Alergia pokarmowa. Jak ją rozpoznać?

Dotyka około 40 % ludzi. Może być dziedziczna. Często ujawnia się w dzieciństwie, ale może wystąpić również u dorosłego i seniora. Alergia pokarmowa – bo o niej mowa – może powodować takie objawy jak pokrzywka, wymioty czy duszność po posiłku. Sprawdź, jak wygląda prawidłowa diagnostyka i kiedy reakcja wymaga natychmiastowej pomocy.

Czym jest alergia pokarmowa?

Alergia pokarmowa jest nieprawidłową reakcją układu odpornościowego na składnik jedzenia, najczęściej określone białko. W postaci IgE-zależnej objawy występują zwykle od kilku minut do około dwóch godzin. Istnieją też alergie niezależne od IgE i postacie mieszane, w których dolegliwości mogą pojawić się później.

Dodatni wynik testu IgE wskazuje, że układ odpornościowy rozpoznaje daną substancję, ale o rozpoznaniu uczulenia decyduje związek wyniku z objawami. Zdarza się, że osoba ma dodatni wynik badania, a mimo to bez dolegliwości spożywa dany produkt.

Dlaczego rozwija się alergia pokarmowa? Przyczyny

Alergia pokarmowa to stan, w którym układ odpornościowy błędnie uznaje białko pokarmowe za zagrożenie. Znaczenie mają predyspozycje genetyczne, stan bariery skórnej oraz czynniki środowiskowe.

Ryzyko zwiększają m.in. atopowe zapalenie skóry (AZS), inne choroby alergiczne i obciążenie rodzinne. Dziecko rodzica z alergią nie musi być jednak uczulone na te same produkty.

Jakie pokarmy najczęściej wywołują alergię?

Reakcję alergiczną może wywołać niemal każdy rodzaj pokarmu. Najczęściej są to: mleko krowie, jaja, orzeszki ziemne, inne rodzaje orzechów, pszenica, soja, ryby, skorupiaki, mięczaki i sezam.

W Unii Europejskiej na etykietach obowiązkowo wyróżnia się 14 grup alergenów. Trzeba jednak sprawdzać cały skład, ponieważ reakcję mogą wywołać również produkty spoza tej listy. Informacja o alergenach musi być dostępna także w restauracjach i innych miejscach oferujących żywność bez opakowania.

Jakie są objawy alergii pokarmowej?

Objawy alergii IgE-zależnej zwykle pojawiają się szybko i mogą obejmować jeden lub kilka układów:

• skórę: pokrzywkę, świąd, zaczerwienienie i obrzęk twarzy,
• jamę ustną i gardło: pieczenie języka, chrypkę lub zaciskanie gardła,
• przewód pokarmowy: ból brzucha, nudności, wymioty lub biegunka,
• układ oddechowy: kaszel, świsty, duszność i trudność w oddychaniu,
• układ krążenia: zawroty głowy, omdlenia, spadek ciśnienia i silne osłabienie.

Reakcje niezależne od IgE mogą powodować m.in. przewlekłe wymioty, biegunkę, krew lub śluz w stolcu. Takie objawy wymagają konsultacji, ale nie powinny prowadzić do samodzielnego wykluczania kolejnych produktów.

Alergia pokarmowa u dziecka i dorosłego

U niemowlęcia uwagę zwracają objawy powtarzające się po konkretnym pokarmie. Kolki, ulewanie, zmiany skórne, krew lub śluz w stolcu nie potwierdzają jednak samodzielnie alergii. Warto zapisać czas posiłku, ilość produktu i przebieg reakcji, a obserwacje omówić z pediatrą.

Alergia może ujawnić się także u dorosłego. Świąd ust po surowych owocach lub warzywach bywa objawem zespołu pyłkowo-pokarmowego. Jest on związany z podobieństwem białek obecnych w pyłkach roślin i określonych pokarmach.

Więcej: Objawy alergii pokarmowej u dorosłych, dzieci i niemowląt.

Jakie są różnice między alergią a nietolerancją pokarmową?

Alergia pokarmowa to reakcja układu odpornościowego na określony składnik żywności. Natomiast nietolerancja pokarmowa zazwyczaj nie ma podłoża immunologicznego, a nasilenie dolegliwości często zależy od ilości spożytego produktu. Najczęściej powoduje wzdęcia, gazy, ból brzucha lub biegunkę, ale nie prowadzi do anafilaksji.

Przykładem jest nietolerancja laktozy, która wynika z niedoboru enzymu laktazy i nie jest tym samym co alergia na białka mleka. Produkt bez laktozy nadal może zawierać białka wywołujące reakcję alergiczną, dlatego określenia „bez laktozy” i „bez mleka” nie są równoznaczne.

Zobacz także: Częsty ból brzucha u dziecka – alergia czy nietolerancja pokarmowa?

Kiedy alergia pokarmowa jest groźna?

Najcięższą reakcją jest anafilaksja. Może rozwinąć się nagle, a zmiany skórne nie zawsze występują.

Natychmiastowej pomocy wymagają:

• duszność, świsty, chrypka lub narastający obrzęk języka i gardła,
• omdlenie, splątanie, znaczne osłabienie albo objawy spadku ciśnienia,
• szybka reakcja obejmująca kilka układów, np. skórę wraz z dusznością lub wymiotami,
• powtarzające się wymioty,
• bladość skóry i wiotkość mięśni,
• gwałtowne pogorszenie po zjedzeniu znanego alergenu.

