Jak rozpoznać wodobrzusze alkoholowe?

Dzięki rozwojowi nauk medycznych obecnie znamy destrukcyjny wpływ alkoholu na organizm człowieka. Etanol oddziałuje niemal na każdy narząd, zwiększając ryzyko rozwoju nowotworów oraz uszkadzając mózg, serce i wątrobę. Nadużywanie alkoholu prowadzi zarówno do uzależnienia, a także zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzeń poznawczych, chorób sercowo-naczyniowych, trzustki czy wątroby. Uszkodzenie wątroby związane z nadmiernym spożyciem alkoholu stanowi istotny problem zdrowotny o ogromnych konsekwencjach medycznych, ekonomicznych i społecznych. Jednym z najczęściej obserwowanych powikłań marskości wątroby rozwijającej się w wyniku długotrwałego spożycia alkoholu jest nagromadzenie się płynu w jamie brzusznej określane jako wodobrzusze alkoholowe. 

Czym jest i jak rozwija się wodobrzusze alkoholowe? Jakie są objawy i jakie badania wykonuje się w celu diagnostyki brzucha alkoholowego?  

Wodobrzusze a marskość wątroby

Nadmierna konsumpcja alkoholu jest jedną z trzech możliwych przyczyn rozwoju marskości wątroby. Choroba ta stanowi siódmą najczęstszą przyczynę zgonów w Polsce, prowadzącą do śmierci około 10 – 15 tys. osób w ciągu roku. O skali i powadze problemu, jaki dla zdrowia publicznego stanowi marskość wątroby świadczą dane epidemiologiczne, według których od początku XXI wieku obserwuje się stały wzrost liczby osób zmagających się z tą chorobą. Marskość wątroby rozwija się: 

• w wyniku infekcji wirusami zapalenia wątroby typu B i C, 
• stłuszczenia wątroby 
• oraz w następstwie długotrwałego nadużywania alkoholu, które jest głównym czynnikiem ryzyka, odpowiedzialnym za największą liczbę przypadków choroby.  

Marskość wątroby jest procesem włóknienia wątroby, w przebiegu którego dochodzi do śmierci prawidłowych komórek – hepatocytów i zastąpieniu ich niefunkcjonalną blizną. Chociaż zmiany te są nieodwracalne, zmiana stylu życia i zastosowanie odpowiedniego leczenia mogą spowolnić lub zahamować progresję choroby. Niestety, marskość wątroby przez długi czas rozwija się bezobjawowo, manifestując swoiste symptomy dopiero w zaawansowanym stadium, dlatego też większość pacjentów nie jest świadoma rozwijającej się choroby.

Jednym z najczęstszych powikłań zaawansowanej marskości wątroby, w tym przypadków choroby związanych z nadużywaniem alkoholu, jest tzw. wodobrzusze alkoholowe. 

Termin „wodobrzusze alkoholowe” odnosi się do patologicznego nagromadzenie płynu w jamie brzusznej, do którego dochodzi w wyniku nadciśnienia wrotnego i postępującej niewydolności wątroby. 

Zbadaj stan swojej wątroby

Wodobrzusze u alkoholika – objawy i rokowania

Wodobrzusze alkoholowe jest często występującym powikłaniem, dotykającym nawet 50% pacjentów chorujących na marskość wątroby. Objawami wskazującymi na gromadzenie większej ilości płynu w jamie brzusznej są: 

• powiększenie obwodu brzucha, który ponadto staje się napięty i twardy,
• gwałtowny przyrost masy ciała,
• duszności,
• obrzęki stóp i stawów skokowych, 
• ogólne zmęczenie, 
• zaburzenia gastrologiczne takie jak: wzdęcia, zaparcia, niestrawność i obniżone łaknienie. 

Wraz z gromadzeniem się w jamie brzusznej coraz większej ilości płynu, wiele osób odczuwa ból spowodowany zwiększonym naciskiem na narządy wewnętrze. Wraz ze zwiększeniem objętości płynu, pacjenci mogą odczuwać trudności w wykonywaniu nawet najprostszych czynności, co bezpośrednio wpływa na ich codzienne funkcjonowanie.   

Rokowanie w przypadku rozpoznanego wodobrzusza w dużej mierze zależy od jego etiologii, niemniej jednak, wystąpienie wodobrzusza jest swoistą cezurą fazy dekompensacji marskości wątroby i wiąże się z niekorzystnymi prognozami i pogorszeniem jakości życia. Według różnych źródeł śmiertelność pacjentów kształtuje się poziomie około 50% w ciągu 2 lat od wystąpienia objawów. Wzrost śmiertelności związany jest także ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia powikłań, takich jak samoistne bakteryjne zapalenie otrzewnej i zespół wątrobowo-nerkowy.

Wodobrzusze alkoholowe – badania diagnostyczne 

Pacjenci chorujący na marskość wątroby wymagają stałej opieki lekarskiej, a regularne konsultacje z lekarzem hepatologiem umożliwiają zarówno bieżącą ocenę progresji choroby oraz wczesne wykrycie potencjalnych powikłań, w tym wodobrzusza.

W diagnostyce wodobrzusza dużą rolę odgrywa przeprowadzone przez lekarza badanie fizykalne oraz badania radiologiczne jamy brzusznej: ultrasonografia, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny, które pozwalają dokładne zobrazowanie jamy brzusznej i ujawnienie gromadzącego się płynu. Uzupełnieniem badań obrazowych są badania laboratoryjne takie jak: 

• morfologia krwi i próby wątrobowe, 
• a także oznaczenie czasu protrombinowego (INR), 
• stężenia albuminy, kreatyniny i mocznika. 

W zależności od ilości ujawnionego w jamie brzusznej płynu i stanu klinicznego pacjenta, lekarz może także zdecydować o wykonaniu paracentezy. Jest to małoinwazyjny zabieg wykonywany pod kontrolą USG, polegający na nakłuciu jamy brzusznej i usunięciu nagromadzonego płynu, co poprawia komfort oddychania i zmniejsza dolegliwości bólowe lub pobrania próbki płynu w celach diagnostycznych.

Wodobrzusze alkoholowe – leczenie 

Głównym zaleceniem związanym z terapią wodobrzusza alkoholowego jest bezwzględna abstynencja, która umożliwia zatrzymanie progresji uszkodzenia wątroby. Ponadto, pacjenci, u których rozwinęło się wodobrzusze powinni stosować dietę niskosodową zakładającą ograniczenie dziennego spożycia soli do poziomu poniżej 2 g. W zależności od stanu klinicznego, lekarz może zdecydować o wykonaniu paracentezy i odprowadzeniu płynu lub zastosowaniu leczenia farmakologicznego opartego na lekach moczopędnych. Wodobrzusze jest poważnym stanem, bezpośrednio zagrażającym życiu, dlatego też pacjenci powinni bezwzględnie stosować się do zaleceń lekarza. 

Alkohol w historii medycyny

Historia alkoholu jest niemal tak długa jak historia ludzkości. Już w czasach prehistorycznych ludzie na całym świecie wytwarzali alkohol wykorzystując naturalny proces fermentacji zbóż i owoców, czego dowodzą odkryte na terenie północnych Chin pozostałości ceramicznych dzbanów i stągwi datowane na lata 7000–6600 p. n. e. Jak żadna inna substancja w historii, alkohol odcisnął piętno na wielu kulturach i cywilizacjach. Na przestrzeni wieków spożywanie alkoholu towarzyszyło zarówno obrzędom rytualnym jak i wydarzeniom o charakterze społeczno-kulturalnym cywilizacji sumeryjskiej, egipskiej, greckiej czy rzymskiej. Alkohol jednoczył i dzielił ludzi przyczyniając się zarówno do rozkwitu jak i upadku imperiów, towarzyszył zawieraniu rozejmów jak i wybuchom wojen. 

Alkohol etylowy przez długi czas nie był uważany za truciznę, chociaż przypadki zgonów będących następstwem spożywania dużych ilości alkoholu od dawna rodziły przypuszczenia dotyczące jego potencjalnego działa toksycznego. Niemniej jednak, aż do początku XX wieku, kiedy to opracowano metody chemiczne pozwalające na wykrycie alkoholu w tkankach, ofiary toksycznego działania etanolu pozostawały nierozpoznane. Wiek XX stanowił swoistą cezurę w społecznym postrzeganiu alkoholu i ocenie jego wpływu na zdrowie i porządek społeczny. Jednym z najbardziej restrykcyjnych działań wymierzonych przeciwko alkoholowi było wprowadzenie w 1920 roku w Stanach Zjednoczonych całkowitego zakazu sprzedaży, importu i eksportu napojów alkoholowych. Niestety jednak wielowiekowy toksyczny związek sprawił, że alkohol zawładnął ludzkimi umysłami, przyczyniając się do rozkwitu nielegalnego rynku produkcji, dystrybucji i konsumpcji alkoholu – niejednokrotnie bardzo niskiej jakości. Ostatecznie, idea prohibicji upadła w 1933 roku.

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza