Mikroskopowe zapalenie jelit – czym jest i jak je rozpoznać?

Przewlekła wodnista biegunka, naglące parcie na stolec i bóle brzucha mogą być objawami mikroskopowego zapalenia jelita grubego – choroby zapalnej jelita, która często nie daje zmian widocznych w badaniu endoskopowym. Do jej rozpoznania konieczne jest pobranie wycinków do badania histopatologicznego. Co warto wiedzieć o mikroskopowym zapaleniu jelita i jak wygląda diagnostyka tej choroby? 

Mikroskopowe zapalenie jelita grubego – na czym polega?

Mikroskopowe zapalenie jelita grubego (MZJG, ang. microscopic colitis) to przewlekła choroba zapalna jelita, której najczęstszym objawem jest utrzymująca się wodnista biegunka. Nazwa choroby wynika z tego, że zmiany zapalne zwykle nie są widoczne podczas podstawowego badania wykonywanego przy przewlekłych dolegliwościach, czyli kolonoskopii. Błona śluzowa jelita oglądana podczas badania kolonoskopowego często wygląda prawidłowo, a rozpoznanie można potwierdzić dopiero po ocenie pod mikroskopem wycinków pobranych z jelita.

MZJG zalicza się do nieswoistych chorób zapalnych jelit. Określenie „nieswoiste” oznacza, że choroba nie jest wywołana np. zakażeniem bakteryjnym czy wirusowym i nie ma jednej uchwytnej przyczyny. Schorzenie to występuje głównie po 50. roku życia, nawet do 9 razy częściej u kobiet.

Najbardziej charakterystycznym objawem MZJG jest przewlekła wodnista biegunka bez domieszki krwi, która może występować także w nocy i znacząco pogarszać jakość życia. U części pacjentów pojawiają się również naglące parcie na stolec, nietrzymanie stolca, bóle lub kurczowe skurcze brzucha.

Podstawą rozpoznania schorzenia jest charakterystyczny obraz mikroskopowy wycinków błony śluzowej jelita pobranych podczas kolonoskopii. Leczenie zwykle trwa kilka tygodni, jednak choroba może mieć charakter nawrotowy i część pacjentów wymaga dalszej terapii.

Mikroskopowe zapalenie jelita grubego – przyczyny

Dokładna przyczyna rozwoju choroby nie została dotychczas poznana. Uważa się, że MZJG rozwija się na skutek współdziałania kilku czynników, które prowadzą do przewlekłego stanu zapalnego błony śluzowej jelita.

Do najważniejszych czynników sprzyjających rozwojowi MZJG należą:

• predyspozycje genetyczne – większe ryzyko obserwuje się u osób z chorobami autoimmunologicznymi;
• zaburzenia działania układu odpornościowego – nieprawidłowa reakcja immunologiczna może prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego jelita;
• współistnienie innych chorób – częściej występuje u osób z celiakią, autoimmunologicznymi chorobami tarczycy, cukrzycą typu 1 czy reumatoidalnym zapaleniem stawów;
• zaburzenia wchłaniania kwasów żółciowych – mogą dodatkowo nasilać przewlekłą biegunkę;
• palenie papierosów – zwiększa ryzyko zachorowania nawet kilkukrotnie i wiąże się z cięższym przebiegiem choroby;
• niektóre leki – przede wszystkim niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), inhibitory pompy protonowej (IPP), wybrane leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI oraz część statyn;
• zaburzenia mikrobioty jelitowej – zmiany składu bakterii jelitowych mogą wpływać na rozwój stanu zapalnego.

Nie oznacza to jednak, że wymienione czynniki zawsze bezpośrednio powodują chorobę. U niektórych chorych mogą jedynie zwiększać ryzyko jej rozwoju lub nasilać objawy, a u części pacjentów nie udaje się ustalić konkretnej przyczyny rozwoju choroby. 

Mikroskopowe zapalenie jelit – objawy

Najbardziej charakterystycznym objawem MZJG jest przewlekła wodnista biegunka bez domieszki krwi, która występuje u 84-100% pacjentów z tą chorobą. Typowe jest również występowanie wypróżnień w nocy, co pomaga odróżnić chorobę od niektórych czynnościowych zaburzeń jelit.

Objawy mikroskopowego zapalenia jelita mogą mieć różne nasilenie. U niektórych osób biegunka występuje kilka razy dziennie, a u innych liczba wypróżnień może być znacznie większa. Dolegliwości mogą utrzymywać się przez wiele tygodni lub miesięcy. U części pacjentów objawy mogą pojawiać się okresowo i przeplatać z okresami poprawy.

Najczęstsze objawy MZJG:

Choroba często znacząco wpływa na jakość życia – częsta biegunka oraz nagłe parcie na stolec mogą utrudniać pracę, podróżowanie czy aktywność społeczną. Przewlekłe i krępujące objawy mogą również negatywnie wpływać na samopoczucie psychiczne pacjentów. 

W przypadku utrzymującej się biegunki, szczególnie jeśli objawy występują także w nocy lub towarzyszy im spadek masy ciała, należy skonsultować się z lekarzem i wykonać odpowiednią diagnostykę.

Mikroskopowe zapalenie jelita grubego – diagnostyka

Rozpoznanie MZJG może być trudne, ponieważ objawy choroby są nieswoiste, a błona śluzowa jelita podczas kolonoskopii często wygląda prawidłowo. Z tego powodu u części pacjentów choroba przez długi czas pozostaje nierozpoznana lub bywa mylona np. z zespołem jelita drażliwego (IBS).

Podstawowym badaniem wykonywanym przy podejrzeniu MZJG jest kolonoskopia z pobraniem wycinków z różnych odcinków jelita grubego do badania histopatologicznego. Jest to bardzo ważne, ponieważ zmiany charakterystyczne dla schorzenia mogą być nierównomiernie rozmieszczone i czasami występować głównie w prawej części jelita grubego. To właśnie ocena mikroskopowa pobranych tkanek pozwala potwierdzić rozpoznanie i określić typ choroby.

W diagnostyce mikroskopowego zapalenia jelita grubego mogą być pomocne również:

• podstawowe badania krwi, m.in. morfologia, CRP i stężenie elektrolitów,
• ocena stosowanych leków, 
• analiza współistniejących przewlekłych chorób.

Na podstawie obrazu histopatologicznego wyróżnia się kilka postaci mikroskopowego zapalenia jelita. Podstawy diagnostyki i leczenia są podobne niezależnie od typu zmian. 

Ponieważ objawy MZJG mogą przypominać inne choroby przewodu pokarmowego, w diagnostyce różnicowej pomocne mogą być również dodatkowe badania, m.in.:

• badania w kierunku celiakii,
• kalprotektyna w kale – pomagająca odróżnić czynnościowe zaburzenia jelit, takie jak IBS, od chorób przebiegających ze stanem zapalnym jelit, np. choroby Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejącego zapalenia jelita grubego,
• posiew bakteriologiczny kału – wykonywany w celu wykluczenia zakażeń przewodu pokarmowego.

W przypadku przewlekłej wodnistej biegunki, szczególnie jeśli objawy występują także w nocy lub utrzymują się mimo leczenia objawowego, nie należy rezygnować z dalszej diagnostyki nawet wtedy, gdy wynik kolonoskopii wydaje się prawidłowy.

Mikroskopowe zapalenie jelita grubego – leczenie

Podstawą leczenia choroby jest farmakoterapia mająca na celu zmniejszenie stanu zapalnego i ograniczenie biegunki. Leczenie dobiera się indywidualnie – zależnie od nasilenia objawów, częstości nawrotów oraz współistniejących schorzeń.

Leczeniem pierwszego wyboru w aktywnym MZJG jest budezonid – lek glikokortykosteroidowy działający głównie miejscowo w jelicie. Terapia zwykle trwa 6-8 tygodni i u większości (do 80 proc.) pacjentów prowadzi do wyraźnego zmniejszenia objawów lub remisji choroby. U około połowy chorych po zakończeniu leczenia może jednak dochodzić do nawrotów i konieczne bywa dalsze leczenie podtrzymujące.

W leczeniu mikroskopowego zapalenia jelita grubego stosowane są również inne leki:

Ważnym elementem postępowania jest również identyfikacja czynników mogących nasilać objawy. Lekarz może zalecić ograniczenie lub zmianę leków związanych z większym ryzykiem MZJG, np. niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), inhibitorów pompy protonowej (IPP) lub wybranych leków przeciwdepresyjnych.

Leczenie współistniejących zaburzeń, takich jak celiakia czy zaburzenia wchłaniania kwasów żółciowych, również może zmniejszać nasilenie objawów.

Mikroskopowe zapalenie jelita grubego zwykle nie prowadzi do ciężkiego uszkodzenia jelita, jednak przewlekła biegunka może znacząco pogarszać jakość życia. Dlatego utrzymujących się objawów nie należy bagatelizować ani leczyć wyłącznie na własną rękę.

Mikroskopowe zapalenie jelita – dieta

Nie istnieje jedna uniwersalna dieta zalecana wszystkim pacjentom z mikroskopowym zapaleniem jelita. Dotychczasowe badania nie potwierdziły skuteczności konkretnego modelu żywienia w leczeniu choroby. Mimo to sposób odżywiania może wpływać na nasilenie objawów, szczególnie biegunki, wzdęć i bólu brzucha. Dieta powinna być dobierana indywidualnie – zależnie od aktywności choroby, tolerancji pokarmów oraz współistniejących schorzeń, np. celiakii czy biegunki żółciowej.

W okresie zaostrzenia objawów zwykle zaleca się dietę lekkostrawną z ograniczeniem produktów nasilających perystaltykę jelit i biegunkę, takich jak:

• tłuste i smażone potrawy,
• ostre przyprawy,
• alkohol,
• duże ilości kawy,
• żywność wysokoprzetworzona,
• nadmiar błonnika nierozpuszczalnego (np. otrębów, surowych warzyw kapustnych).

U części pacjentów objawy mogą nasilać także:

• mleko i produkty zawierające laktozę, 
• słodziki typu sorbitol lub ksylitol, 
• napoje gazowane 
• oraz bardzo tłuste posiłki.

Bardzo ważnym elementem postępowania jest odpowiednie nawodnienie, szczególnie przy przewlekłej biegunce. Częste wypróżnienia mogą prowadzić do utraty wody i elektrolitów, co sprzyja osłabieniu i pogorszeniu samopoczucia. W okresie nasilonych objawów warto pamiętać o regularnym piciu płynów. 

Nie zaleca się natomiast rutynowego stosowania probiotyków w leczeniu mikroskopowego zapalenia jelita, choć niektóre badania sugerują możliwy wpływ niektórych preparatów na objawy choroby. 

Mgr Marta Filipowska