Osoba, której lekarz przepisał automatyczny wstrzykiwacz z adrenaliną, powinna użyć go zgodnie z planem postępowania i wezwać pomoc pod numerem 112. Leki przeciwhistaminowe mogą zmniejszyć świąd lub pokrzywkę, ale nie zastępują adrenaliny. Jest ona lekiem pierwszego wyboru w anafilaksji.

Jak diagnozuje się alergię pokarmową?

Diagnostyka zaczyna się od wywiadu dotyczącego podejrzanego produktu, jego ilości, czasu pojawienia się objawów i powtarzalności reakcji. Pomocny bywa dzienniczek żywieniowo-objawowy.

Przy podejrzeniu alergii IgE-zależnej wykonuje się punktowe testy skórne lub oznacza swoiste IgE we krwi. Zakres badań powinien wynikać z wywiadu. Szerszy panel molekularny, oceniający IgE wobec poszczególnych białek, może pomóc przy złożonych objawach i reakcjach krzyżowych.

W alergii niezależnej od IgE rozpoznanie może opierać się na czasowym wykluczeniu podejrzanego produktu, ocenie poprawy i zaplanowanym ponownym wprowadzeniu pokarmu. Także ten proces powinien odbywać się według zaleceń lekarza.

Zobacz także: Test ALEX 2 – molekularna diagnostyka alergii IgE-zależnej z konsultacją diagnosty laboratoryjnego

Jak leczy się alergię pokarmową?

Podstawą jest unikanie potwierdzonego alergenu, edukacja i przygotowany z lekarzem plan postępowania. Osoba zagrożona anafilaksją powinna mieć dostęp do autowstrzykiwacza z adrenaliną i wiedzieć, jak go użyć.

Leki przeciwhistaminowe mogą łagodzić część objawów skórnych, ale nie chronią przed anafilaksją. Nie ma też leku, który można przyjąć przed posiłkiem, aby bezpiecznie zjeść uczulający produkt.

Immunoterapia i leczenie biologiczne

Doustna immunoterapia polega na regularnym podawaniu rosnących ilości alergenu. Jej celem jest podniesienie progu reakcji, a nie umożliwienie swobodnego jedzenia produktu. Tego rodzaju leczenie powinien prowadzić doświadczony ośrodek przygotowany do postępowania w razie anafilaksji.

Aktualne wytyczne EAACI zalecają tę metodę dzieciom i nastolatkom z alergią na orzeszki ziemne, a w wybranych sytuacjach sugerują ją również przy alergii na mleko lub jajo. [1]

Sprawdź: Panel pokarmowy – 20 alergenów i CCD

Dieta eliminacyjna – najważniejsze zasady

Dieta eliminacyjna powinna usuwać wyłącznie potwierdzony alergen i nadal dostarczać odpowiedniej ilości energii oraz składników odżywczych. Szczególnej uwagi wymagają dzieci i osoby wykluczające kilka grup produktów.

Napój roślinny nie zawsze ma wartość odżywczą zbliżoną do mleka, a u niemowlęcia nie zastępuje mieszanki leczniczej zaleconej przez lekarza. Przy wielu eliminacjach pomocna jest konsultacja z dietetykiem klinicznym.

W przygotowywaniu posiłków ważne są:

• sprawdzanie etykiet przy każdym zakupie, ponieważ skład może się zmieniać,
• używanie czystych naczyń i powierzchni, aby alergen nie został przypadkowo przeniesiony,
• oddzielne przechowywanie produktów z alergenami, gdy jedzą je inni domownicy,
• pytanie o skład i sposób przygotowania dania poza domem;
• przekazanie planu postępowania opiekunom dziecka i szkole.

Określenia „wegański”, „bez laktozy” albo „bez glutenu” nie gwarantują bezpieczeństwa przy każdej alergii. Bezpieczny produkt to taki, który nie zawiera alergenu istotnego dla konkretnej osoby ani nie miał z nim przypadkowego kontaktu.

Pytania i odpowiedzi

Czy alergia pokarmowa może z czasem ustąpić?

Tak. Dzieci częściej nabywają tolerancję na mleko lub jajo, natomiast alergie na orzeszki ziemne, orzechy, ryby i skorupiaki częściej trwają dłużej. Ponowne wprowadzenie produktu powinien zaplanować alergolog, nie należy sprawdzać tolerancji samodzielnie.

Czy suplementy, probiotyki lub zioła wspomagają leczenie?

Nie ma suplementu, probiotyku ani preparatu ziołowego, który leczy alergię lub chroni przed anafilaksją. Uzupełnienie witamin i składników mineralnych jest potrzebne przy stwierdzonym niedoborze albo ryzyku wynikającym z diety eliminacyjnej. Nie zastępuje jednak leczenia i planu awaryjnego.

Czy obróbka termiczna niszczy alergen?

Nie zawsze. Część dzieci toleruje mleko lub jajo po długim pieczeniu, ale inne reagują również na taką postać. Z kolei prażenie niektórych orzechów i nasion może zwiększać działanie uczulające ich białek. Sprawdzanie tolerancji powinno odbywać się według planu alergologa.

Jakie są najczęstsze błędy w postępowaniu przy alergii pokarmowej?

Błędem jest z pewnością eliminowanie wielu produktów bez rozpoznania, opieranie diagnozy wyłącznie na dodatnim teście, wykonywanie prowokacji w domu, pomijanie ryzyka przypadkowego przeniesienia alergenu oraz zastępowanie adrenaliny lekiem przeciwhistaminowym podczas anafilaksji.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem alergii?

Pierwszej oceny może dokonać lekarz podstawowej opieki zdrowotnej lub pediatra, a dalszą diagnostykę prowadzi alergolog.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela