Czym jest fawizm? Jakie są objawy? 

Fawizm (choroba bobowa) jest chorobą genetyczną, występującą u osób z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD), najczęściej po spożyciu bobu lub ekspozycji na inne czynniki oksydacyjne. Choroba dziedziczona jest w sposób sprzężony z chromosomem X i prowadzi do zwiększonej podatności erytrocytów na uszkodzenie. Objawy obejmują nagłe osłabienie, żółtaczkę, ciemne zabarwienie moczu oraz niedokrwistość hemolityczną. Leczenie polega na eliminacji czynnika wyzwalającego i postępowaniu objawowym. W poniższym artykule wyjaśniamy czym jest fawizm oraz jakie są objawy choroby bobowej.

Czym jest fawizm?

Fawizm jest jednostką chorobową występującą u osób z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD). Nazwa wywodzi się od spożycia bobu (Vicia faba), który u osób predysponowanych może wywołać hemolizę. Z medycznego punktu widzenia fawizm jest kliniczną manifestacją niedoboru G6PD pod wpływem czynnika oksydacyjnego.

Fawizm występuje najczęściej u chłopców i mężczyzn, ponieważ niedobór G6PD jest dziedziczony w sposób sprzężony z chromosomem X. Kobiety mogą być bezobjawowymi nosicielkami lub – w przypadku homozygotyczności – wykazywać objawy kliniczne.

Przyczyny fawizmu

Podstawową przyczyną fawizmu jest niedobór dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej wynikający z mutacji w genie G6PD zlokalizowanym na chromosomie Xq28. Opisano ponad 200 wariantów genetycznych tego genu, różniących się stopniem redukcji aktywności enzymatycznej oraz ciężkością fenotypu klinicznego.

Erytrocyty są szczególnie podatne na niedobór G6PD, ponieważ są zależne od szlaku pentozofosforanowego jako źródła NADPH. NADPH jest niezbędny do utrzymania zredukowanej postaci glutationu, który neutralizuje reaktywne formy tlenu. W warunkach stresu oksydacyjnego, takiego jak infekcja, przyjęcie określonych leków lub spożycie bobu, dochodzi do akumulacji wolnych rodników, uszkodzenia błony erytrocytu i hemolizy.

Bób zawiera związki oksydacyjne, w tym wicynę i konwicynę, które w organizmie przekształcają się w reaktywne metabolity. U osób z niedoborem G6PD spożycie bobu może wywołać gwałtowny kryzys hemolityczny. Oprócz bobu hemolizę mogą wywoływać niektóre leki (np. sulfonamidy, dapson, niektóre leki przeciwmalaryczne), infekcje bakteryjne i wirusowe oraz inne czynniki zwiększające stres oksydacyjny.

Objawy fawizmu

Objawy fawizmu pojawiają się zwykle w ciągu kilku godzin do kilku dni po ekspozycji na czynnik wyzwalający. Przebieg może być od łagodnego do ciężkiego, a nasilenie objawów zależy od wariantu genetycznego niedoboru oraz intensywności ekspozycji.

Typowe objawy obejmują nagłe osłabienie, bladość skóry, zawroty głowy, duszność oraz tachykardię. Charakterystycznym objawem jest żółtaczka wynikająca z nadmiernego rozpadu erytrocytów i wzrostu stężenia bilirubiny niesprzężonej. U pacjentów często obserwuje się ciemne, brunatne zabarwienie moczu (hemoglobinuria) będące skutkiem wydalania hemoglobiny.

W badaniach laboratoryjnych stwierdza się m.in. wzrost poziomu retikulocytów, podwyższone stężenie bilirubiny niesprzężonej oraz zwiększoną aktywność dehydrogenazy mleczanowej. 

Diagnostyka i leczenie fawizmu

Rozpoznanie fawizmu opiera się na wywiadzie klinicznym wskazującym na niedawną ekspozycję na bób lub inny czynnik oksydacyjny oraz na potwierdzeniu niedoboru G6PD w badaniach enzymatycznych.

Podstawowym testem diagnostycznym jest oznaczenie aktywności enzymu G6PD w erytrocytach. Badanie to należy wykonywać po ustąpieniu ostrej fazy hemolizy, ponieważ w okresie kryzysu obecność młodych krwinek (retikulocytów) może fałszywie zawyżać aktywność enzymu.

W diagnostyce molekularnej możliwe jest wykrycie konkretnego wariantu genu G6PD, co ma znaczenie w poradnictwie genetycznym oraz w populacjach wysokiego ryzyka.

W różnicowaniu należy uwzględnić inne przyczyny hemolizy, w tym autoimmunologiczną niedokrwistość hemolityczną, talasemię, sferocytozę wrodzoną oraz niedobory innych enzymów erytrocytarnych.

Leczenie fawizmu polega przede wszystkim na eliminacji czynnika wyzwalającego oraz leczeniu objawowym. W łagodnych przypadkach wystarczające jest nawodnienie i obserwacja. W ciężkich kryzysach hemolitycznych konieczne może być przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych.

Istotne znaczenie ma monitorowanie funkcji nerek i odpowiednie nawodnienie w celu zapobiegania ostrej niewydolności nerek. U noworodków z ciężką hiperbilirubinemią może być konieczna fototerapia lub wymienna transfuzja krwi.

Kluczowym elementem postępowania jest edukacja pacjenta i jego rodziny w zakresie unikania czynników wywołujących hemolizę, w tym spożycia bobu i stosowania określonych leków.