Czy suplementy szkodzą wątrobie? Sprawdź, kiedy warto uważać

W 2022 roku ponad ¾ Polaków kupiło przynajmniej jeden suplement diety. Rosnąca popularność dostępnych bez recepty preparatów witaminowych czy ziołowych nieuchronnie wiąże się z większym ryzykiem potencjalnych działań niepożądanych. Podstawowym narządem, który może odczuć toksyczny wpływ dostarczanych w ten sposób składników, jest wątroba, do której trafiają one w pierwszej kolejności. Jeśli suplement diety zawiera zanieczyszczenia czy toksyny, lub przyjmiemy zbyt dużą dawkę danej substancji, to właśnie do niej należy neutralizacja zagrożenia.

Rola wątroby w metabolizmie suplementów diety

Wątroba pełni kluczową funkcję w przetwarzaniu i usuwaniu substancji wprowadzanych do organizmu. Związki przyjmowane wraz z jedzeniem, lekami czy suplementami diety trafiają do niej bezpośrednio z układu pokarmowego. Tam podlegają wstępnemu filtrowaniu i przetworzeniu, zanim zostaną dopuszczone do reszty krwiobiegu. Dzięki temu wątroba może ograniczyć ilość substancji czynnych docierających do innych organów, ale jednocześnie jest narażona na ich najwyższe stężenie.

Jedną z ważniejszych funkcji tego narządu jest produkcja albumin – to białka transportujące w organizmie wiele składników suplementów, które w takim połączeniu są nieaktywne.  Jeśli w wyniku uszkodzenia synteza albumin spada, w krwiobiegu krąży więcej „wolnych” i aktywnych cząsteczek, co może gwałtownie nasilić skutki uboczne i toksyczność przyjmowanych preparatów. Ponadto wątroba przetwarza substancje tak, aby mogły zostać bezpiecznie usunięte, często we współpracy z nerkami. Jeśli proces ten jest spowolniony z powodu choroby, składniki suplementów mogą zalegać w organizmie dłużej niż powinny.

Niewydolność lub uszkodzenie wątroby prowadzi do błędnego koła – narząd nie jest w stanie efektywnie metabolizować suplementów, co prowadzi do ich kumulacji w organizmie, nasilenia działań niepożądanych, a w konsekwencji do dalszego niszczenia hepatocytów.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Czy suplementy diety mogą uszkadzać wątrobę?

Tak – składniki zarówno leków, jak i suplementów diety mogą powodować uszkodzenie wątroby, prowadzące do tzw. polekowego lub toksycznego zapalenia wątroby. Co ciekawe, ok. 20% wszystkich przypadków tego schorzenia jest wywołane właśnie przez suplementy diety i preparaty ziołowe.

Spektrum potencjalnych uszkodzeń jest szerokie – od bezobjawowego podwyższenia parametrów w badaniach krwi, przez ostre zapalenie, aż po masywną martwicę tkanki lub całkowitą niewydolność narządu, która może wymagać przeszczepu lub zakończyć się śmiercią. Niestety pacjenci często nie informują lekarzy o przyjmowanych preparatach bez recepty, uznając je za niegroźne i niezwiązane z problemem, co może drastycznie opóźnić postawienie diagnozy. Suplementy diety mogą powodować te uszkodzenia z kilku powodów:

• brak rygorystycznej kontroli składu – w przeciwieństwie do leków, suplementy są prawnie kwalifikowane jako żywność. Producenci nie muszą przedstawiać dowodów na ich skuteczność ani bezpieczeństwo przed wprowadzeniem ich do obrotu,
• zanieczyszczenia – na rynku zdarzają się produkty zanieczyszczone metalami ciężkimi, pestycydami lub pleśnią,
• skład niezgodny z etykietą – preparaty pochodzące z niepewnych źródeł (np. sklepów internetowych) mogą zawierać nielegalne domieszki silnych leków syntetycznych, niewymienionych na etykiecie,
• nieprzewidywalne interakcje – suplementy diety często zawierają bogate mieszanki ekstraktów ziołowych, witamin czy enzymów, których wspólne oddziaływanie na organizm (zwłaszcza komórki wątroby) nie zostało przebadane. Mogą też wpływać na działanie stosowanych jednocześnie leków, np. nasilając ich skutki uboczne.

Które suplementy najczęściej są związane z uszkodzeniem wątroby?

Większość suplementów diety stosowanych zgodnie z zaleceniami nie powoduje uszkodzenia wątroby. Problem pojawia się jednak w przypadku niektórych składników, bardzo wysokich dawek lub preparatów o niezweryfikowanym składzie. Grupy produktów, które są szczególnie często wiązane z hepatotoksycznością, to:

• suplementy dla sportowców i osób budujących masę mięśniową – niektóre mogą zawierać niedozwolone, niewymienione w składzie substancje, przede wszystkim sterydy anaboliczno-androgenne, czyli syntetyczne pochodne testosteronu,
• preparaty wspomagające odchudzanie – zwykle obecne są w nich liczne ekstrakty roślinne, kofeinę oraz inne substancje aktywne, które mają przyspieszać spalanie tłuszczu i redukcję masy ciała. W przypadku wystąpienia działań niepożądanych ustalenie, który składnik odpowiada za uszkodzenie wątroby, bywa bardzo trudne,
• ekstrakt z zielonej herbaty – jest popularnym składnikiem m.in. suplementów odchudzających. Zawiera znacznie wyższe stężenia katechin niż klasyczny napar. U niektórych osób wysokie dawki mogą prowadzić do ostrego uszkodzenia wątroby,
• wysokie dawki witamin – szczególnie niebezpieczna jest witamina A, której długotrwałe stosowanie w bardzo wysokich dawkach może prowadzić do włóknienia, nadciśnienia wrotnego, a nawet marskości wątroby.

Zioła o potencjale hepatotoksycznym

Wbrew powszechnemu przekonaniu, że produkty ziołowe są całkowicie bezpieczne, wiele roślin zawiera związki silnie toksyczne. Dla wątroby szczególnie niebezpieczne mogą być:

• glistnik jaskółcze ziele – jest tradycyjnie stosowany przy dolegliwościach przewodu pokarmowego i dróg żółciowych,
• aloes – obecny w suplementach wspomagających trawienie, odchudzanie i wypróżnianie,
• ashwagandha – to adaptogen, czyli roślina wspierająca organizm w walce ze stresem,
• zioła zawierające alkaloidy pirolizydynowe, np. żywokost lekarski czy podbiał pospolity – związki te mogą uszkadzać naczynia krwionośne wątroby i prowadzić do rozwoju choroby zarostowej żył wątrobowych (zespołu okluzji zatokowej).

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku preparatów zawierających wiele składników roślinnych, zwłaszcza importowanych spoza Unii Europejskiej, np. mieszanek ziół ajurwedyjskich. W niektórych przypadkach stwierdzano zanieczyszczenia, błędną identyfikację surowców lub obecność substancji niewymienionych na etykiecie, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych, w tym uszkodzenia wątroby.

Jakie objawy mogą świadczyć o uszkodzeniu wątroby przez suplementy?

Toksyczne i polekowe uszkodzenie wątroby początkowo mogą przebiegać bezobjawowo. Jedynym sygnałem bywają wówczas pogorszone wyniki prób wątrobowych:

• bilirubiny,
• aminotransferazy alaninowej (ALT),
• aminotransferazy asparginianowej (AST),
• enzymów związanych z nabłonkiem dróg żółciowych – fosfatazy zasadowej (ALP) i gamma-glutamylotranspeptydazy (GGTP).

W miarę postępu zapalenia mogą pojawić się widoczne objawy, takie jak:

• zażółcenie skóry i białek oczu spowodowane wysokim poziomem bilirubiny,
• ciemny kolor moczu,
• uporczywy świąd skóry,
• przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
• brak apetytu,
• nudności i wymioty,
• ból i dyskomfort w nadbrzuszu po prawej stronie.

W skrajnych przypadkach dochodzi do encefalopatii wątrobowej – zaburzeń pracy mózgu (zmiany nastroju, splątanie) wynikających z faktu, że niewydolna wątroba nie usuwa toksyn z krwi.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność podczas suplementacji?

Ryzyko uszkodzenia wątroby przez suplementy dotyczy każdego, ale niektóre osoby są narażone na poważniejsze konsekwencje. Należą do nich:

• pacjenci z chorobami wątroby – uszkodzony narząd ma mniejszą zdolność metabolizmu substancji aktywnych,
• chorzy stosujący regularnie leki na receptę – przyjmowanie suplementów równolegle z farmakoterapią stwarza wysokie ryzyko interakcji, które mogą nasilać toksyczność leków lub osłabiać ich działanie,
• seniorzy oraz osoby z predyspozycjami genetycznymi – czynniki takie jak wiek, ogólny stan zdrowia czy choroby przewlekłe zmieniają wydajność wątroby. Ponadto niektóre osoby są genetycznie bardziej podatne na agresywne reakcje zapalne pod wpływem konkretnych substancji (np. sterydów),
• sportowcy i osoby odchudzające się – suplementy skierowane do tych grup najczęściej wywołują uszkodzenia wątroby.

Jak bezpiecznie stosować suplementy, aby chronić wątrobę?

Aby zminimalizować ryzyko uszkodzenia wątroby, podczas suplementacji warto przestrzegać kilku istotnych zasad bezpieczeństwa:

• stosowanie się do zalecanych dawek – ich przekraczanie znacznie zwiększa toksyczność substancji. Dotyczy to zwłaszcza witaminy A, ale także składników ziołowych,
• kupowanie suplementów diety z wiarygodnych źródeł – preparaty dostępne w aptekach są dopuszczone do obrotu na terenie Polski i muszą spełniać wymogi jakościowe określane przez Unię Europejską. Suplementy pochodzące z niesprawdzonych sklepów internetowych mogą być sprowadzane w sposób niemożliwy do zweryfikowania, zanieczyszczone lub sfałszowane,
• informowanie lekarza o przyjmowanych suplementach – to istotne zwłaszcza u pacjentów z chorobami przewlekłymi. Specjalista musi wiedzieć o wszystkich stosowanych preparatach, aby ocenić ryzyko interakcji i prawidłowo zinterpretować wyniki badań krwi,
• sensowna suplementacja – powinna uzupełniać stwierdzone niedobory i być poprzedzona odpowiednimi badaniami,
• unikanie jednoczesnego stosowania alkoholu i suplementów – etanol obciąża wątrobę i drastycznie zwiększa hepatotoksyczność przyjmowanych preparatów.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz