Czym jest zapalenie żył? Jak się objawia i jak można je leczyć?

Zapalenie żył to schorzenie, które może dotyczyć zarówno powierzchownych, jak i głębokich naczyń żylnych. Objawia się bólem, zaczerwienieniem oraz uczuciem ciepła wzdłuż przebiegu żyły, a w cięższych przypadkach – obrzękiem kończyny i ryzykiem powikłań zakrzepowo-zatorowych. Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie są istotne, by uniknąć groźnych następstw, takich jak zatorowość płucna czy przewlekła niewydolność żylna. Sprawdź, jak rozpoznać zapalenie żył, jakie badania wykonuje się w diagnostyce i na czym polega terapia tej przypadłości.

Czym jest zapalenie żył?

Zapalenie żył to schorzenie, w którym w ścianie naczynia żylnego rozwija się stan zapalny prowadzący do bólu, obrzęku i miejscowego zaczerwienienia. W zależności od lokalizacji i przyczyny proces ten może obejmować zarówno powierzchowne, jak i głębiej położone żyły.

Choroba ma różny przebieg – od łagodnych zmian ograniczonych do skóry, aż po ciężkie postacie z tworzeniem się zakrzepów i ryzykiem zatorowości płucnej. Ze względu na rosnącą częstość siedzącego trybu życia i zaburzeń krzepnięcia, zapalenie żył stało się jednym z istotnych problemów współczesnej medycyny naczyniowej.

Jakie są rodzaje zapalenia żył?

Najczęściej wyróżnia się dwa główne typy:

1. Zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych – dotyczy żył położonych tuż pod skórą, najczęściej kończyn dolnych.
2. Zakrzepica żył głębokich (ŻChZZ, żylna choroba zatorowo-zakrzepowa) – obejmuje duże żyły znajdujące się głębiej w kończynach. Ma poważniejsze konsekwencje, ponieważ oderwany zakrzep może przemieścić się do tętnicy płucnej, powodując zatorowość płucną, czyli stan bezpośrednio zagrażający życiu.

Oprócz postaci zakrzepowych istnieje także niezakrzepowe zapalenie żył, które może być wywołane urazem, zakażeniem lub reakcją alergiczną na leki podawane dożylnie.

Jakie mogą być przyczyny zapalenia żył?

Zapalenie żył rozwija się wskutek współdziałania trzech czynników, znanych jako triada Virchowa:

1. Uszkodzenie ściany naczynia, które może być spowodowane urazem mechanicznym, wkłuciem dożylnym, zabiegiem chirurgicznym lub stanem zapalnym.
2. Zastój krwi w żyle, typowy dla osób prowadzących siedzący tryb życia, unieruchomionych po operacjach, w ciąży lub podczas długich podróży.
3. Zwiększona krzepliwość krwi, występująca m.in. w chorobach nowotworowych, wrodzonych trombofiliach (nadkrzepliwość, stan zwiększonej skłonności krwi do krzepnięcia, który prowadzi do większego ryzyka powstawania zakrzepów), po stosowaniu antykoncepcji hormonalnej czy w odwodnieniu.

Dodatkowymi czynnikami ryzyka są: otyłość, żylaki kończyn dolnych, wiek powyżej 60 lat, palenie tytoniu oraz wcześniejsze epizody zakrzepicy.

Sprawdź również: Zespół żyły głównej górnej – objawy, przyczyny, diagnozowanie

Jak objawia się zapalenie żył powierzchownych?

W zapaleniu żył powierzchownych zmiany lokalizują się najczęściej w  przebiegu żylaków. Skóra nad chorym naczyniem staje się zaczerwieniona, napięta i bolesna, a w dotyku można wyczuć twardy, bolesny sznur odpowiadający zakrzepowi. Często pojawia się również obrzęk, uczucie ciepła i tkliwość w okolicy zmiany. Gorączka zwykle nie występuje lub jest niewielka. Objawy nasilają się przy długim staniu i ustępują po uniesieniu kończyny. W przypadku zapalenia żył po wkłuciach dożylnych – np. w obrębie ramienia – miejscowo pojawia się obrzęk i bolesność wzdłuż toru żyły, czasem z niewielkim ropnym wysiękiem w miejscu wkłucia.

Jak objawia się zapalenie żył głębokich?

