Dieta przy raku trzustki – na co należy zwrócić uwagę?

Rak trzustki występuje rzadziej niż inne nowotwory złośliwe, jednak zwykle rozpoznawany jest w zaawansowanych stadiach, co pogarsza rokowania pacjenta. Choroba ta wywiera duży wpływ na cały organizm – trzustka odpowiada za produkcję enzymów trawiennych oraz hormonów regulujących gospodarkę glukozy, więc podczas nowotworu lub po jej usunięciu (resekcji) trawienie staje się mniej wydajne, a wchłanianie składników odżywczych nieefektywne. W konsekwencji łatwo dochodzi do niedożywienia, utraty masy ciała, bólu po posiłkach czy nasilenia biegunek. Odpowiednio dobrane żywienie może pomóc złagodzić te objawy i wspierać pracę układu trawiennego. Jakie elementy diety są w takiej sytuacji najważniejsze?

Jak rak trzustki wpływa na funkcjonowanie układu pokarmowego?

Zaburzenia pracy trzustki rozwijają się stopniowo, a ich konsekwencje są często odczuwalne już w początkowych etapach choroby. Kluczowym problemem jest niewydolność zewnątrzwydzielnicza, czyli stan, w którym trzustka produkuje zbyt mało enzymów trawiennych rozkładających białka, tłuszcze i węglowodany. Ich niedobór prowadzi do szeregu objawów, takich jak:

• utrata masy ciała – spowodowana niedostatecznym wchłanianiem składników odżywczych,
• stolce tłuszczowe – jasne, obfite i trudne do spłukania stolce spowodowane przez niewystarczające trawienie tłuszczów,
• wzdęcia i biegunki – wynikają z zaburzonego rozkładu składników pokarmowych w jelitach,
• niedobory witamin, zwłaszcza rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K) – ponieważ ich przyswajanie wymaga prawidłowego trawienia lipidów.

Dodatkowo choroba może wpływać na gospodarkę glukozy. Jeżeli uszkodzona zostaje część trzustki odpowiedzialna za wydzielanie insuliny, pojawia się ryzyko zaburzeń poziomu cukru we krwi. W konsekwencji może rozwinąć się tzw. cukrzyca trzustkowa. 

Dlaczego dieta przy raku trzustki ma tak duże znaczenie?

Sposób odżywiania w raku trzustki oraz po jej usunięciu ma szczególne znaczenie, ponieważ narząd ten wpływa na kilka procesów kluczowych dla utrzymania zdrowia, w tym trawienie, wchłanianie czy gospodarkę energetyczną. Trzustka pełni funkcję gruczołu zewnątrzwydzielniczego i wewnątrzwydzielniczego, dlatego jej uszkodzenie prowadzi do złożonych zaburzeń metabolicznych. Spadek produkcji enzymów trawiennych uniemożliwia organizmowi efektywne trawienie składników odżywczych. W efekcie nawet dobrze skomponowane posiłki nie przekładają się na realne odżywienie.

Dlatego dieta stanowi istotny element terapii wspomagającej – ma na celu nie tylko dostarczenie energii, lecz również złagodzenie objawów niewydolności trzustki, takich jak biegunki, wzdęcia czy bóle po posiłkach. Odpowiednio dobrane żywienie pomaga stabilizować poziom glukozy we krwi, ogranicza utratę masy ciała i poprawia ogólne funkcjonowanie oraz tolerancję chemio- czy radioterapii.

Najważniejsze zasady diety przy raku trzustki

Dieta pacjentów z rakiem trzustki powinna być lekkostrawna, wartościowa i dopasowana do aktualnych możliwości przewodu pokarmowego. Do jej podstawowych zasad należą:

• częste posiłki i mniejsze porcje – jedzenie co 2–3 godziny zmniejsza obciążenie układu pokarmowego i ułatwia trawienie,
• odpowiednia podaż białka – to najważniejszy makroskładnik, wspierający regenerację i utrzymanie masy mięśniowej. Pacjenci onkologiczni powinni spożywać go w ilości co najmniej 1g/kg masy ciała dziennie,
• ograniczenie cukrów prostych – gwałtownie podnoszą poziom glukozy we krwi, co jest niewskazane w chorobach trzustki, kiedy gospodarka węglowodanowa jest zaburzona,
• kontrola spożycia błonnika nierozpuszczalnego – jego zbyt duża ilość może nasilać dolegliwości żołądkowo-jelitowe,
• odpowiednie nawodnienie – jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Skłonność do częstych biegunek zwiększa ryzyko odwodnienia.

Zasadniczo nie zaleca się ograniczania tłuszczów w diecie. Pacjenci z rakiem trzustki często mają zwiększone zapotrzebowanie energetyczne, które łatwiej pokryć z wykorzystaniem produktów bogatych w tłuszcze. Ich trawienie ułatwia stosowanie do posiłków enzymów trzustkowych, których niedobory (wywołane samym nowotworem lub resekcją trzustki) mogą wywołać dolegliwości jelitowe. Warto wybierać te zdrowsze tłuszcze, pochodzenia roślinnego lub z ryb. Zmniejszenie ich ilości w diecie jest zalecane wyłącznie u pacjentów z gorszą tolerancją, u których pojawiają się bóle brzucha i biegunki tłuszczowe.

Co warto jeść przy raku trzustki?

Dieta przy raku trzustki ma na celu zmniejszenie obciążenia przewodu pokarmowego i zapewnienie składników, które można łatwo przyswoić mimo ograniczonej produkcji enzymów trzustkowych. Najlepiej sprawdzają się produkty lekkostrawne, które dostarczają przy tym odpowiednią ilość energii oraz białka.

Produkty zazwyczaj dobrze tolerowane przez pacjentów z rakiem trzustki to:

• dobre źródła białka: indyk, kurczak, jaja, ryby,
• warzywa – najlepiej gotowane czy przecierane, ze względu na obecność błonnika nierozpuszczalnego,
• produkty zbożowe – w przypadku dolegliwości jelitowych najlepiej sprawdzają się te łatwe do strawienia, np. jasne pieczywo czy biały ryż. Pacjenci z rakiem trzustki są narażeni na cukrzycę lub insulinooporność, dlatego należy zachować tu ostrożność,
• owoce – są bogatym źródłem witamin i przeciwutleniaczy, jednak zawierają przy tym duże ilości fruktozy. To cukier prosty, na którego również trzeba uważać w przypadku chorób trzustki,
• mleko i nabiał,
• zdrowe tłuszcze: oleje roślinne, tłuste ryby morskie, orzechy.

Jakich produktów unikać w raku trzustki?

Niektóre produkty mogą nasilać objawy wynikające z niewydolności trzustki. Dotyczy to zwłaszcza potraw tłustych, smażonych lub ciężkostrawnych, które wymagają dużej ilości enzymów trawiennych. Przy ich niedoborach tłuszcze i inne składniki pokarmowe pozostają niestrawione, co prowadzi do biegunek, bólu brzucha i wzdęć. Także duża ilość błonnika nierozpuszczalnego może powodować podrażnienie jelit, a przetworzone produkty pełne dodatków technologicznych wywołują często dodatkowe obciążenie metaboliczne. Niewskazane są m.in.:

• potrawy smażone, panierowane,
• czerwone mięso,
• fast food, dania instant,
• surowe warzywa i owoce w okresach biegunek,
• słodycze, napoje słodzone i soki owocowe o wysokiej zawartości cukru,
• alkohol.

Suplementacja w raku trzustki

Suplementacja w raku trzustki wymaga szczególnej ostrożności. Zaburzenia trawienia i wchłaniania zwiększają zapotrzebowanie na niektóre składniki, ale jednocześnie nieprawidłowo dobrane preparaty mogą nasilać objawy. Każdy suplement powinien być więc wprowadzany wyłącznie po konsultacji z lekarzem lub dietetykiem klinicznym. Najczęściej stosowane składniki to:

• witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E i K) – ryzyko ich niedoborów rośnie ze względu na trudności z trawieniem lipidów,
• kwasy omega-3 – wspomagają utrzymanie masy mięśniowej oraz poprawiać apetyt chorego,
• probiotyki – mogą wspierać równowagę mikrobioty jelit, zwłaszcza w trakcie biegunek,
• witamina B12 – po resekcji trzustki mogą być konieczne comiesięczne iniekcje.

Dieta w raku trzustki to złożona kwestia, ponieważ potrzeby żywieniowe różnią się w zależności od aktualnego stanu zdrowia i tolerancji pokarmów. Wymaga indywidualnego opracowania przez specjalistę, który pomoże pogodzić problemy trawienne z koniecznością uzupełniania niedoborów energetycznych i żywieniowych. Odpowiednio skomponowany jadłospis stanowi istotny elementem terapii wspierającej, także po resekcji trzustki.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz