Wirusowe zapalenie wątroby - co warto wiedzieć?

Wirusowe zapalenie wątroby (WZW) to grupa chorób wątroby wywoływanych przez różne wirusy hepatotropowe. Wyróżnia się pięć głównych typów: A, B, C, D i E, z których każdy ma swoje unikalne cechy epidemiologiczne i kliniczne. WZW to jedna z głównych przyczyn chorób wątroby na całym świecie. Infekcja wirusowa wywołuje stan zapalny tego narządu, a sama choroba może mieć przebieg ostry bądź przewlekły.

W artykule przedstawiono charakterystykę każdego z typów WZW, ich przyczyny oraz objawy. Omówiono również aktualne wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia, ze szczególnym uwzględnieniem dostępnych terapii oraz szczepień. Na końcu artykułu znajdują się odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące WZW.

Wirusy odpowiedzialne za zapalenie wątroby

Hepatotropowe wirusy zapalenia wątroby, takie jak HAV, HBV, HCV, HDV i HEV (ang. hepatitis A,B,C,D,E virus) są czynnikami etiologicznymi kolejno: WZW A, WZW B, WZW C, WZW D, WZW E. Pomimo wspólnej zdolności do tropizmu wątrobowego, wirusy wywołujące zapalenie wątroby znacząco różnią się pod względem rodzaju materiału genetycznego oraz przynależności do rodzin wirusów:

• HAV- jest wirusem RNA jednoniciowym, należącym do Picornaviridae,
• HBV- to dwuniciowy wirus DNA, często kolisty, zaliczany do Hepadnaviridae,
• HCV- to wirus RNA jednoniciowy, zaliczany do Flaviviridae,
• HDV- jest wirusem RNA, który może namnażać się tylko w obecności HBV, należy do Deltaviridae,
• HEV- to wirus RNA jednoniciowy, zaliczany do Hepeviridae.

WZW typu A- wirusowe zapalenie wątroby typu A

Przyczyny i drogi zakażenia:

Wirusowe zapalenie wątroby typu A jest potocznie nazywane żółtaczką pokarmową lub chorobą brudnych rąk. Do zakażenia wirusem HAV dochodzi głównie w wyniku spożycia zakażonego, surowego pożywienia lub napojów, a także w wyniku braku przestrzegania zasad odpowiedniej higieny rąk. WZW A to choroba endemiczna w krajach o niskim standardzie sanitarnym.

W diagnostyce wykorzystuje się badanie przeciwciał.

Objawy:

Objawami zakażenia WZW A są przede wszystkim objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak silne bóle brzucha, biegunka, nudności, wymioty, ale też senność czy brak apetytu. W przebiegu infekcji może wystąpić gorączka i bóle mięśniowe oraz kostno-stawowe, a także zażółcenie skóry i świąd. Zażółceniu mogą ulegać też gałki oczne. Objaw ten jest spowodowany nadmiernym uwalnianiem bilirubiny przez wątrobę. Objawy zwykle ustępują samoistnie. W cięższych przypadkach pacjenci mogą wymagać hospitalizacji.

Leczenie:

Nie istnieje specyficzne leczenie przeciwwirusowe dla WZW typu A. Leczenie polega na łagodzeniu objawów, podawaniu leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych oraz zapewnieniu odpoczynku i odpowiedniego nawodnienia organizmu.

Profilaktyka:

W profilaktyce WZW typu A ważną rolę odgrywa poprawa warunków sanitarnych oraz edukacja w zakresie higieny. Jednakże najskuteczniejszą metodą zapobiegania zakażeniom jest szczepienie, które zapewnia długotrwałą odporność.

WZW typu B- wirusowe zapalenie wątroby typu B

Przyczyny i drogi zakażenia:

Transmisja zakażenia następuje poprzez kontakt z zakażoną krwią lub innymi płynami ustrojowymi oraz poprzez transmisję pionową przy urodzeniu, czyli przekazanie zakażenia z matki na dziecko w okresie okołoporodowym lub tuż po narodzinach. U większości osób, które zarażają się wirusem w wieku dorosłym, rozwija się ostra infekcja o przebiegu samoograniczającym. U niektórych pacjentów zakażenie może przejść w postać przewlekłą.

Objawy:

WZW typu B może przebiegać bezobjawowo. Jeśli pojawiają się objawy zakażenia to obejmują one: nudności, wymioty, bóle brzucha, bóle mięśni i stawów oraz wzmożoną męczliwość. Niekiedy może pojawić się żółtaczka. We krwi obserwuje się wzrost aktywności aminotransferaz (ALT, AST) oraz wzrost poziomu bilirubiny. We krwi wykrywalny jest antygen HBs.

Leczenie:

Stosuje się leki przeciwwirusowe, które są dopierane indywidualnie w zależności od stanu pacjenta. Kładzie się również nacisk na odpowiednią dietę, odpoczynek oraz unikanie spożycia alkoholu. Celem leczenia jest ograniczenie namnażania wirusa oraz zmniejszenie ryzyka rozwoju powikłań, takich jak marskość wątroby czy rak wątrobowokomórkowy.

Profilaktyka:

Najlepszym sposobem na zapobieganie zachorowaniom na WZW typu B jest stosowanie szczepień ochronnych. Szczepienie jest zalecane dla wszystkich noworodków, a także osób z grup ryzyka, jak np. pracownicy służby zdrowia, którzy mają kontakt z potencjalnie zakażoną krwią.

WZW typu C- wirusowe zapalenie wątroby typu C

Przyczyny i drogi zakażenia:

Do zakażenia wirusem HCV dochodzi głównie poprzez kontakt z zakażoną krwią. Do zakażenia może dojść podczas zabiegów medycznych związanych z naruszeniem ciągłości tkanek, w trakcie zabiegów kosmetycznych wykonywanych z użyciem niesterylnych narzędzi, podczas wspólnego używania przyborów kosmetyczno-higienicznych (np. maszynki do golenia) czy przy kontakcie z krwią (np. zawody medyczne; sporty kontaktowe, takie jak boks; dożylne zażywanie narkotyków). W diagnozowaniu zakażenia przydatne jest badanie przeciwciał HCV.

Objawy:

Przebieg zakażenia HCV może być skąpoobjawowy. Większość zakażonych osób nie ma objawów przez wiele lat. U niektórych pacjentów może wystąpić przewlekłe uczucie zmęczenia, bóle stawów oraz objawy związane z uszkodzeniem wątroby. Przewlekłe zakażenie HCV może prowadzić do zwłóknienia wątroby, marskości wątroby i raka wątrobowokomórkowego.

Leczenie:

W leczeniu wirusowego zapalenia wątroby typu C stosuje się leki o bezpośredniej aktywności przeciwwirusowej, które działają na swoiste białka HCV. Leczenie ma na celu wyeliminowanie zakażenia oraz zmniejszenie ryzyka potencjalnych powikłań.

Profilaktyka:

Obecnie nie istnieje szczepionka przeciwko wirusowi HCV, zatem ważną rolę odgrywa profilaktyka. Obejmuje ona unikanie zachowań wysokiego ryzyka, takich jak stosowanie narkotyków dożylnie i dzielenie się igłami czy strzykawkami. Ważne jest korzystanie z gabinetów kosmetycznych, które przestrzegają rygorystycznych zasad higieny, dezynfekcji i sterylizacji sprzętu. Należy też zwracać uwagę, aby narzędzia, jak maszynki czy igły, były jednorazowe. Personel medyczny powinien z należytą starannością przestrzegać procedur zapobiegającym zakażeniom, zarówno dla bezpieczeństwa swoich pacjentów, jak i własnego. Dzięki takim działaniom można ograniczyć ryzyko zakażenia HCV.

WZW typu D- wirusowe zapalenie wątroby typu D

Przyczyny i drogi zakażenia:

Wirus HDV jest wirusem satelitarnym, który do replikacji wymaga obecności wirusa HBV. Zatem do zakażenia wirusem HDV może dojść jedynie u osób już zakażonych wirusem HBV. Droga przenoszenia HDV jest taka sama jak w przypadku wirusa HBV.

Objawy:

Objawy zakażenia wirusem HDV są zbliżone do tych, które występują przy infekcji HBV. Jednak koinfekcja HBV i HDV zwykle wiąże się z cięższym przebiegiem choroby i większym ryzykiem powikłań.

Leczenie:

W leczeniu HDV stosuje się bulewirtyd- pierwszy lek swoisty wobec HDV lub peginterferon alfa-2a. Po eliminacji wirusa konieczna jest dalsza obserwacja ze względu na możliwość nawrotu zakażenia.

Profilaktyka:

Prewencja WZW typu D polega na szczepieniu przeciwko WZW typu B, ponieważ brak zakażenia wirusem HBV uniemożliwi również zakażenie wirusem HDV.

WZW typu E- wirusowe zapalenie wątroby typu E

Przyczyny i drogi zakażenia:

WZW typu E, podobnie jak WZW typu A, zaliczane jest do tzw. chorób brudnych rąk, ponieważ zakażenie przenosi się głównie drogą fekalno-oralną. Choroba dotyczy głównie krajów o niskim standardzie sanitarnym.

Objawy:

W wielu przypadkach choroba przebiega bezobjawowo. Jeśli pojawiają się symptomy zakażenia HEV to są one podobne do tych, które występują w przypadku zakażenia wirusem HAV. U większości osób infekcja ma łagodny przebieg, jednak niektóre typy HEV mogą stanowić poważne zagrożenie dla kobiet w ciąży,

Leczenie:

Leczenie WZW typu E jest leczeniem objawowym. Podaje się chociażby leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe.

Profilaktyka:

Polega ona, podobnie jak w przypadku WZW typu A, na poprawie warunków sanitarnych i przestrzeganiu zasad higieny. Istnieje szczepionka przeciwko WZW typu E, ale jej stosowanie jest ograniczone tylko do niektórych krajów.

Diagnostyka wirusowego zapalenia wątroby

Rozpoznanie wirusowego zapalenia wątroby opiera się głównie na badaniach laboratoryjnych. Wykrywa się w nich przeciwciała swoiste dla poszczególnych wirusów oraz antygeny wirusowe, świadczące o aktywnej infekcji. Ponadto w badaniach biochemicznych można zaobserwować podwyższoną aktywność enzymów wątrobowych, które sygnalizują uszkodzenie wątroby. W określonych przypadkach wykonuje się badania molekularne, pozwalające na detekcję RNA lub DNA wirusa. U pacjentów z przewlekłą postacią choroby pomocne może być także USG wątroby, które pozwala na dodatkową ocenę tego narządu.

Pytania i odpowiedzi

1. Czy WZW typu C można przechodzić przez wiele lat bez żadnych objawów?

Infekcja HCV często może przebiegać bezobjawowo przez wiele lat. Wirus powoli uszkadza wątrobę, co w konsekwencji może prowadzić do marskości wątroby i raka wątrobowokomórkowego. Symptomy choroby pojawiają się zwykle dopiero w zaawansowanym stadium choroby. Regularne badania krwi pozwalają na szybkie wykrycie zakażenia i wczesne rozpoczęcie leczenia przeciwwirusowego.

2. Jakie błędy w codziennej higienie mogą prowadzić do zakażenia WZW A?

Najczęstsze błędy, które mogą prowadzić do zakażenia WZW A to brak mycia rąk po skorzystaniu z toalety, spożywanie surowych lub niedogotowanych produktów, picie nieprzegotowanej lub zanieczyszczonej wody. Ryzyko zakażenia może zwiększać również zanieczyszczenie powierzchni kuchennych oraz brak higieny podczas przygotowywania posiłków. Najskuteczniejszą formą ochrony przed zakażeniem pozostaje szczepienie, jednak niezwykle ważna jest też edukacja w zakresie higieny osobistej.

3. Czy szczepionka przeciw WZW B może przestać działać po latach?

Szczepionka przeciwko WZW typu B zapewnia długotrwałą ochronę, zwykle przez nawet kilkadziesiąt lat. Poziom przeciwciał może jednak stopniowo spadać wraz z upływem lat, szczególnie u osób z osłabionym układem odpornościowym. Poziom przeciwciał można kontrolować laboratoryjnie, a w przypadku jego spadku stosuje się dawkę przypominającą szczepionki.

4. Jak często testować się na WZW przy częstym wykonywaniu zabiegów kosmetycznych?

Osoby regularnie korzystające z zabiegów kosmetycznych, a także odwiedzające studia tatuażu lub piercingu, dobrze, aby raz w roku wykonały badania kontrolne, a w razie potrzeby częściej. Testy obejmują wykrywanie przeciwciał i antygenów wirusów WZW. Ważna jest świadomość ryzyka i edukacja, gdyż zmniejszają one znacząco prawdopodobieństwo zakażenia. Istotne jest korzystanie wyłącznie z salonów, które przestrzegają zasad dezynfekcji i sterylizacji.  Mgr Aleksandra Wasilów