W tej postaci choroby objawy są mniej swoiste, ale znacznie groźniejsze. Typowo obserwuje się: obrzęk całej kończyny, uczucie ciężkości i rozpierania, ból nasilający się przy chodzeniu lub ucisku mięśni, ocieplenie i zasinienie skóry, czasem gorączkę i przyspieszony puls. W części przypadków choroba przebiega skrycie, bez wyraźnych objawów, co zwiększa ryzyko wystąpienia zatorowości płucnej, objawiającej się nagłą dusznością, bólem w klatce piersiowej i kaszlem z krwią.

W jaki sposób diagnozuje się zapalenie żył?

Rozpoznanie zapalenia żył opiera się na dokładnym badaniu klinicznym oraz badaniach obrazowych i laboratoryjnych, które pozwalają potwierdzić obecność zakrzepu, ocenić jego rozległość i wykluczyć inne schorzenia o podobnym obrazie.

Poznaj: e-Pakiet profilaktyczny podstawowy.

Pierwszym krokiem jest ocena objawów klinicznych – lekarz zwraca uwagę na ból, zaczerwienienie, obrzęk, zwiększone ucieplenie skóry i obecność twardego sznura wzdłuż przebiegu żyły. W zapaleniu żył powierzchownych zmiany są zwykle widoczne gołym okiem, natomiast przy podejrzeniu zakrzepicy żył głębokich objawy bywają mniej charakterystyczne, dlatego konieczne jest użycie metod obrazowych.

Złotym standardem diagnostyki jest USG Dopplera żył kończyn dolnych. To nieinwazyjne, bezbolesne i powszechnie dostępne badanie. Umożliwia ocenę drożności naczyń, obecności skrzepliny oraz kierunku przepływu krwi. W trybie dopplerowskim lekarz obserwuje, czy przepływ jest zachowany – jego brak świadczy o zamknięciu światła żyły przez zakrzep. Badanie pozwala też odróżnić świeży zakrzep (miękki, podatny na ucisk) od starego, zwłókniałego, co ma znaczenie dla wyboru leczenia.

W przypadkach wątpliwych lub przy lokalizacji zmian w obrębie miednicy mniejszej wykonuje się flebografię kontrastową – badanie radiologiczne polegające na podaniu środka kontrastowego do żyły i wykonaniu serii zdjęć rentgenowskich. Umożliwia ono bardzo dokładną ocenę układu żylnego, choć obecnie jest rzadziej stosowane ze względu na dostępność ultrasonografii wysokiej rozdzielczości. Alternatywą są angiografia tomografii komputerowej (angio-TK) oraz rezonans magnetyczny (MR-flebografia), które pozwalają na trójwymiarową rekonstrukcję układu żylnego i lokalizację zakrzepu w trudno dostępnych obszarach, np. w żyle biodrowej czy głównej dolnej.

W diagnostyce laboratoryjnej podstawowym markerem procesu zakrzepowego jest oznaczenie poziomu D-dimerów – produktów rozpadu fibryny. Ich podwyższone stężenie wskazuje na aktywną koagulację i degradację skrzepu, co może sugerować obecność zakrzepicy. Należy jednak pamiętać, że wynik dodatni nie jest swoisty – podwyższone wartości mogą występować także po operacjach, w infekcjach, chorobach nowotworowych czy w ciąży. Dlatego wynik ten zawsze interpretuje się w kontekście obrazu klinicznego i badań obrazowych.

U pacjentów z nawracającymi epizodami zakrzepicy lub występującymi bez uchwytnej przyczyny wykonuje się także badania w kierunku trombofilii wrodzonej, obejmujące m.in. oznaczenie mutacji czynnika V Leiden, mutacji genu protrombiny czy poziomu białka C, białka S i antytrombiny III.

Diagnostyka różnicowa obejmuje schorzenia, które mogą dawać podobne objawy, takie jak zapalenie tkanki podskórnej (cellulitis), krwiak, uraz mięśni, torbiel Bakera czy obrzęk limfatyczny. Właściwe rozpoznanie ma istotne znaczenie, ponieważ leczenie tych chorób jest zupełnie różne.

W sytuacjach, gdy występuje gorączka lub ropny wysięk w miejscu wkłucia, lekarz może dodatkowo zlecić posiew krwi lub wydzieliny, aby potwierdzić infekcyjny charakter zapalenia żyły i dobrać odpowiedni antybiotyk.

Na czym polega leczenie zapalenia żył?

Postępowanie terapeutyczne zależy od lokalizacji i nasilenia zmian. Leczenie zapalenia żył powierzchownych najczęściej jest zachowawcze i obejmuje uniesienie kończyny i ograniczenie długotrwałego stania, zimne okłady lub miejscowe preparaty z heparyną, kompresjoterapię, czyli stosowanie pończoch uciskowych poprawiających odpływ żylny. Dodatkowo można zastosować farmakoterapię – niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ibuprofen, diklofenak) w celu zmniejszenia bólu i obrzęku. W przypadku rozległych zmian lub dużego ryzyka zakrzepicy stosuje się heparynę drobnocząsteczkową w małych dawkach, a czasem także doustne leki przeciwzakrzepowe.

Zakrzepica żył głębokich wymaga hospitalizacji i podawania pełnych dawek antykoagulantów, które zapobiegają powiększaniu się zakrzepu i jego przemieszczeniu. W niektórych sytuacjach stosuje się filtry w żyle głównej dolnej, aby zatrzymać ewentualne skrzepliny. W bardzo ciężkich przypadkach konieczne bywa chirurgiczne usunięcie zakrzepu (trombektomia). Długoterminowo pacjenci wymagają leczenia podtrzymującego i profilaktyki nawrotów poprzez regularne stosowanie kompresji, kontrolę masy ciała, aktywność fizyczną oraz unikanie długiego unieruchomienia.

Powikłania i rokowanie

Nieleczone zapalenie żył może prowadzić do poważnych konsekwencji. W postaci powierzchownej może dojść do szerzenia się zakrzepu na układ głęboki, co znacząco zwiększa ryzyko zatorowości. W dłuższej perspektywie częstym następstwem jest zespół pozakrzepowy – przewlekła niewydolność żylna objawiająca się obrzękami, bólem i przebarwieniami skóry. Rokowanie w zapaleniu żył powierzchownych jest na ogół dobre, pod warunkiem że wdroży się leczenie na wczesnym etapie. W przypadku zakrzepicy żył głębokich rokowanie zależy od rozległości zmian i skuteczności profilaktyki powikłań.

Profilaktyka zapalenia żył

Zapobieganie opiera się na utrzymaniu prawidłowego krążenia żylnego. Zaleca się:

• regularną aktywność fizyczną (spacery, pływanie, jazdę na rowerze);
• unikanie długiego siedzenia lub stania bez ruchu;
• w czasie podróży – ćwiczenia stóp i łydek oraz picie wody;
• utrzymanie prawidłowej masy ciała i rzucenie palenia;
• stosowanie pończoch uciskowych u osób z żylakami lub po przebytych epizodach zakrzepicy.

W grupach wysokiego ryzyka (np. po zabiegach operacyjnych) stosuje się profilaktyczne dawki leków przeciwzakrzepowych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zapalenie żył zawsze oznacza zakrzepicę?

Nie. W łagodnych postaciach zapalenie może przebiegać bez tworzenia zakrzepu. Jednak w większości przypadków stan zapalny sprzyja powstawaniu skrzepliny, dlatego oba procesy często współistnieją.

Jak odróżnić zapalenie żył od zwykłego bólu mięśni?

W zapaleniu żył ból lokalizuje się wzdłuż przebiegu naczynia, a skóra nad nim jest zaczerwieniona, ciepła i napięta. W przypadku bólu mięśni objawy nasilają się przy skurczu i nie towarzyszy im twardy, wyczuwalny sznur.

Czy zapalenie żył może ustąpić samoistnie?

Niekiedy drobne zapalenia żył powierzchownych ustępują samoistnie, ale zawsze wymagają obserwacji i leczenia przeciwzapalnego, aby zapobiec szerzeniu się zakrzepu.

Czy można latać samolotem po zapaleniu żył?

Podróż lotniczą można rozważyć dopiero po całkowitym ustąpieniu objawów i konsultacji z lekarzem. Wskazane są pończochy uciskowe i odpowiednie nawodnienie.

Jakie badania kontrolne należy wykonywać po przebytej zakrzepicy?

Zaleca się okresowo USG Dopplera, ocenę parametrów krzepnięcia i konsultację flebologiczną, zwłaszcza w przypadku nawracających obrzęków lub uczucia ciężkości nóg.

A: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela