Alergia pokarmowa u niemowlaka – jak ją rozpoznać? Jakie badania wykonać?

Alergia pokarmowa u niemowlaka należy do najczęściej diagnozowanych schorzeń we wczesnym dzieciństwie. Szacuje się, że objawy alergii pokarmowej mogą występować u około 6-8% dzieci w pierwszych latach życia. Reakcję alergiczną może wywołać każdy pokarm, jednak w przypadku dzieci za 90% alergii odpowiada jeden lub kilka z niżej wymienionych produktów: białka mleka krowiego, jaja kurze, soja, pszenica, ryby i skorupiaki, orzechy. 

Alergia pokarmowa – co to?

Układ odpornościowy niemowlaka w nieprawidłowy sposób rozpoznaje niektóre składniki pokarmowe, traktując je jako zagrożenie dla organizmu, prowadząc do uruchomienia reakcji alergicznej. Wyróżnia się dwa główne mechanizmy alergii pokarmowej:

• mechanizm IgE-zależny tzw. natychmiastowy, w którym objawy alergii pojawiają się zwykle od kilku minut do 2 godzin po spożyciu pokarmu zawierającego alergen,
• mechanizm IgE- niezależny, w którym symptomy alergii mogą wystąpić po kilku godzinach lub nawet dniach,
• mechanizm zależny i niezależny od przeciwciał IgE, czyli reakcje mieszane, łączące cechy obu procesów.

To właśnie różnorodność mechanizmów sprawia, że rozpoznanie alergii u najmłodszych dzieci bywa bardzo trudne.

Jak wygląda alergia pokarmowa u niemowlaka? Jakie są objawy?

Rodzice często zastanawiają się, jak wygląda alergia pokarmowa u niemowlaka i które symptomy powinny wzbudzić ich czujność. Objawy mogą być różnorodne i dotyczyć jednego układu lub pojawiać się jednocześnie w kilku różnych miejscach organizmu.

Niżej przedstawiona tabela prezentuje najczęściej występujące objawy manifestujące się w poszczególnych obszarach ciała.

Ważne! Jeśli u niemowlęcia nagle pojawi się obrzęk twarzy, warg lub języka, gwałtowne duszności albo wiotkość ciała, może to być objaw silnej i groźnej reakcji (tzw. anafilaksji), która wymaga natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego.

Co ciekawe, u niektórych dzieci objawy alergii pokarmowej takie jak: pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy czy wstrząs anafilaktyczny pojawiają się tylko wtedy, gdy zaraz po spożyciu alergenu następuje wysiłek fizyczny. Zjawisko to jest określane mianem anafilaksji indukowanej wysiłkiem. Z reguły alergen będący przyczyną wyżej wymienionej reakcji alergicznej jest bezpieczny dla dziecka, o ile tuż po spożyciu posiłku zawierającego substancję alergizującą pozostaje w spoczynku. Tego typu reakcję najczęściej wywołują produkty takie jak: gluten, skorupiaki czy seler.

Wysypka u niemowlaka

Dla wielu rodziców pierwszym sygnałem alarmującym i wskazującym na alergię u niemowlaka jest wysypka pojawiająca się na twarzy, policzkach, szyi lub tułowiu.

Zmiany skórne mogą przyjmować postać:

• czerwonych i szorstkich plam,
• drobnych grudek,
• pokrzywki,
• sączących się zmian zapalnych.

Warto jednak pamiętać, że nie każda wysypka oznacza alergię. Podobne objawy mogą występować podczas infekcji wirusowych, przegrzania czy podrażnienia skóry różnymi kosmetykami. Dlatego interpretacja zmian skórnych zawsze powinna odbywać się w kontekście pozostałych objawów.

Alergie pokarmowe u niemowląt

Najczęstszym czynnikiem, powodującym alergię pokarmową u niemowląt jest alergia na białka mleka krowiego, która występuje u około 1,5 – 2,8% populacji dzieci w wieku 0-2 lat. Mleko krowie zawiera kilkanaście odmiennych białek, z których kazeina stanowi komponent o najsilniejszych właściwościach uczulających. Z tego względu wprowadzanie tego produktu do diety niemowląt przed ukończeniem pierwszego roku życia jest niewskazane. U blisko 80% pacjentów w tej grupie wiekowej objawy nadwrażliwości ustępują samoistnie około 4.–5. roku życia, co wiąże się bezpośrednio z procesem dojrzewania układu trawiennego i odpornościowego.

Alergia na jaja kurze stanowi drugą co do częstości występowania alergię pokarmową u niemowląt. Głównymi komponentami odpowiedzialnymi za indukowanie reakcji alergicznej na jaja kurze są białka: owomukoid i owoalbumina. 

W ciągu ostatnich lat model rozszerzania diety niemowląt o produkty wysoce alergizujące uległ radykalnej zmianie. Wytyczne, rekomendujące opóźnianie ekspozycji na jajo kurze – szczególnie u dzieci z dodatnim wywiadem atopowym – zostały zweryfikowane przez współczesną wiedzę medyczną. 

Alergia na białka mleka krowiego u niemowląt nie obliguje do odwlekania momentu wprowadzenia jaj do diety. Rekomenduje się podanie całego jaja przy zachowaniu ostrożności i monitorowaniu, czy u pacjenta nie dochodzi do progresji lub zaostrzenia objawów chorobowych. 

Jak rozpoznać alergię pokarmową u niemowlaka?

Diagnoza alergii pokarmowej u dzieci zaczyna się od dokładnej rozmowy lekarza z rodzicami oraz analizy objawów malucha. Badania i testy medyczne są jedynie uzupełnieniem tego procesu. Pomagają one wskazać konkretny czynnik uczulający   i upewnić się, że problemem jest właśnie alergia, a nie zwykła nietolerancja pokarmowa.

Kolejnym krokiem po wywiadzie jest szczegółowe badanie przedmiotowe (fizykalne), które pozwala ocenić stan zdrowia dziecka oraz wykluczyć inne przyczyny dolegliwości. Kluczowe elementy badania lekarskiego to:

• Ocena rozwoju: lekarz sprawdza parametry antropometryczne (masę ciała i wzrost), aby wykluczyć zaburzenia rozwoju fizycznego.
• Stan powłok skórnych: ocena koloru skóry pod kątem bladości (objaw anemii) oraz poszukiwanie zmian takich jak suchość, zaczerwienienia, grudki czy złuszczenia.
• Okolica odbytu: kontrola stanu skóry w celu wykrycia ewentualnych stanów zapalnych, odparzeń lub pęknięć.
• Badanie narządów wewnętrznych: lekarz przeprowadzi również badanie przedmiotowe układu krążenia i oddechowego oraz ocenę palpacyjną jamy brzusznej, zwracając szczególną uwagę na ewentualne powiększenie wątroby i/lub śledziony

Na podstawie zebranych danych lekarz podejmuje decyzję o dalszej diagnostyce laboratoryjnej lub celowanej próbie eliminacyjnej.

W diagnostyce alergii pokarmowej nie istnieją standardowe testy, które w sposób bezwzględny potwierdzałyby obecność oraz stopień nasilenia alergii na pokarm.      

W praktyce klinicznej rozpoznanie wspomaga się następującymi badaniami:

• Punktowe testy skórne (SPT) z alergenami komercyjnymi: Polegają na aplikacji standaryzowanych kropli wyciągów alergenowych na skórę przedramienia lub pleców, a następnie ich delikatnym nakłuciu lancetem (1 mm); wynik, czyli pomiar bąbla/rumienia ocenia się po upływie 15–20 minut.
• Punktowe testy skórne typu „prick-by-prick” (z alergenami natywnymi) – procedura ta polega na wykorzystaniu naturalnego produktu spożywczego podejrzewanego o wywoływanie reakcji alergicznej. Technika badania opiera się na sekwencyjnym nakłuciu lancetem najpierw testowanego pokarmu, a następnie naskórka pacjenta. Metodę tę stosuje się najczęściej w diagnostyce nadwrażliwości na świeże owoce i warzywa, a także produkty poddane wcześniejszej obróbce termicznej (np. gotowaniu lub pieczeniu).
• Badania z krwi (oznaczenie swoistych przeciwciał IgE ) – testy laboratoryjne mierzące stężenie we krwi immunoglobulin klasy E, które są ukierunkowane przeciwko konkretnym białkom pokarmowym (np. oznaczenie IgE dla mleka krowiego, dla białek jaja kurzego, dla soi, dla pszenicy itp.)

Ważne!

Dodatnie wyniki punktowych testów skórnych lub obecność swoistych przeciwciał IgE we krwi nie świadczą o pełnoobjawowej alergii pokarmowej. Badania te mają wyłącznie charakter pomocniczy. Ostateczne rozpoznanie stawia się zawsze na podstawie całościowego obrazu klinicznego, łączącego wnikliwy wywiad, wyniki badania przedmiotowego oraz testy diagnostyczne.

Wśród badań pomocniczych wyróżniamy również:

• Diagnostyka molekularna (badanie składników alergenu): To nowoczesne badanie krwi, które nie ocenia całego pokarmu, ale jego pojedyncze, mikroskopijne cząsteczki (tzw. komponenty). Dzięki temu lekarz może przewidzieć, jak groźna dla dziecka jest dana alergia, czy grozi mu silny wstrząs anafilaktyczny oraz jak może potoczyć się próba podania pokarmu    w gabinecie. Badanie to pomaga też wykryć tzw. reakcje krzyżowe (gdy organizm myli np. pyłki drzew z owocami). Jest to jednak metoda kosztowna, dlatego zleca się ją w wyjątkowych sytuacjach – głównie u dzieci, które przeszły już w przeszłości ciężką i niebezpieczną reakcję alergiczną.

• Próba eliminacji i ekspozycji w reakcjach opóźnionych – w przypadku podejrzenia nadwrażliwości pokarmowej o mechanizmie IgE-niezależnym (opóźnionym), podstawowym narzędziem diagnostycznym jest dieta eliminacyjna stosowana przez okres około 2 tygodni. Ustąpienie objawów klinicznych w tym czasie stanowi wskazanie do przeprowadzenia kontrolowanej próby ponownego wprowadzenia (ekspozycji) podejrzanego antygenu do diety. Nawrót symptomów chorobowych w odpowiedzi na prowokację ostatecznie potwierdza rozpoznanie alergii.

• Doustna próba prowokacji pokarmowej – to badanie polega na podawaniu dziecku małych, stopniowo zwiększanych porcji testowanego pokarmu w równych odstępach czasu (np. co 30 min.). Jeśli nie pojawi się żadna reakcja alergiczną, oznacza to, że dziecko może bezpiecznie jeść dany produkt. Test ten można przeprowadzić na kilka sposobów. 

Najpopularniejsza jest próba otwarta – wtedy rodzic, dziecko i lekarz wiedzą, jakie jedzenie jest podawane. Ze względu na ryzyko wystąpienia nagłej i silnej alergii, takie prowokacje zawsze wykonuje się w szpitalu, pod okiem przygotowanego personelu medycznego.

Jak leczyć alergię pokarmową? 

Głównym i najważniejszym sposobem leczenia jest całkowite wykluczenie z jadłospisu dziecka zidentyfikowanego alergenu! Kiedy lekarz potwierdzi alergię, przepisze dietę eliminacyjną. Pomoże też zaplanować jadłospis tak, aby znalazły się w nim bezpieczne zamienniki bogate w te same wartości odżywcze i witaminy. Lekarz podpowie także, jakich innych produktów unikać ze względu na tzw. reakcje krzyżowe. Warto pamiętać, że jeśli u dziecka wykryto jedynie nietolerancję pokarmową (a nie alergię), całkowita rezygnacja z jedzenia może nie być konieczna – czasem wystarczy ograniczyć dany produkt lub inaczej go przygotować (np. ugotować). Kluczowym elementem wizyty jest też instruktaż pierwszej pomocy: lekarz dokładnie wyjaśni, co robić i jakie leki podać, jeśli dziecko przypadkowo zje alergen i dostanie nagłej, ostrej reakcji anafilaktycznej.

Podsumowanie

Alergia u niemowlaka może manifestować się różnymi, niespecyficznymi objawami na przykład: wysypką, zmianami skórnymi, problemami żołądkowo-jelitowymi oraz objawami ze strony układu oddechowego. Najczęstszymi alergenami są białka mleka krowiego oraz jaja kurze. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na dokładnie zebranym wywiadzie medycznym, obserwacji objawów, diecie eliminacyjnej i próbie prowokacji, natomiast badania laboratoryjne stanowią ważne uzupełnienie tej diagnostyki. Wczesne wykrycie alergii pozwala szybciej wdrożyć odpowiednie postępowanie i poprawić komfort życia dziecka.

Mgr Małgorzata Nalewajko