle od jednej do pięciu zmian skórnych, z możliwością braku wykrycia prątków w rozmazie,
2. trąd wieloprątkowy (MB. ang. multibacillary leprosy) – ponad pięć zmian, zajęcie nerwów lub obecność bakterii w badaniu mikroskopowym, niezależnie od liczby wykwitów.

Podział ten pozwala dobrać długość antybiotykoterapii. Specjaliści mogą stosować również dokładniejszą klasyfikację, która opisuje całe spektrum choroby – od postaci ograniczonej, związanej z silniejszą odpowiedzią odpornościową, po rozlaną postać lepromatyczną z dużą liczbą bakterii. 

Jak diagnozuje się trąd?

Rozpoznanie rozpoczyna się od dokładnego wywiadu oraz badania skóry i układu nerwowego. Lekarz pyta o pobyty w regionach, w których choroba występuje , kontakt z osobą chorą, czas trwania zmian i narastanie zaburzeń czucia. Sprawdza reakcję na lekki dotyk, ból i temperaturę, ocenia siłę mięśni oraz poszukuje pogrubiałych nerwów.

Według WHO o trądzie może świadczyć przynajmniej jeden z trzech głównych objawów: 

1. wyraźna utrata czucia w jaśniejszej lub czerwonawej plamie, 
2. pogrubienie nerwu z zaburzeniem czucia,
3. osłabieniem mięśni bądź wykrycie prątków w rozmazie pobranym ze skóry.

W trudniejszych przypadkach wykonuje się biopsję skóry, a niekiedy również nerwu. Pobrany materiał ocenia się pod mikroskopem i odpowiednio barwi, aby uwidocznić prątki. Badanie PCR może wykryć materiał genetyczny M. leprae lub M. lepromatosis i wesprzeć diagnostykę, szczególnie gdy obraz kliniczny oraz wynik biopsji nie są jednoznaczne. Test wykonuje się jednak głównie w wyspecjalizowanych laboratoriach.

Z czym można pomylić trąd?

Jasna plama na skórze znacznie częściej ma inną przyczynę niż trąd. Podobny wygląd może mieć bielactwo, łupież pstry, grzybica, łuszczyca, sarkoidoza czy przebarwienia pozapalne. Drętwienie dłoni lub stóp może natomiast wynikać m.in. z cukrzycy, niedoborów witamin, chorób kręgosłupa albo ucisku nerwu.

Dlatego zdjęcie zmiany lub sam jej opis nie wystarczają do postawienia diagnozy – trzeba uwzględnić wszystkie objawy i czynniki zwiększające prawdopodobieństwo trądu.

Jak leczy się trąd?

Dobra wiadomość jest taka, że trąd można dziś skutecznie wyleczyć. Terapia polega na jednoczesnym stosowaniu kilku antybiotyków, dzięki czemu bakterie są zwalczane skuteczniej i rzadziej rozwijają oporność na leczenie. Najczęściej wykorzystuje się ryfampicynę, dapson i klofazyminę.

Kuracja trwa zwykle od 6 do 12 miesięcy, zależnie od postaci choroby, i nie należy jej przerywać po zniknięciu zmian skórnych. Po rozpoczęciu skutecznego leczenia pacjent przestaje być uznawany za zakaźnego i może zazwyczaj normalnie funkcjonować. Jeśli jednak doszło już do uszkodzenia nerwów, potrzebne mogą być także rehabilitacja, fizjoterapia, leczenie ran oraz ochrona miejsc o osłabionym czuciu.

Sam trąd przy odpowiednim leczeniu rzadko prowadzi bezpośrednio do śmierci. Ryzyko ciężkich powikłań rośnie przede wszystkim tam, gdzie choroba jest późno rozpoznawana, a chorzy nie mają dostępu do antybiotyków, leczenia ran i reakcji zapalnych ani rehabilitacji. To właśnie zaniedbane zakażenia, uszkodzenia narządów i inne następstwa nieleczonej choroby mogą stanowić zagrożenie dla życia.

Jakie powikłania powoduje nieleczony trąd?

Najważniejszym powikłaniem jest trwałe uszkodzenie nerwów. Może ono prowadzić do utraty czucia, przewlekłych owrzodzeń, wtórnych zakażeń, osłabienia mięśni, przykurczów i deformacji dłoni i stóp. Zajęcie nerwów twarzy i oczu zwiększa natomiast ryzyko uszkodzenia rogówki i utraty wzroku.

Konsekwencje choroby nie ograniczają się do zdrowia fizycznego. Trądowi od wieków towarzyszy lęk, izolacja i stygmatyzacja, mimo że nie przenosi się on podczas zwykłych codziennych kontaktów i można go wyleczyć. Wsparcie psychologiczne i społeczne bywa więc równie ważne jak antybiotykoterapia czy rehabilitacja.

Czy trądowi można zapobiegać?

Najskuteczniejszym sposobem ograniczania trądu jest szybkie rozpoznanie choroby i rozpoczęcie leczenia. Warto też przebadać osoby, które miały z chorym częsty i bliski kontakt – domowników, krewnych czy bliskich znajomych. W niektórych sytuacjach lekarz może zalecić pojedynczą dawkę antybiotyku, aby dodatkowo zmniejszyć ryzyko zachorowania.

Nie ma obecnie szczepionki stworzonej wyłącznie przeciwko trądowi. Pewną, częściową ochronę może zapewniać szczepienie BCG, stosowane przede wszystkim przeciw gruźlicy, ale nie wyklucza ono konieczności obserwacji ani badań osób z najbliższego otoczenia chorego.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Konsultacji wymaga przewlekła zmiana skórna, w obrębie której czucie jest wyraźnie słabsze niż w otaczającej skórze. Nie należy zwlekać także przy narastającym drętwieniu, osłabieniu dłoni lub stopy, nawracających niebolesnych ranach albo problemach z zamykaniem powieki.

Informacja o pobycie w kraju endemicznym jest dla lekarza ważna nawet wtedy, gdy podróż lub przeprowadzka miały miejsce wiele lat wcześniej. Ze względu na powolny rozwój bakterii objawy mogą ujawnić się długo po zakażeniu. Podejrzenie choroby wymaga konsultacji specjalistycznej, najczęściej dermatologicznej i zakaźnej.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela