Zanikowe zapalenie żołądka – co je powoduje? Objawy, diagnostyka i leczenie 

Zanikowe zapalenie żołądka to przewlekły proces chorobowy, w którym dochodzi do stopniowego zaniku gruczołów błony śluzowej żołądka oraz ich zastępowania tkanką włóknistą lub jelitopodobną. Schorzenie to może prowadzić do zaburzeń trawienia, niedoborów witamin oraz zwiększonego ryzyka rozwoju raka żołądka. Przebieg choroby często jest skąpoobjawowy, co utrudnia jej wczesne rozpoznanie i leczenie.

Czym jest zanikowe zapalenie żołądka?

Zanikowe zapalenie żołądka jest przewlekłą chorobą zapalną błony śluzowej żołądka. W jego przebiegu stopniowo zanikają komórki, które odpowiadają za produkcję:

• kwasu solnego,
• pepsyny, czyli enzymu biorącego udział w trawieniu białek,
• oraz czynnika wewnętrznego Castle’a, czyli substancji koniecznej do prawidłowego wchłaniania witaminy B12.

W efekcie zaburzeniu ulega zarówno proces trawienia, jak i wchłaniania niektórych składników odżywczych, zwłaszcza witaminy B12. W przebiegu choroby błona śluzowa żołądka może też ulegać nieprawidłowej przebudowie. Oznacza to, że jej komórki zaczynają wyglądać inaczej niż powinny. Jedną z takich zmian jest metaplazja jelitowa, czyli sytuacja, w której komórki żołądka zaczynają przypominać komórki występujące w jelicie. Proces ten ma charakter przewlekły i często rozwija się przez wiele lat, zanim pojawią się wyraźne objawy kliniczne.

Jakie są przyczyny zanikowego zapalenia żołądka?

Najczęstszą przyczyną zanikowego zapalenia żołądka jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Bakteria ta może zasiedlać błonę śluzową żołądka i przez długi czas wywoływać przewlekły stan zapalny.

Helicobacter pylori potrafi przetrwać w kwaśnym środowisku żołądka, ponieważ produkuje enzym o nazwie ureaza. Dzięki temu neutralizuje kwas żołądkowy w swoim otoczeniu i może przez wiele lat oddziaływać na śluzówkę żołądka.

Przewlekłe zakażenie stopniowo uszkadza komórki błony śluzowej żołądka. Z czasem może prowadzić do:

• zaburzenia wydzielania kwasu solnego,
• osłabienia naturalnej ochrony żołądka,
• zaniku komórek gruczołowych,
• przebudowy błony śluzowej.

U części osób pojawia się także metaplazja jelitowa, czyli zmiana, w której komórki błony śluzowej żołądka zaczynają przypominać komórki występujące w jelicie. Proces ten rozwija się zwykle przez wiele lat i może długo nie dawać żadnych objawów.

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka

Drugą ważną przyczyną jest autoimmunologiczne zapalenie błony śluzowej żołądka. W tej postaci choroby układ odpornościowy zaczyna błędnie atakować własne komórki żołądka.

Dotyczy to przede wszystkim komórek odpowiedzialnych za:

• produkcję kwasu solnego,
• wytwarzanie czynnika wewnętrznego Castle’a.

Czynnik wewnętrzny Castle’a jest substancją potrzebną do prawidłowego wchłaniania witaminy B12 w jelicie. Jeśli jest go za mało, organizm nie może prawidłowo przyswajać witaminy B12. W efekcie może rozwinąć się jej niedobór.

Niedobór witaminy B12 może prowadzić do:

• niedokrwistości megaloblastycznej, nazywanej również niedokrwistością Addisona-Biermera,
• osłabienia,
• bladości skóry,
• szybkiego męczenia się,
• objawów neurologicznych, takich jak mrowienie, drętwienie kończyn czy zaburzenia czucia.

Objawy neurologiczne wynikają z tego, że witamina B12 jest potrzebna do prawidłowego funkcjonowania nerwów.

Leki, alkohol i palenie tytoniu 

Znaczenie w rozwoju choroby mają również czynniki środowiskowe, które mogą nasilać proces zapalny lub uszkadzać barierę śluzówkową żołądka. Należą do nich:

• długotrwałe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych,
• nadużywanie alkoholu,
• palenie tytoniu.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne mogą osłabiać naturalną ochronę błony śluzowej żołądka. Alkohol działa drażniąco na komórki żołądka i może bezpośrednio je uszkadzać. Palenie tytoniu natomiast pogarsza ukrwienie błony śluzowej i utrudnia jej regenerację.

Niezbilansowana dieta

Dieta uboga w składniki ochronne, witaminy oraz antyoksydanty dodatkowo osłabia mechanizmy obronne przewodu pokarmowego i sprzyja przewlekłemu stanowi zapalnemu.

Predyspozycje genetyczne

W niektórych przypadkach zanikowe zapalenie żołądka może mieć również podłoże genetyczne, co sugeruje udział predyspozycji rodzinnych w rozwoju chorób autoimmunologicznych. 

Inne przewlekłe choroby żołądka

Zanikowe zapalenie żołądka może być także następstwem innych, długo trwających chorób zapalnych żołądka. Jeśli stan zapalny utrzymuje się przez wiele lat, błona śluzowa może stopniowo tracić zdolność prawidłowej regeneracji. Z czasem może dojść do jej trwałego uszkodzenia i zaniku.

Jakie są objawy zanikowego zapalenia żołądka?

Zanikowe zapalenie żołądka często przebiega bezobjawowo przez długi czas, a pierwsze symptomy mają charakter niespecyficzny, co znacząco utrudnia wczesne rozpoznanie i sprawia, że choroba bywa wykrywana przypadkowo podczas badań endoskopowych wykonywanych z innych wskazań. Wynika to z powolnego, wieloletniego charakteru procesu chorobowego oraz stopniowej utraty funkcji wydzielniczej błony śluzowej żołądka. 

Najczęstsze objawy 

Do najczęstszych objawów należą:

• uczucie pełności w nadbrzuszu, nasilające się szczególnie po posiłkach, 
• wzdęcia związane z zaburzeniami trawienia, 
• odbijania, 
• okresowe, tępe bóle brzucha, które mogą mieć charakter przewlekły lub nawracający. 

Objawy te są często niespecyficzne i mogą być mylone z czynnościową dyspepsją lub innymi zaburzeniami górnego odcinka przewodu pokarmowego.

Objawy pojawiające się przy postępie choroby 

W miarę postępu choroby i nasilania się zaniku gruczołów żołądkowych pojawiają się objawy wynikające z zaburzeń wchłaniania i niedoboru witaminy B12, która jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Do najczęstszych należą:

• przewlekłe osłabienie, 
• obniżona tolerancja wysiłku fizycznego, 
• bladość skóry, 
• skłonność do męczliwości. 

Występują także:

• zawroty głowy, 
• kołatanie serca, 
• objawy neurologiczne obejmujące parestezje, czyli mrowienia i drętwienia kończyn, zaburzenia czucia głębokiego, a także trudności z koncentracją i spowolnienie funkcji poznawczych. 

Objawy w cięższych przypadkach 

W cięższych przypadkach rozwija się niedokrwistość megaloblastyczna, która może prowadzić do znacznego pogorszenia stanu ogólnego pacjenta, a także do objawów ze strony układu nerwowego wynikających z uszkodzenia osłonek mielinowych nerwów.

Niespecyficzne objawy ogólne

U części pacjentów obserwuje się również niespecyficzne objawy ogólne, które wynikają z zaburzeń trawienia, zmniejszonej produkcji kwasu solnego i upośledzonego wchłaniania składników odżywczych, takie jak:

• spadek apetytu, 
• uczucie szybkiej sytości, 
• niezamierzoną utratę masy ciała. 

Zwiększone ryzyko rozwoju zmian przednowotworowych

Przewlekły stan zapalny oraz proces zanikowy błony śluzowej żołądka wiążą się także ze zwiększonym ryzykiem rozwoju zmian przednowotworowych, takich jak metaplazja jelitowa i dysplazja nabłonka, które mogą stanowić etap w kierunku rozwoju raka żołądka. Dlatego utrzymujące się, niespecyficzne dolegliwości ze strony górnego odcinka przewodu pokarmowego powinny zawsze skłaniać do diagnostyki gastrologicznej.

Jak przebiega diagnostyka zanikowego zapalenia żołądka?

Rozpoznanie zanikowego zapalenia żołądka opiera się na połączeniu starannie zebranego wywiadu klinicznego, badań laboratoryjnych oraz badań endoskopowych, które wzajemnie się uzupełniają i pozwalają na kompleksową ocenę stanu błony śluzowej żołądka. 

Wywiad lekarski

Lekarz pyta przede wszystkim o przewlekłe dolegliwości ze strony żołądka, takie jak:

• uczucie pełności po jedzeniu,
• wzdęcia,
• odbijanie,
• bóle lub dyskomfort w nadbrzuszu,
• spadek apetytu,
• niezamierzoną utratę masy ciała.

Ważne są także objawy, które mogą świadczyć o niedoborach, szczególnie niedoborze witaminy B12 lub żelaza.

Należą do nich:

• osłabienie,
• szybkie męczenie się,
• bladość skóry,
• zawroty głowy,
• kołatanie serca,
• mrowienie lub drętwienie kończyn,
• problemy z koncentracją.

Lekarz zwraca również uwagę na czynniki ryzyka, takie jak:

• wcześniejsze lub obecne zakażenie Helicobacter pylori,
• choroby autoimmunologiczne,
• długotrwałe stosowanie leków mogących podrażniać żołądek,
• przewlekłe dolegliwości trawienne.

Gastroskopia 

Kluczowym badaniem diagnostycznym pozostaje gastroskopia, która umożliwia bezpośrednią wizualizację błony śluzowej żołądka oraz ocenę jej struktury. Lekarz może zauważyć m.in.:

• ścieńczenie błony śluzowej,
• spłycenie lub zanik fałdów żołądkowych,
• cechy stanu zapalnego,
• nierówny lub „mozaikowy” wygląd śluzówki,
• obszary podejrzane o metaplazję jelitową.

Metaplazja jelitowa oznacza, że komórki błony śluzowej żołądka zaczynają przypominać komórki występujące w jelicie. Jest to zmiana wymagająca dalszej oceny, ponieważ może wiązać się z większym ryzykiem powikłań.

Badanie histopatologiczne

Podczas gastroskopii lekarz może pobrać niewielkie fragmenty błony śluzowej żołądka, czyli wycinki. Następnie są one oceniane pod mikroskopem.

To badanie jest bardzo ważne, ponieważ pozwala potwierdzić, czy rzeczywiście doszło do zaniku gruczołów żołądkowych.

Badanie histopatologiczne pozwala ocenić:

• czy błona śluzowa żołądka jest zanikowa,
• jak nasilony jest przewlekły stan zapalny,
• czy występuje metaplazja jelitowa,
• czy pojawia się dysplazja, czyli nieprawidłowa budowa komórek,
• czy zmiany wymagają regularnej kontroli.

Dzięki temu lekarz może ocenić nie tylko samą chorobę, ale także ryzyko rozwoju poważniejszych zmian w przyszłości.

Badania w kierunku Helicobacter pylori 

W diagnostyce bardzo ważne jest sprawdzenie, czy pacjent jest zakażony bakterią Helicobacter pylori. Bakteria ta jest jedną z najczęstszych przyczyn przewlekłego zapalenia i zaniku błony śluzowej żołądka.

W kierunku Helicobacter pylori można wykonać różne badania, m.in.:

• test ureazowy podczas gastroskopii,
• ocenę wycinków pobranych z żołądka,
• test oddechowy,
• badanie antygenu Helicobacter pylori w kale.

Wykrycie bakterii jest istotne, ponieważ jej usunięcie może spowolnić lub zatrzymać dalszy rozwój zmian zanikowych.

Badania laboratoryjne

W badaniach laboratoryjnych istotne znaczenie ma oznaczenie poziomu:

• witaminy B12, 
• żelaza, 
• morfologii krwi. 

Niedobory tych składników są częstym następstwem przewlekłego uszkodzenia błony śluzowej żołądka. W zanikowym zapaleniu żołądka może występować m.in.:

• niedokrwistość związana z niedoborem witaminy B12,
• niedokrwistość związana z niedoborem żelaza.

Badania w kierunku autoimmunologicznego zapalenia żołądka 

U części pacjentów zanikowe zapalenie żołądka ma podłoże autoimmunologiczne. Oznacza to, że układ odpornościowy omyłkowo atakuje własne komórki żołądka.

W takiej sytuacji lekarz może zlecić oznaczenie autoprzeciwciał:

• przeciwko komórkom okładzinowym żołądka,
• przeciwko czynnikowi wewnętrznemu Castle’a.

Czynnik wewnętrzny Castle’a jest substancją potrzebną do prawidłowego wchłaniania witaminy B12. Jeśli organizm go niszczy lub produkuje zbyt mało, może dojść do niedoboru witaminy B12 i rozwoju niedokrwistości Addisona-Biermera.

Dlaczego diagnostyka musi być kompleksowa? 

Całościowe podejście diagnostyczne, łączące obraz kliniczny, badania endoskopowe, histopatologiczne oraz laboratoryjne, umożliwia nie tylko rozpoznanie choroby, ale również określenie jej przyczyny, stopnia zaawansowania oraz ryzyka powikłań.

Leczenie zanikowego zapalenia żołądka

Leczenie zanikowego zapalenia żołądka zależy od przyczyny choroby oraz stopnia zaawansowania zmian. 

Leczenie zakażenia Helicobacter pylori 

Jeśli przyczyną choroby jest zakażenie Helicobacter pylori, podstawą leczenia jest usunięcie bakterii z organizmu.

Stosuje się w tym celu:

• antybiotyki,
• leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego, najczęściej inhibitory pompy protonowej.

Takie leczenie nazywa się eradykacją Helicobacter pylori. Jego celem jest wyeliminowanie bakterii i ograniczenie dalszego uszkadzania błony śluzowej żołądka.

Leczenie postaci autoimmunologicznej

W postaci autoimmunologicznej kluczowe znaczenie ma suplementacja witaminy B12, najczęściej w postaci iniekcji domięśniowych, ponieważ zaburzone jest jej wchłanianie z przewodu pokarmowego. W razie niedoborów żelaza stosuje się również suplementację preparatami żelaza.

Leczenie objawowe i dieta 

W leczeniu objawowym wykorzystuje się leki zmniejszające dolegliwości dyspeptyczne oraz modyfikację diety, polegającą na eliminacji produktów drażniących błonę śluzową żołądka. Zaleca się również:

• unikanie alkoholu, 
• zaprzestanie palenia tytoniu, 
• nadużywanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych.

Przypadki zaawansowane 

W przypadkach zaawansowanych konieczna jest regularna kontrola endoskopowa, ze względu na zwiększone ryzyko rozwoju raka żołądka.

Jakie są powikłania zanikowego zapalenia żołądka?

Niedokrwistość z niedoboru witaminy B12 

Jednym z najważniejszych powikłań jest niedokrwistość związana z niedoborem witaminy B12. Dotyczy to szczególnie autoimmunologicznej postaci choroby. W tej sytuacji organizm ma problem z wchłanianiem witaminy B12, ponieważ brakuje czynnika wewnętrznego Castle’a, który jest do tego potrzebny.

Niedobór witaminy B12 może powodować:

• osłabienie,
• bladość skóry,
• szybkie męczenie się,
• zawroty głowy,
• kołatanie serca.

Może również wpływać na układ nerwowy. Objawy neurologiczne mogą obejmować:

• mrowienie,
• drętwienie kończyn,
• zaburzenia czucia,
• problemy z chodzeniem,
• trudności z koncentracją,
• pogorszenie pamięci.

Niektóre zmiany neurologiczne mogą utrzymywać się długo, dlatego niedobór witaminy B12 wymaga szybkiego rozpoznania i leczenia.

Zwiększone ryzyko raka żołądka 

Długotrwały stan zapalny i zanik błony śluzowej żołądka mogą zwiększać ryzyko raka żołądka. Nie oznacza to, że u każdej osoby z tą chorobą rozwinie się nowotwór. Oznacza jednak, że część pacjentów wymaga regularnej kontroli, zwłaszcza jeśli w badaniu histopatologicznym stwierdzono:

• metaplazję jelitową,
• dysplazję,
• bardziej zaawansowane zmiany w błonie śluzowej.

Metaplazja i dysplazja są traktowane jako zmiany przednowotworowe, dlatego wymagają obserwacji zgodnie z zaleceniami lekarza.

Przewlekłe zaburzenia wchłaniania składników odżywczych

U części pacjentów obserwuje się również przewlekłe zaburzenia wchłaniania, które dotyczą nie tylko witaminy B12, ale także żelaza, kwasu foliowego oraz innych mikroskładników niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Wynika to z upośledzenia wydzielania kwasu solnego oraz enzymów trawiennych, co zaburza rozkład i przyswajanie składników odżywczych. W konsekwencji dochodzi do stopniowego pogorszenia stanu odżywienia, spadku masy ciała, osłabienia odporności oraz obniżenia ogólnej wydolności organizmu.

Wpływ na pracę przewodu pokarmowego 

Przewlekły stan zapalny błony śluzowej żołądka może także zaburzać środowisko wewnątrz żołądka i wpływać na mikrobiotę przewodu pokarmowego. Może to sprzyjać dalszym problemom trawiennym i podtrzymywać przewlekłe dolegliwości. W efekcie zanikowe zapalenie żołądka może pogarszać jakość życia, powodować przewlekłe objawy i zwiększać ryzyko powikłań ogólnoustrojowych oraz nowotworowych.

dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela