Utrata węchu – co ją powoduje?

Na przestrzeni wieków zapach stał się częścią kultury. Trudno wyobrazić nam sobie świat pozbawiony zapachów, w którym nie poczujemy subtelnej woni perfum, zapachu świeżo skoszonej trawy, czy ciepłego pieczywa. Niemniej jednak w przebiegu pewnych chorób dochodzi do zaburzenia odbierania zapachów lub całkowitej utraty węchu. Jakie to choroby?

Czym jest anosmia?

Jama nosowa zawiera około 5 milionów komórek receptorowych, na powierzchni których obecnych jest od 500 do 1000 białek wiążących tzw. odoratory, czyli cząsteczki zapachowe. Receptory węchowe obecne w nabłonku węchowym górnej części jamy nosowej odpowiadają za 95% do 99% chemosensoryzacji. Każde zablokowanie lub uszkodzenie szlaku, który przetwarza chemiczny sygnał zapachu i przekazuje w formie impulsu elektrycznego do mózgu może prowadzić do anosmii, czyli niezdolności do odczuwania zapachów. Z kolei częściowe osłabianie lub upośledzenie zmysłu węchu określane jest jako hiposmia.

Utrata węchu – przyczyny 

Upośledzenie lub utrata węchu mogą mieć charakter przejściowy lub trwały, zarówno nabyty, jak i wrodzony. Szacuje się, że anosmia dotyka około 3% populacji powyżej 40. roku życia, a częstość występowania zaburzeń węchu wzrasta wraz z wiekiem. Istnieje wiele przyczyn zaburzeń lub utraty węchu, a wśród najczęstszych wymienić można: niedrożność nosa związaną z infekcją górnych dróg oddechowych, alergiczny nieżyt nosa, polipowatość nosa, skrzywienie przegrody nosowej oraz ostre lub nawracające zapalenie zatok przynosowych.

Choroby zapalne i obturacyjne

Najczęstszą przyczynę, odpowiadającą za około 50% do 70% przypadków utraty węchu stanowią choroby zapalne i obturacyjne takie jak: zapalenie zatok przynosowych, nieżyt nosa i polipy nosa. 

• Utrata węchu przy katarze

Nieżyt nosa czy zapalenie zatok przynosowych mogą w różny sposób wpływać na zdolność odbierania zapachu. Rozwijający się stan zapalny może przyczynić się do zwężenia światła dróg oddechowych, a przez to bezpośrednio zmienić lub utrudnić przepływ powietrza przez jamę nosową ograniczając dostęp odoratorów do komórek receptorowych. Fizycznym utrudnieniem dostępu substancji zapachowych do receptorów jest także towarzyszące infekcji zwiększenie ilości wytwarzanego śluzu i zmiana jego składu. Ponadto, białka wydzielane przez przedostające się w rejon infekcji komórki układu odpornościowego mogą bezpośrednio uszkadzać lub wpływać na funkcjonowanie neuronów receptorowych węchowych, co dodatkowo wpływa na odbiór zapachu. Na strukturę nabłonka i błony śluzowej, na której obecne są receptory węchowe istotny wpływ ma także obrzęk towarzyszący stanowi zapalnemu.

Utrata węchu po urazie głowy 

W następstwie urazu głowy może dojść do uszkodzenia nosa lub zatok, które prowadzą do niedrożności dróg oddechowych, co bezpośrednio może przyczynić się do utraty węchu. Ponadto, w konsekwencji urazu uszkodzeniu ulec mogą istotne dla prawidłowego odbierania zapachów struktury anatomiczne takie jak: blaszka sitowa oddzielająca jamę nosową od jamy czaszki i opuszka węchowa zlokalizowana powyżej blaszki sitowej. Możliwym następstwem urazów głowy jest także bezpośrednie uszkodzenie obszarów węchowych obecnych w płacie skroniowym kory mózgowej i układzie limbicznym. 

Uraz ośrodkowego układu nerwowego może prowadzić zarówno do czasowej, jak i trwałej utraty węchu, a charakter i nasilenie tej dysfunkcji zależne są od obszaru i rozległości urazu. 

Zmiany neurodegeneracyjne i proces starzenia

Jak wspomniano, wiek jest jednym z czynników sprzyjających występowaniu zaburzeń węchu. Z wiekiem u osób starszych zmniejsza się zarówno liczba komórek w opuszce węchowej, jak i powierzchnia nabłonka węchowego. Ponadto, istnieją dowody naukowe wiążące upośledzenie zdolności do odczuwania zapachu z występowaniem chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera czy choroba Parkinsona.

Choroby wrodzone. Brak węchu od urodzenia

Anosmia jest także objawem towarzyszącym niektórych chorobom wrodzonym jak np. zespół Turnera czy zespół Kallmanna. Zespół Kallmanna jest rzadko występującą chorobą genetyczną, w przebiegu której obserwuje się brak rozwoju drugorzędowych cech płciowych, opóźnienie dojrzewania oraz osłabienie lub brak węchu.

COVID-19

Upośledzenie lub utrata węchu była jednym z głównych objawów infekcji pierwszymi wariantami wirusa SARS-CoV2, jednak obecnie objaw ten zgłaszany jest przez pacjentów znacznie rzadziej. Anosmia była także jednym z głównych objawów obserwowanych u pacjentów z tzw. Long-COVID, czyli długotrwale utrzymujących się objawów infekcji COVID-19. Chociaż w większości przypadków, anosmia ustępuje samoistnie w ciągu dwóch lub trzech tygodni ostrej infekcji COVID-19, u części chorych zaburzenia węchu utrzymywały się przez dłuższy czas. Ponadto, pacjenci z Long-COVID niezależnie od tego czy byli poddani hospitalizacji wskazywali anosmię lub hiposmię jako jeden z głównych utrzymujących się objawów przebytej choroby.

Zmysł węchu w historii medycyny

Dzięki filmowej adaptacji powieści Patricka Süskinda „Pachnidło: historia pewnego mordercy” i niezapomnianej kreacji aktorskiej Bena Whishawa, niemal wszyscy poznaliśmy historię Jana Baptysty Grenouille’a, człowieka obdarzonego węchem absolutnym, który by stworzyć idealny zapach, gotów był przekroczyć wszelkie granice moralności i prawa. Zapach idealny miał zawładnąć ciałem, sercem i umysłem każdego kto go poczuje. Skład obecnie produkowanych perfum staje się coraz bardziej złożony, a bogactwo składników i nut zapachowych sprawia, że perfumiarstwo XX i XXI wieku zaczyna bardziej przyjmować malarstwo abstrakcyjne niż osiągnięcia dawnych perfumiarzy. Doskonałym tego przykładem jest jeden z najbardziej rozpoznawalnych w historii zapachów, opracowany w 1921 roku w domu mody Chanel. Na uwielbiany przez miliony kobiet na całym świecie NO5 zawiera około 80 składników, których misterna kompozycja tworzy harmonię, w której subtelnie dominuje kilka nut kwiatowych.

Rozwój perfumiarstwa w minionym stuleciu, a także opracowanie nowych kompozycji zapachowych i metod wytwarzania sprawiły, że perfumy stały się produktem dostępnym nie tylko dla elit. Jednak fascynacja zapachami sięga tysięcy lat i początków pierwszych starożytnych cywilizacji. Już około 3000 lat p.n.e. starożytni mieszkańcy Mezopotamii, Mezoameryki, Chin i Indii odkryli, że wdychanie aromatów wpływa na emocje i nastrój. Jednak do rangi sztuki zapachy podnieśli Egipcjanie, stając się tym samym prekursorami dzisiejszego perfumiarstwa. Zapach w staroegipskiej kulturze poza piękną wonią odgrywał istotną rolę rytualną, dlatego też proces wytwarzania perfum i wonnych mieszanin wykorzystywanych zarówno w codziennej pielęgnacji jak również celach ceremonialnych, religijnych czy leczniczych nadzorowali kapłani. 

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza