Alergia na brzozę – jakie badania wykonać?

Brzoza jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych drzew, a alergia na jej pyłek – obok pyłków traw – należy do najczęstszych. W Polsce okres pylenia przypada na drugą połowę kwietnia oraz pierwsze dni maja, a wysokie stężenia pyłku brzozy utrzymują się nawet przez kilka tygodni.

Czym jest alergia?

Alergia to nadmierna, nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego na składniki otoczenia, które u zdrowych osób nie wywołują objawów. Pod wpływem antygenu, którymi są białka znajdujące się na wdychanym pyłku brzozy, organizm zaczyna produkować swoiste immunoglobuliny E (sIgE) skierowane przeciwko tym antygenom. Krążące przeciwciała sIgE umiejscawiają się w skórze i błonach śluzowych. Podczas kolejnego kontaktu z tym antygenem, immunoglobuliny wyzwalają reakcję alergiczną, a antygen staje się alergenem.

Alergia na brzozę należy do alergii wziewnych, czyli takich, kiedy czynnik wywołujący objawy znajduje się we wdychanym powietrzu i dostaje się do organizmu drogą oddechową.

Alergia na brzozę u dorosłych – objawy

• alergiczny nieżyt nosa zwany potocznie katarem siennym: uczucie zatkania nosa, wodnista lub śluzowa wydzielina z nosa, świąd, kichanie – często napadowe, zaburzenia węchu,
• alergiczne zapalenie spojówek: obrzęk, przekrwienie spojówek, łzawienie, świąd oczu, obrzęk powiek,
• drapanie w gardle,
• przewlekły kaszel spowodowany podrażnieniem gardła przez spływającą wydzielinę nosową,
• zatkanie uszu,
• cienie po oczami,
• wysypka alergiczna na skórze,
• nawracające infekcje górnych dróg oddechowych,
• zmęczenie, osłabienie,
• astma oskrzelowa: duszność, kaszel, świszczący oddech, ucisk w klatce piersiowej.

Mogą wystąpić również objawy ogólnoustrojowe w postaci ogólnego zmęczenia, bólu głowy czy nawet objawów depresji.

Niestety nie można jednoznacznie przewidzieć, kiedy wystąpią objawy. Zwykle ma to miejsce, gdy stężenie pyłków w powietrzu przekroczy 20 ziaren na metr sześcienny. Stężenie pyłku w powietrzu może osiągnąć wysokie stężenia sięgające nawet 2000-4000 ziaren w m³.

W ciężkich przypadkach może wystąpić skrajna reakcja organizmu w postaci wstrząsu anafilaktycznego, którego objawami są: spadek ciśnienia tętniczego, zaburzenia świadomości, trudności w oddychaniu. Jest to stan zagrażający życiu i należy jak najszybciej wezwać pomoc medyczną.

Alergia na brzozę u dziecka często może przypominać objawy infekcji: kaszel, katar, drapanie w gardle, podwyższona temperatura ciała, niepokój, drażliwość. 

Objawy mogą się pojawić lub nasilić po zadziałaniu czynnika wyzwalającego jakim może być np. wysiłek fizyczny.

Z alergią związane jest pojęcie reakcji krzyżowych. Wynikają one z podobieństwa budowy białek wchodzących w skład alergenów powietrznopochodnych (wziewnych), pokarmowych czy kontaktowych (np. lateks).

Zespół alergii jamy ustnej OAS (oral allergy syndrome) to szybka reakcja organizmu uczulonego na najczęściej alergeny wziewne po kontakcie z surowym warzywem lub owocem. Objawy pojawiają się w ciągu kilkunastu minut do dwóch godzin. Występuje świąd jamy ustnej i gardła, najczęściej ust i podniebienia, a także pieczenie i obrzęk jamy ustnej, warg i gardła. Dolegliwości ustępują w czasie nie dłuższym niż godzina. W przypadku pyłku brzozy OAS może wystąpić w krzyżowej reakcji po zjedzeniu orzecha ziemnego, laskowego, marchewki, jabłka, selera, truskawki, gruszki, brzoskwini, kiwi.

Najważniejsze komponenty molekularne alergenu pyłku brzozy to:

Bet v1 – główny alergen, występuje u 95% osób uczulonych z objawami, występuje u osób z zespołem alergii jamy ustnej i alergicznym nieżytem nosa i astmą. Należy do rodziny białek PR-10. Uczulenie na Bet v1 prowadzi do wielu reakcji krzyżowych z owocami, warzywami i pyłkami roślin: jabłko, gruszka, owoce pestkowe, seler, marchew, soja, orzeszki ziemne, orzechy włoskie, pyłki dębu, olchy, leszczyny.

Bet v2 – mały alergen należący do rodziny białek typu profiliny. U osób z obecnością przeciwciał sIgE skierowanych przeciwko Bet v2 występują reakcje krzyżowe z wieloma roślinami, m.in. olcha, leszczyna, dąb, pyłki traw, jabłko, brzoskwinia, pomarańcza, orzeszki ziemne, soja, marchewka, seler.

Pozostałe to Bet v3, Bet v4, Bet v5, Bet v6, Bet v7.

Ryzyko wystąpienia alergii zwiększa zanieczyszczenie powietrza, sposób odżywiania, długotrwałe stosowanie antybiotyków. Reakcje alergiczne mogą się pojawić lub ulec nasileniu po zadziałaniu czynników wyzwalających, którymi są: wysiłek fizyczny, stres, infekcja, alkohol czy niektóre leki.

Alergia na brzozę – badania

Podstawą jest zebranie dokładnego wywiadu lekarskiego z uwzględnieniem okoliczności występowania objawów – jakie dolegliwości występują w okresie pylenia roślin, jakie rośliny wtedy wydzielają pyłki, czy pojawiają się objawy alergii po zjedzeniu pewnych pokarmów i jakie to są objawy. Wykonywane są również:

• punktowe testy skórne – wykrywają alergenowo-swoiste IgE obecne w skórze, warunkiem wiarygodnego wyniku jest odstawienie m.in. leków przeciwhistaminowych, sterydów,
• badania swoistych immunoglobulin IgE wykonywane z krwi, wykorzystywane do oznaczania sIgE krążących we krwi obwodowej, 
• testy molekularne – szczególnie istotne przy występowaniu alergii krzyżowych. Umożliwiają one określenie, który alergen jest pierwotną przyczyną występowania objawów. Pomaga również przy podejmowaniu immunoterapii swoistej.

Należy pamiętać, że wyniki uzyskane z testów skórnych i badań sIgE z krwi mogą się różnić. Może to wynikać z różnego składu wyciągów alergenowych oraz z faktu, że sIgE częściej lokalizują się w tkankach niż we krwi. Różnice mogą też być związane z wiekiem pacjenta (częściej ujemne wyniki testów skórnych u małych dzieci) czy rodzajem alergenu.

Diagnostyka alergii u niemowląt podlega pewnym ograniczeniom, a mianowicie badanie poziomu przeciwciał IgE jest przeprowadzane powyżej 6. miesiąca życia, kiedy organizm dziecka jest w stanie produkować odpowiedni ich poziom. Testy skórne zazwyczaj przeprowadza się u dzieci powyżej 3. roku życia ze względu na odpowiedni poziom reaktywności skóry oraz współpracę dziecka przy badaniu.

Alergia na brzozę – czy mija z wiekiem?

Alergia wziewna niestety zwykle nie ustępuje wraz z wiekiem. Jej objawy mogą jedynie ustępować po usunięciu alergenu z otoczenia – np. wraz z końcem okresu pylenia brzozy.

Alergia na brzozę – leczenie

• Farmakologiczne – stosowanie leków łagodzących, eliminujących objawy: leków przeciwhistaminowych, sterydów czy kromonów, które zapobiegają obrzękowi, skurczowi, oskrzeli, kichaniu.
• Immunoterapia alergenowa (odczulanie) – jej zaletą jest długoterminowy efekt utrzymujący się po zaprzestaniu terapii. Polega na wytworzeniu tolerancji na określany alergen podawany w stopniowo wzrastających dawkach. Droga podania może być iniekcyjna (w zastrzyku) lub podjęzykowa. Pierwszy etap to okres wstępny, w czasie, którego przez pierwsze 3 miesiące pacjent otrzymuje co tydzień stopniowo zwiększającą się dawkę alergenu. Następnie co 4-6 tygodni podawana jest dawka podtrzymująca.
• Unikanie alergenu – nie jest proste w sezonie pylenia. Można jedynie zmniejszyć stężenie pyłków w powietrzu, którym oddychamy poprzez:
  • unikanie otwierania okien w okresie intensywnego pylenia,
  • stosowanie oczyszczacze powietrza,
  • zakładanie okularów przeciwsłonecznych (ograniczają kontakt spojówek oczu z pyłkami),
  • spacer po deszczu oraz w dni, gdy stężenie pyłku jest najniższe,
  • obserwowanie kalendarza pyleń i komunikatów dla alergików,
  • unikanie produktów reagujących krzyżowo.
• Chorzy z ryzykiem wystąpienia ciężkiej reakcji alergicznej, czyli wstrząsu anafilaktycznego powinni nosić ze sobą ampułkostrzykawkę z epinefryną.

Mgr Renata Grzelik