Łysienie androgenowe - przyczyny, leczenie

Łysienie androgenowe (ang. androgenetic alopecia, AGA) to przewlekła, postępująca choroba skóry głowy, której podstawą jest stopniowe zmniejszanie mieszków włosowych pod wpływem działania dihydrotestosteronu (DHT) substancji, która jest aktywną formą testosteronu. Proces ten prowadzi do powstawania coraz krótszych, cieńszych i pozbawionych pigmentu włosów. Ostatecznie, w zaawansowanych stadiach, może dojść do całkowitego zaniku mieszków włosowych i braku odrostu włosów.

Łysienie tego typu może rozpocząć się już w młodym wieku, nawet przed 30 rokiem życia i często ma podłoże genetyczne. Chociaż sama choroba nie zagraża życiu, jej wpływ na jego jakość, samoocenę i dobrostan psychiczny bywa znaczny, zwłaszcza u kobiet. Utrata włosów może prowadzić do wycofania społecznego, obniżonego poczucia własnej wartości, a nawet depresji. Łysienie androgenowe u dzieci jest zjawiskiem niezwykle rzadkim. Ze względu na rzadkość występowania łysienia androgenowego u dzieci, w przypadku wypadania włosów u najmłodszych konieczne jest przeprowadzenie dokładnej diagnostyki różnicowej jak: łysienie plackowate, telogenowe wypadanie włosów, trichotillomania (nawykowe wyrywanie włosów), grzybica głowy i inne.

Przyczyny łysienia androgenowego

Łysienie androgenowe jest schorzeniem o wieloczynnikowej etiologii, co oznacza, że jego rozwój jest wynikiem współdziałania kilku czynników. Najistotniejsze z nich to predyspozycje genetyczne oraz wpływ hormonów.

I. Rola uwarunkowań genetycznych

Uważa się, że skłonność do aloplecii jest dziedziczona wielogenowo. Prawdopodobieństwo wystąpienia łysienia androgenowego jest wyższe, jeśli inni członkowie rodziny (zarówno po stronie matki, jak i ojca) również borykali się z tym problemem. To właśnie geny warunkują między innymi wrażliwość mieszków włosowych na działanie androgenów.

II. Wpływ hormonów: dihydrotestosteron (DHT) i enzym 5α-reduktazy

Najważniejszą rolę w patogenezie łysienia androgenowego odgrywają androgeny, czyli męskie hormony płciowe, obecne w organizmie zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Najistotniejszym z nich w kontekście łysienia nadrogenowego jest dihydrotestosteron (DHT), który jest metabolitem testosteronu i powstaje pod wpływem enzymu 5α-reduktazy. Mieszki włosowe osób z predyspozycjami do łysienia androgenowego wykazują nadwrażliwość na DHT.

DHT wiąże się z receptorami androgenowymi w komórkach mieszków włosowych prowadząc do:

• miniaturyzacji mieszków włosowych (stają się coraz mniejsze)
• skrócenia fazy anagenowej (wzrostu)
• wydłużenia fazy telogenowej (włosy szybciej przechodzą w fazę wypadania)

W efekcie, włosy stają się coraz cieńsze, krótsze, słabsze, a w końcu zamieniają się w delikatne włosy mieszkowe lub całkowicie zanikają.

III. Rola czynników środowiskowych i stylu życia

Choć geny i hormony mają dominujące znaczenie, czynniki środowiskowe mogą nasilać przebieg łysienia, takie jak:

• przewlekły stres (wpływa na zaburzenia hormonalne i mikrokrążenie skóry głowy)
• palenie papierosów (przyspiesza starzenie się naczyń i mieszków)
• nieprawidłowa dieta (uboga w żelazo, cynk, biotynę, białko)
• otyłość (przewlekłe stany zapalne, łojotok)
• ekspozycja na promieniowanie UV
• zanieczyszczenia środowiskowe
• niektóre choroby ogólnoustrojowe (np. insulinooporność, zespół policystycznych jajników – PCOS)

2. Łysienie androgenowe u kobiet

Łysienie androgenowe u kobiet (ang. Female Androgenetic Alopecia – FAGA) to problem, który ma istotne znaczenie estetyczne i psychologiczne w tej grupie społecznej. Według danych, łysienie androgenowe może dotyczyć:

• do 13% kobiet w wieku rozrodczym
• ponad 40% kobiet po menopauzie

U kobiet łysienie zwykle objawia się rozproszonym przerzedzeniem włosów na szczycie głowy i w okolicy ciemieniowej, przy zachowanej linii włosów na czole. Włosy stają się cieńsze, słabsze, tracą objętość, a przedziałek staje się szerszy.

U niektórych pacjentek ten typ łysienia może współistnieć z innymi objawami hiperandrogenizmu (nadmiaru androgenów), co też może świadczyć o zaburzeniach gospodarki hormonalnej. Mogą to być:

• nadmierne owłosienie typu męskiego (np. na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu)
• przewlekłe zmiany skórne, często oporne na leczenie, trądzik
• zwiększona produkcja sebum przez gruczoły łojowe, łojotok
• zaburzenia miesiączkowania
• zespół policystycznych jajników (PCOS) – to jedna z częstych przyczyn hiperandrogenizmu u kobiet, która może objawiać się m.in. łysieniem androgenowym

Jak sprawdzić, czy masz łysienie androgenowe?

Wypadanie włosów jest zjawiskiem fizjologicznym. Każdego dnia tracimy od 50 do 100 włosów i nie jest to powód do niepokoju. Problem pojawia się wtedy, gdy wypada wyraźnie więcej włosów, a nowe odrastają cienkie i osłabione lub nie pojawiają się wcale. Wówczas możemy skierować naszą uwagę na łysienie androgenowe, które rozwija się podstępnie przez wiele miesięcy lub lat. Im wcześniej zostanie rozpoznane, tym większe są szanse na zahamowanie procesu.

Objawy, które powinny Cię zaniepokoić przedstawiono w tabeli poniżej.

U mężczyzn	U kobiet
cofanie się linii włosów na skroniach (zakola)przerzedzenie na czubku głowyłysienie w kształcie litery M lub Uwidoczna skóra głowy na szczycie czaszki	poszerzający się przedziałek (obraz „choinki”), ogólne przerzedzenie na czubku głowy bez cofania linii czołowej, cienkie włosy na skroniach i bokach niż z tyłu, „baby hair” nie dorastające do długości, cienkie, słabe włosy, trudne do ułożenia, większa ilość włosów na szczotce, w wannie, odpływie, na poduszce, zdecydowana zamiana w ilości i jakości włosów w okresie po 40 roku życia i menopauzie

Diagnostyka łysienia androgenowego

Diagnostyka łysienia androgenowego różni się nieco w zależności od płci. W wielu przypadkach, szczególnie u mężczyzn, rozpoznanie łysienia androgenowego można postawić na podstawie obrazu klinicznego, bez konieczności wykonywania szczegółowych badań laboratoryjnych. U kobiet, w związku z możliwością występowania zaburzeń hormonalnych i towarzyszących im chorób diagnostyka powinna być bardziej szczegółowa.

W przypadku podejrzenia łysienia androgenowego warto udać się do lekarza dermatologa, który posiada odpowiednie doświadczenie oraz narzędzia (trichoskop) do postawienia diagnozy. W diagnostyce AGA pomocne są następujące badania:

• trichoskopia – to podstawowe i bardzo cenne badanie w diagnostyce łysienia androgenowego, które polega na oglądaniu skóry głowy i mieszków włosowych w dużym powiększeniu za pomocą aparatu z kamerą
• badania hormonalne – testosteron całkowity i wolny, DHEA-S, SHBG, androstendion, prolaktyna
• LH,FSH – w podejrzeniu PCOS
• poziom ferrytyny – niedobór żelaza, manifestujący się niskim poziomem ferrytyny, jest częstą przyczyną wypadania włosów, zwłaszcza u kobiet
• poziom witaminy D – niedobór witaminy D również może wpływać na kondycję włosów
• hormony tarczycy TSH, fT4 – zaburzenia funkcji tarczycy (nadczynność lub niedoczynność) mogą prowadzić do wypadania włosów
• morfologia krwi – w celu wykluczenia anemii

Leczenie łysienia androgenowego

Leczenie łysienia androgenowego jest procesem długotrwałym i wymagającym cierpliwości, a jego celem jest zahamowanie dalszej utraty włosów oraz w miarę możliwości, stymulacja ich odrostu. Leczenie może wyglądać trochę inaczej u mężczyzn niż u kobiet. W leczeniu stosuje się zarówno preparaty miejscowe, aplikowane na skórę głowy, jak i leki doustne. Obecnie podstawą terapii jest łączenie leków takich jak: minoksydyl (miejscowo w postaci wcierki) oraz finasteryd (doustnie lub łączony z minoksydylem). Kobietom nie zaleca się terapii doustnych ze względu na możliwość wzrostu owłosienia na ciele. Ważne jest również dbanie o skórę głowy, używanie peelingów czy regularne masaże pobudzające ukrwienie mieszków włosowych.

Czy łysienie androgenowe jest odwracalne?

Łysienie androgenowe jest schorzeniem o przewlekłym oraz postępującym charakterze i bez interwencji będzie się stopniowo nasilało. Gdy mieszek włosowy zanika, staje się niemożliwe, aby odrósł z niego włos.

W kontekście łysienia androgenowego, całkowite wyleczenie w sensie przywrócenia stanu sprzed wystąpienia choroby zazwyczaj nie jest możliwe, zwłaszcza gdy proces utraty włosów trwa już długo i doprowadził do trwałego zaniku mieszków włosowych. Celem leczenia jest przede wszystkim zahamowanie dalszej progresji łysienia oraz stymulacja odrostu włosów z mieszków, które jeszcze nie uległy całkowitemu zanikowi.

Pytania i odpowiedzi

1. Jakie hormony poza testosteronem mogą odgrywać rolę w łysieniu androgenowym?

Poza testosteronem, należy zwrócić uwagę jego aktywny metabolit – dihydrotestosteron, który bezpośrednio wpływa na miniaturyzację mieszków włosowych. Wśród innych hormonów ważne są DHEA-S (dehydroepiandrosteron siarczan) i androstendion, będące prekursorami androgenów, szczególnie u kobiet. Istotne znaczenie ma także SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe), której niski poziom zwiększa ilość wolnych, aktywnych androgenów. U kobiet zaburzenia osi LH/FSH (np. w PCOS) mogą nasilać hiperandrogenizm, przyczyniając się do rozwoju łysienia.

2. Czy istnieje związek między dietą a nasileniem utraty włosów o typie androgenowym?

Chociaż genetyka i hormony są główną przyczyną łysienia androgenowego, niedobory niektórych składników odżywczych, takich jak żelazo (ferrytyna) czy witamina D, mogą osłabiać kondycję włosów i potencjalnie nasilać wypadanie. Jednak nie udowodniono bezpośredniego związku między dietą, a nasileniem utraty włosów o typie androgenowym.

3. Jakie czynniki środowiskowe (np. stres oksydacyjny, zanieczyszczenia) wpływają na postęp łysienia?

Czynniki środowiskowe takie jak: stres oksydacyjny, zanieczyszczenia powietrza (np. metale ciężkie, cząsteczki PM 2.5), przewlekły stres mogą prowadzić do uszkodzenia mieszków włosowych, zaburzenia równowagi hormonalnej i nieprawidłowości skóry głowy, zanieczyszczeń i stanów zapalnych skóry głowy, co prowadzi do zaburzeń mikrokrążenia i nasilania wypadania włosów.

4. Czy można mieć łysienie androgenowe bez typowego „cofania się” linii włosów?

U mężczyzn typowe jest cofanie się linii włosów, ale u kobiet obraz jest odmienny. Objawia się rozlanym przerzedzeniem włosów na szczycie głowy i w okolicy ciemieniowej, przy czym linia włosów na czole zazwyczaj pozostaje nienaruszona.

Dr n.med. Iwona Chromik