Czym jest gruczolakowłókniak piersi? Jak go rozpoznać?

Gruczolakowłókniak piersi, w języku łacińskim określany jako fibroadenoma jest bezbolesnym, występującym najczęściej jednostronnie, litym, niewypełnionym płynem guzem o regularnych brzegach, który zaliczany jest do nowotworów niezłośliwych. Zmiany te zaliczane są do guzów nabłonkowo-łącznotkankowych, powstających w wyniki rozrostu tkanki gruczołowej i włóknistej. Czy wiemy o nim więcej?

Gróczolakowłókniak piersi – kogo dotyczy?

U około 70% pacjentek stwierdza się występowanie pojedynczych guzków, jednak istnieją opisy przypadków, w których stwierdzono obecność wielu zmian w jednej lub obu piersiach. W chwili wykrycia gruczolakowłókniaki mają zazwyczaj rozmiar od 2 do 3 cm, chociaż zdarzają się przypadki guzów znacznie większych. W odróżnieniu od raka piersi, który może rozwinąć się także u mężczyzn (rak piersi diagnozowany u mężczyzn stanowi od 1% do 2% wszystkich rozpoznawanych przypadków raka piersi), gruczolakowłókniaki diagnozowane są niemal wyłącznie u kobiet, co związane jest z patomechanizmem rozwoju tych zmian.  Gruczolakowłókniaki rozwijają się pod wpływem hormonów płciowych, głównie estrogenów, z tkanki gruczołowej piersi, która u kobiet (w odróżnieniu od mężczyzn) jest dobrze wykształcona. 

Chociaż gruczolakowłókniaki mogą rozwinąć się w każdym wieku, zmiany te wykrywane są najczęściej u młodych kobiet w wieku od 15 do 35 lat. Jednocześnie, w związku ze zmianami hormonalnymi, jakie zachodzą w organizmie kobiety w okresie klimakterium, gruczolakowłókniaki obkurczają się po menopauzie i dlatego też rzadziej diagnozowane są u kobiet w wieku pomenopauzalnym. 

Gruczolakowłókniak piersi – przyczyny

Chociaż gruczolakowłókniaki są najpowszechniej rozpoznawanymi niezłośliwymi zmianami piersi, ich etiologia pozostaje nie w pełni wyjaśniona. Szacuje się, że fibroadenoma wykrywana jest u około 10% kobiet w ciągu ich życia. Najczęściej wskazywaną przyczyną rozwoju tych zmian jest podłoże hormonalne i zwiększona wrażliwość tkanki gruczołowej piersi na żeński hormon płciowy – estrogen. Hipotezę o hormonozależnym podłożu fibroadenomy potwierdza fakt, że gruczolakowłókniaki zazwyczaj rozwijają się u młodych kobiet, kiedy to pod wpływem burzy hormonalnej towarzyszącej dojrzewaniu płciowemu dochodzi do wykształcenia trzeciorzędowych cech płciowych, w tym rozwoju piersi. Ponadto, rozmiar gruczolakowłókniaków zwiększa się w czasie trwania ciąży i karmienia piersią. Jest to związane z faktem, że gruczolakowłókniaki rozwijają się z komórek tkanki łącznej podścieliska i nabłonka, które posiadają receptory zarówno dla estrogenu, jak i progesteronu, a wrażliwość hormonalna powoduje nadmierną proliferację tkanki łącznej piersi. Ponadto, rozmiar gruczolakowłókniaków zmniejsza się w okresie przekwitania, a sama częstość występowania tych zmian zmniejsza się wraz z wiekiem. Z drugiej jednak strony, częstość występowania gruczolakowłókniaków wśród kobiet stosujących doustną antykoncepcję hormonalną jest większa w porównaniu do populacji ogólnej.

Najczęściej występującym typem fibroadenomy jest gruczolakowłókniak prosty, który nie stanowi istotnego zagrożenia dla zdrowia, a sam guz zbudowany jest z tkanki włóknistej i gruczołowej. Z kolei gruczolakowłókniaki złożone poza tkanką włóknistą i gruczołową zbudowane są także z innych tkanek piersi. U młodych dziewcząt najczęściej rozwijają się tzw. gruczolakowłókniaki młodzieńcze.

Gruczolakowłókniak piersi – objawy

Fibroadenoma najczęściej rozwija się w górnym zewnętrznym kwadrancie piersi. W badaniu fizykalnym gruczolakowłókniaki wyczuwalne są jako dobrze odgraniczone guzki o regularnych brzegach i średnicy do około 2 – 3 cm. Cechą charakterystyczną gruczolakowłókniaków, związaną z ich wrażliwością na hormony płciowe jest możliwa zmiana rozmiaru guza w trakcie cyklu miesiączkowego. W większości przypadków stwierdza się obecność pojedynczej zmiany, której nie towarzyszą dolegliwości bólowe.

Gruczolakowłókniak piersi – czy może być złośliwy?

Obecność gruczolakowłokniaków bezpośrednio nie zwiększa ryzyka zachorowania na raka piersi, jednak w przypadku zmian proliferacyjnych czy gruczolakowłókniaków złożonych oraz obciążenia rodzinnego, ryzyko rozwoju zmian złośliwych zmian nowotworowych jest nieznacznie większe. W literaturze medycznej odnaleźć można opisy przypadków pacjentek, u których w trakcie długookresowej obserwacji fibroadenomy wykryto zmiany złośliwe we wczesnym stadium, które to rozwijały się w obrębie lub bezpośrednim sąsiedztwie gruczolakowłókniaka. W tym kontekście należy podkreślić, że wczesne rozpoznanie raka piersi rozwijającego się w obrębie lub w pobliżu gruczolakowłókniaka jest trudne i stanowi swoiste wyzwanie diagnostyczne. Ponadto, obecność fibroadenomy potencjalnie opóźnia wczesne wykrycie raka piersi, a u wielu pacjentek zmiany złośliwe zostają zdiagnozowane dopiero po zauważalnym powiększeniu rozmiarów guza, co bezpośrednio wpływa na skuteczność wprowadzonego leczenia i rokowania.

Gruczolakowłókniak piersi – diagnostyka i leczenie

W przypadku zauważenia niepokojących zmian w piersi należy skontaktować się z lekarzem ginekologiem, który po zebraniu szczegółowego wywiadu i przeprowadzaniu badaniu fizykalnego najpewniej zaleci wykonanie dodatkowych badań diagnostycznych takich jak:

• badanie ultrasonograficzne piersi 
• czy mammografia. 

Badanie USG jest dostępną metodą diagnostyczną, która z dużym prawdopodobieństwa pozwala lekarzowi ocenić charakter zmiany i odróżnić zmiany torbielowate od guzów litych, dlatego też wykorzystywana jest w przypadku podejrzenia gruczolakowłókniaków piersi u kobiet poniżej 35-go roku życia. W badaniu ultrasonograficznym gruczolakowłókniak jest zazwyczaj widoczny jako dobrze odgraniczona, okrągła lub owalna masa o zasadniczo jednorodnej hipoechogeniczności. W razie konieczności można wykonać biopsję małoinwazyjną za pomocą biopsji gruboigłowej. Z kolei w przypadku kobiet powyżej 35-go roku życia najczęściej wykorzystywanym badaniem diagnostycznym jest mammografia. Gruczolakowłókniak na mammogramie widoczny jest jako obszar o gładkich, zaokrąglonych krawędziach, wyraźnie wyodrębniony od sąsiadujących tkanek piersi. Jednak widoczny na zdjęciu obraz fibroadenomy może być zróżnicowany; począwszy od dobrze odgraniczonej, dyskretnej, owalnej masy, hipodensyjnej lub izodensyjnej tkanki gruczołowej piersi, do masy z makropłatkami lub częściowo zacienionymi brzegami. Zanikające gruczolakowłókniaki obserwowane u starszych pacjentek w wieku pomenopauzalnym mogą zawierać zwapnienia.

Gdy wyniki badań radiologicznych nie umożliwiają jednoznacznej oceny charakteru zmiany, konieczne może okazać się wykonanie biopsji pod kontrolą USG i pobranie materiału do badań histopatologicznych. Standardowo wykorzystuje się biopsję aspiracyjną cienkoigłową (BAC) lub biopsję gruboigłową piersi. W większości przypadków gruczolakowłókniaki nie wymagają leczenia, a zmiany z czasem zmniejszają się, co związane jest ze zmniejszeniem poziomu hormonów płciowych w okresie okołomenopauzalnym. Niemniej jednak, zaleca się chirurgiczne usunięcie dużych, uciskających sąsiadujące tkanki zmian, które powiększają się. Wśród bezpośrednich wskazań do interwencji chirurgicznej wymienić można: szybki wzrost guza, rozmiar zmiany przekraczający 2 cm oraz życzenie pacjentki. Z drugiej strony, gruczolakowłókniaki należą do zmian łagodnych, dlatego też wiele kobiet nie decyduje się na poddanie zabiegowi.

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza